Кіріспе
Мысыр перғауыны
Билік ету мерзімі
Сменкхаренің жалғыз өкім сүргеніне нақты дәлелдер әлі табылмады. Оның өмір сүргенін куәландыратын заттар өте аз, сондықтан оның өкімдігі қысқа болды деп есептеледі. "Сменкхаре үйінен" алынған шарап тізімі 1-ші өкімдік жылды көрсетеді. Екінші шарап тізімі 1-ші жылға сәйкес келеді және ол "Сменкхаре (қайтыс болған)" деп көрсетілген, бұл оның өкімдік құрған бірінші жылында қайтыс болғанын білдіреді. Кейбір египтологтар Амарнадан табылған, патшаның аты жоқ, бірақ 2-ші және 3-ші өкімдік жылдармен белгіленген бірнеше шарап тізімдеріне сүйене отырып, Сменкхаренің екі немесе үш жылдық өкімдік құру мүмкіндігін болжады. Алайда, олар Амарна патшаларының кез келгеніне тиесілі болуы мүмкін және бұл мәселе бойынша нақты дәлел емес.
Сменкхаре залы
Сменкхаренің болғанын куәландыратын ескерткіштер мен заттар аз болғанымен, Амарна сарайы кешеніне оның атымен аталатын маңызды құрылыс қосылған. Ол шамамен 15 жыл шамасында салынған және оған қатысты маңызды оқиғаға арналған болуы мүмкін.
Сменкхаре билігінің уақытын анықтау теориясы
Сменкхаре фараон ретінде қашан билік құрғаны және Амарна кезеңінің уақыт жолында қай тұрғаны туралы академиялық консенсусқа әлі келісім болған жоқ. Әсіресе, оның Нефернеферуатен фараонымен шатастырылуы Амарна кезеңінің соңындағы патшалардың реті туралы кең ауқымды академиялық пікірталасқа себеп болды. Айдан Додсон Сменкхаре жеке билік етпегенін, тек шамамен 13-ші жылдары Ахнатонның бірге билеушісі ретінде бір жыл қызмет еткенін ұсынады. Дегенмен, Джеймс Питер Аллен Сменкхарені Нефернеферуатеннен кейінгі мирасқор ретінде көрсетеді, ал Марк Габолде Сменкхаре билік еткеннен кейін Меритатен Нефернеферуатен ретінде оның орнын басты деп санайды.
Ахенатонмен бірге билік ету
Додсонның теориясына сәйкес, Сменкхаре тек Ахнатонмен бірге регенттік қызметін атқарды және жеке билік еткен ешқандай дәлел жоқ, ал Нефертити Ахнатонның регенті және соңынан оның мұрагері болды. Сменкхаре мен Меритатен Амарнадағы Мерире II қабірінде бірге бейнеленген, Мериреге сыйлық табыс етеді. Онда Сменкхаре кхпреш тәжін киеді, бірақ Ахнатонның күйеу баласы деп аталады. Одан әрі, оның есімі тек Ахнатон билік еткен кезеңде ғана кездеседі, жеке билік еткенін растайтын нақты мәліметтер жоқ. Патшаның есімдері кейіннен жойылған, бірақ оларды 1850 жылы Карл Лепсиус жазбаға алған. Сонымен қатар, Тутанхамон қабірінен табылған кальциттен жасалған «дөңгелек құмырада» екі фараонның толық екі есімдік картошкасы бейнеленген. Дегенмен, бұл екі есімнің бірге жазылған жалғыз зат. Кейбір египтологтар бұл дәлелді Ахнатон мен Сменкхаренің бірге билік еткенін көрсетеді деп санайды. Алайда, Мерире қабіріндегі көрініс мерзімі көрсетілмеген, және Ахнатон қабірде бейнеленбеген де, есімдері де айтылмаған. Бұл құмыра тек бір патшаның өзінен бұрынғы патшамен байланысын көрсетуі мүмкін. Күнделікті қолданыстағы заттардағы есімдердің жай ғана біріктірілуі бірлескен билік туралы нақты қорытынды жасауға жеткіліксіз.
Сменкхаре Нефернеферуатеннің мұрагері
Алленнің пікірінше, Нефернеферуатен Ахенатоннан кейін таққа отырды, ал ол қайтыс болғаннан соң Сменкхаре перғауын болды. Аллен былай ұсынады: Нефертити 13 немесе 14 жылдары қайтыс болғаннан кейін, оның қызы Нефернеферуатен ташерит Перғауын Нефернеферуатен атанды. Алайда, Дейр Абу Хиннистегі әк тас карьерінде табылған иероглифтік жазу Нефертитидің Ахенатонның 16 жылында әлі тірі болғанын көрсетеді, бұл теорияны күштен шығарады. Онда Нефертити перғауынның Ұлы патша әйелі деп аталады. Бұған қоса, Амарнадағы қабірлердің құрылысы 13 жылдан кейін тоқтаған деп саналады. Демек, Мериренің қабіріндегі Сменкхаре бейнесі 13 жылдан бұрын жасалған болуы керек. Оның Нефернеферуатеннан кейін таққа отыруы, оның бес-алты жыл бойы бір ғана шарап тізімінен басқа ешқандай із қалдырмағанын білдіреді.
Сменкхаредің мұрагері ретінде
Жоғарыда аталған теориялармен салыстырғанда, Марк Габолде Сменккардің Ұлы патша әйелі Меритатен күйеуінің өлімінен кейін перғауын Нефернеферуатен болды деп мәлімдеді. Бұған қарсы негізгі аргумент – Тутанхамонның қабірінен табылған қорап (Картер 001к), онда Ахенатон, Нефернеферуатен және Меритатен үш жеке тұлға ретінде тізілген. Онда Меритатен Ұлы патша әйелі ретінде нақты көрсетілген. Сонымен қатар, бірнеше жеке стелаларда әйел перғауын мен Ахенатон бейнеленген. Дегенмен, бұл теория бойынша, Меритатен Нефернеферуатен ретінде перғауын болған кезде Ахенатонның қайтыс болғаны болжамдалады. Габолде бұл бейнелер ретроспективті екенін ұсынады. Бірақ, бұл жеке құлшылық стелалары болғандықтан, ретроспективті, естелік стела жасау үшін бірнеше адамның бірдей идеяға келуі қажет болар еді. Аллен олардың күнделікті өзара әрекеттесуі екі тірі адамды көрсететінін атап көрсетеді. Нефернеферуатен кейіннен Амарна кезеңінде билік еткен әйел перғауын ретінде танылды және көбінесе Сменкхареден бөлек тұлға деп есептеледі. Нефернеферуатен – Нефертити, Меритатен немесе, сирек жағдайларда, Нефернеферуатен Ташерит болуы мүмкін деген теориялар бар. Бастапқыда табылғаннан кейін Сменкхаре мен Нефернеферуатеннің ұқсас преномені (тақ аты) болғандықтан, олар бір адам деп саналды. Көне Египетте тақ аты әдетте бірегей болатын. Сондықтан, ұқсас титулдарды қолдану египтологтар арасында шатасу тудырды. Бір ғасырдың көп бөлігінде тақ атының қайталануы Сменкхаренің өзінің атын Нефернеферуатен деп өзгерткенін, мүмкін, жеке билігінің басында білдіргені деп түсіндірілді. Шындығында, Петри 1894 жылғы қазба жазбаларында осы айырмашылықты нақты көрсетеді. Кейінірек, сол атауды қолданатын басқа есімдер пайда болды: "Анххеперуре мери Неферхеперуре [Ахенатон] Нефернеферуатен мери Ва эн Ре [Ахенатон]". Джеймс Питер Аллен "Анххеперуре" аты "Нефернеферуатен" номенімен бірге қолданылғанда, әрқашан "Ва эн Ренің сүйіктісі" (Ахенатонға сілтеме) деген эпитетті қамтитынын көрсетті. "Анххеперуре плюс эпитет" және "Сменкхаре" бірге кездеспеген, сондай-ақ "Анххеперуре" номенімен Нефернеферуатенмен байланысты табылған жоқ. Дегенмен, "Анххеперуре" жеке қолданылғанда екі тұлғаның арасындағы айырмашылықты анықтау ТТ139 пава граффитосымен қиындатылады. Мұнда Анххеперуре Нефернеферуатенге қатысты екі рет жеке қолданылады. Кейбір жағдайларда әйел түрі "Ankhetkheperure" кездеседі; бұл жағдайда тұлға Нефернеферуатен болып табылады.
Ахнатон мен Сменкхаре гомосексуал жұп ретінде
Екі фараон Сменкхаре мен Нефернеферутатен әлі бір еркек тұлға деп есептелген кезде, олар мен Ахенатонның гомосексуалды махаббатта немесе тіпті үйленген болуы мүмкін деген теориялар туды. Бұған себеп – Ахенатонның таныс, жақын поздарда басқа бір фараонмен бейнеленген суреттері. Мысалы, Берлиндегі стела екі патшалық тұлғаны көрсетеді, біреуі қос тәжбен, ал екіншісі, әйел сияқты, кхепреш тәжбен. Дегенмен, үш бос картуш патша мен патшайымның есімдерін ғана сыйдыра алады. Бұл Нефертитидің бір кезде тәж арқылы көрсетілгендей, бірге билеуші болуы мүмкін екенін білдіреді, бірақ қос картуш сияқты толық фараондық құрметке ие болмаған. Сонымен қатар, қазір осыған ұқсас басқа да артефакттар Ахенатон мен Нефернеферуатеннің бейнесі екені қабылданды.
Нефертити - Сменкхаре
Сонымен қатар, кейбір тақ атының нұсқаларында әйелдік белгілер анықталғаннан кейін, Нефертити Сменхкаре кейпінде болған және кейінірек өзінің атын Нефернеферуатен деп өзгерткен деген ұсыныс жасалды. Бұл, мысалы, Хатешпсуттің бірнеше буын бұрын жасағанындай, әйел перғауынды ер адам ретінде көрсетудің бұрынғысы бар еді.
Өлім және жерлеу
Сменккардың жерленген жері анықталмаған. Ол KV55 қазбасында табылған мумияның үміткері ретінде қарастырылды, ол иесінің аты жойылған риши саркофагында жатқан. Жалпы, саркофаг бастапқыда әйелге арналған, бірақ кейін еркек үшін қайта жөнделген деп саналады. Соңғы ғасырда бұл тұлғаға ең басты үміткерлер Ахнатон мен Сменккар болды. Сменккарға қатысты аргументтер көбінесе мумияның шамамен жасынан (төменде қараңыз) туындайды, ол 18-26 жас аралығында болған, ал 17 жыл патшалық құрған және билікке келген жылдың басында бала тудырған Ахнатонға сәйкес келмейді. Қабірде Сменккарға тиесілі ешқандай зат табылмады, тіпті оның аты да жоқ. Бұл қабір ешқандай патшаға лайық емес, тіпті Ахнатонға да. 1980 жылы Джеймс Харрис пен Эдвард Ф. Вент Жаңа Патшалық Фараондарының бас сүйектері мен қаңқа қалдықтарын зерттеді, соның ішінде Сменккардың мумияланған қалдықтары да бар. Авторлар 18-ші династияның патшалық мумияларының қазіргі нубиялықтарға өте ұқсас екенін анықтады, бірақ шамалы айырмашылықтар бар. KV55 мумиясын зерттеу нәтижесінде, бұл адамның жасы жиырмадан аспайтын немесе одан кіші жас шамасында екені анықталды. Тағы бір зерттеуде 18-ші династиядан қалған бірнеше мумияның бұрынғы рентген суреттерін қарастырып, бас сүйектерін талдау жүргізілді. Бұл зерттеу Тутанхамон, KV55 және Тутмос IV мумияларының бас сүйектерінің ұқсас екенін көрсетті. Сонымен қатар, 1974 жылы Nature журналында жарияланған серологиялық тесттер KV55 мумиясы мен Тутанхамонның сирек кездесетін қан тобының бірдей екенін көрсетті. Бұл ақпарат египтологтарды KV55 мумиясы Тутанхамонның әкесі немесе інісі болуы мүмкін деген тұжырымға жеткізді. Жасы бойынша, әке болуы ықтимал емес, бірақ інісі болуы мүмкін. Алайда, 2010 жылы Захи Хавас жүргізген генетикалық зерттеуден кейін академиялық пікірталас аяқталды. Зерттеу Тутанхамонның ата-анасы KV55 мумиясы және KV35 қабірінен табылған "Кіші ханым" мумиясы болуы мүмкін екенін анықтады. Генетикалық нәтижелердің ең маңыздысы: "Статистикалық талдау KV55 мумиясының Тутанхамонның әкесі болу ықтималдығын көрсетті (99,99999981%), ал KV35 Кіші ханым оның анасы ретінде анықталуы мүмкін (99,99999997%)." Зерттеу сондай-ақ екі мумияның Аменхотеп III және Королева Тиедің балалары екенін анықтады. KV55 мумиясына жасалған компьютерлік томографиялық сканерлеу оның қайтыс болған кездегі жасы бұрынғы бағалаулардан жоғары болғанын көрсетті, себебі омыртқадағы жасқа байланысты дегенерация және тізе мен омыртқадағы остеоартрит анықталды. Бұл бағалаулар мумияның жасын 25 емес, 40 жасқа жақын деп көрсетті. Филер мен Струхал жас ерекшеліктерін анықтау үшін бірнеше көрсеткіштерге сүйенсе, жаңа зерттеуде бір көрсеткіш едәуір үлкен жасқа нұсқады. JAMA редакторына жолданған хат Аризона мемлекеттік университетінің биоархеологы Бренда Джей Бейкерден келді. Бұл мазмұн Archaeology News Network веб-сайтында қайта жарияланды және наразылықтың бір бөлігін көрсетеді: Адам остеологиясы және палеопатологиясы саласындағы маман Бейкер скелеттелген KV55 мумиясын Тутанхамонның әкесі, Ахнатон ретінде тануға қарсы шығады. Авторлар [Hawass және басқалар JAMA-да] бұл адамның қайтыс болған кездегі жасын 35-45 деп көрсетеді, бірақ бұрынғы зерттеулерде 18-26 жас аралығында екенін көрсететін дәлелдерді жоққа шығаратын ешқандай дәлел келтірмейді. Бұл ертедегі талдаулар - жазбаша сипаттамалармен, фотосуреттермен және рентген суреттерімен құжатталған - скелет бойында біріктірілген және біріктірілмеген эпифиздердің (өсе жатқан сүйектердің ұштарындағы қабаттар) үлгісін көрсетеді, бұл Ахнатонның қайтыс болған кездегі жасқа сәйкес келеді. Бейкер сондай-ақ остеология және сот-медицина антропологиясында қолданылатын соңғы әдістерге негізделген KV55 мумиясының жасын 18-23 аралығына дейін қысқарту үшін таздың жастық симфизісінің суретін пайдаланады. 1998 жылы KV55 мумиясын зерттеуді чех антропологы Юджин Струхал жүргізді. Ол өзінің қорытындыларын 2010 жылы жариялады, онда ол "Ахнатонның мүмкіндігін толығымен жоққа шығарды": [T]55 қабірінен табылған біржақты еркек қаңқасы биологиялық даму ерекшеліктерінің ұзақ тізімі бойынша оның қайтыс болған кездегі жасы 19-22 жас аралығында екенін анықтады, бұл Харрисонның (1966) бұрынғы анықтамаларымен толық сәйкес келеді. Онда тіс ауруларының ешқандай белгісі болған жоқ және тізе мен омыртқадағы дегенеративтік өзгерістердің бастамасы да болған жоқ.
A specialist in human osteology and paleopathology, Baker takes issue with the identification of the skeletonized mummy KV55 as Tutankhamun’s father, Akhenaten. The authors [Hawass et al in JAMA] place this individual’s age at the time of death at 35–45, despite producing no evidence that repudiates well known prior examinations citing the age in the 18–26 range. These earlier analyses – documented with written descriptions, photographs and radiographs – show a pattern of fused and unfused epiphyses (caps on ends of growing bones) throughout the skeleton, indicating a man much younger than Akhenaten is believed to have been at the time of his death. Baker also uses a photograph of the pubic symphysis of the pelvis to narrow the age of KV55 to 18–23 based on recent techniques used in osteology and forensic anthropology. An examination of the KV55 mummy was conducted in 1998 by Czech anthropologist Eugene Strouhal. He published his conclusions in 2010 where he 'utterly excluded the possibility of Akhenaten':
[T]he unambiguous male skeleton from Tomb 55 proved decisively by a long list of biological developmental features his age at death to be in the range of 19–22 years which fully agrees with the results of the previous determination by Harrison (1966) He did not possess the slightest dental pathology and not even the onset of degenerative changes in the spine and joints.