Кіріспе

Рим империясының соңғы кезеңіндегі Британиядағы тарихи патшалық, Оңтүстік-Батыс Британиядағы патшалық.

Думнония – қазіргі Оңтүстік-Батыс Англияның батыс бөлігінде 4-ші ғасырдың соңы мен 8-ші ғасырдың соңы аралығында болған бриттік патшалықтың латыншаланған атауы. Оның орталығы қазіргі Девон аймағында орналасқан, сонымен қатар қазіргі Корнуолл және Сомерсеттің бір бөлігі де оның құрамына кірген. Шығыс шекарасы көршілес Англо-саксон Уэссекс патшалығының батысқа қарай бірте-бірте кеңеюі салдарынан уақыт өте өзгеріп отырды. Кейде Дамнония деп те жазылады, бірақ бұл жазу формасы қазіргі Шотландияның оңтүстігіндегі Дамнонийлер жеріне, кейіннен Стратклайд патшалығының бір бөлігіне де қолданылады. Domnonia түрі де кездеседі және Бретань аймағының Domnonée-сімен тілдік байланыста болады.

Атауы

Птолемейдің "География" кітабында айтылғандай, патшалық британдық кельт тайпасы – дүмнонийлердің атымен аталған. Дүмнония атауының нұсқаларына домнония және дамнония кіреді, соңғысын Гилдас 6-шы ғасырда сол аймақтың замандас билеушісі Константинді кемсіту үшін "құрылыс" сөзімен ойын ойнап қолданған. Атаудың этимологиялық түбірі протокельттік *dubno сөзінде, яғни "терек" және "дүние" деген мағыналарда жатыр. Шотландияда (дамнонийлер) және Ирландияда (Фир Домнанн) ұқсас аттармен топтар болған. 5-ші және 6-шы ғасырларда оңтүстік-батыс Британиядан солтүстік-батыс Галлияға (Арморика) көші-қон кезеңінен кейін, континенттің солтүстікке қараған Атлант жағалауында Бриттания болашақта танылатын аймақта бауырлас патшалық (қазіргі француз тілінде – Домноне) құрылды. Тарихшы Барбара Йорк дүмнонийлердің рим империясының құлауын жаңа аймақтарды бақылауға алу мүмкіндігі ретінде қарағанын болжамдайды. Римдіктер келгенге дейін дүмнонийлер Британияның оңтүстік-батыс жарты аралында, Сомерсеттегі Паррет және Дорсеттегі Акс өзендеріне дейін қоныстанған сияқты. Рим кезеңінде Эксетерден басқарылатын және Дорчестер мен Илчестерден басқарылатын аймақтар арасында провинциялық шекара болған. Юлий Цезардың "Галл соғысы туралы естеліктері" кітабының 3-ші кітабында Армориканың континенттік венетиялықтары мен оңтүстік-батыс аралдық британдықтар арасындағы тығыз сауда және әскери қарым-қатынас туралы айтылған. Римнен кейінгі кезеңде Дүмнония патшалығы Корнуолл, Девон және Батыс Сомерсеттің бір бөлігін қамтыды. Ол Бриттания, Уэльс және Ирландиямен тығыз мәдени және діни байланыстарда болды. Дүмнония халқы қазіргі корн және бретон тілдерінің ата-бабы – бритон тілінің диалектісінде сөйлеген. Ирландиялық иммигранттар – дейси, олар қалдырған жазулы тастармен куәландырылған (кейде огамда, кейде латынша, кейде екеуінде де), жер-су аттарын зерттеулермен расталған және толықтырылған. Балық аулау мен егіншіліктен басқа, дүмнонийлердің негізгі экономикалық ресурсы қалайы өндіру болды, ол ежелгі заманнан бері Иктис портынан экспортталған. Римдіктер кеткеннен кейін аймақ Галлиямен және Жерорта теңізімен сауда байланыстарын сақтап, қалайы осы саудада маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Христиан діні Римнің Британиядан кетуінен кейін де Дүмнонияда сақталған сияқты, римдік кезеңнен кейінгі кезеңге дейін созылған көптеген христиан зираттары бар. 5-ші және 6-шы ғасырларда аймаққа Бриханның балалары және Ирландиядан келген әулиелер, мысалы, Пиран, сондай-ақ Уэльстен келген әулиелер, мысалы, Петрок және Кейн уағыз айтқан. Бодмин және Гластонбериде маңызды монастырлар болды, сондай-ақ Эксетерде собордың жанында табылған 5-ші ғасырға жататын жерлеулер, әулие Бонифацийге қатысты іргетастың зираты болуы мүмкін (бірақ бұл саксондық па, бритондық па деген мәселе әлі де даулы). 9-шы ғасырдың ортасында Корнуолл епископтары әртүрлі жазбаларда аталады, олар Кентерберилік кафедраға бағынғанға дейін. Қауымдық ұйым толыққанды нормандық кезеңнің кейінгі дамуы болды.

Елді мекендер

55 жылға таман римдіктер қазіргі Эксетер қаласындағы Иска Дюмниорумда легионерлік бекініс салған, бірақ Эксетерден батысқа қарайғы аймақ көбінесе римдік мәдениетке сіңбеген. Дюмонияның көп бөлігі вилла жүйесінің болмауымен ерекшеленеді, алайда Баттың оңтүстігінде және Ильчестер маңында көптеген виллалар болған, сондай-ақ Рим-Британ кезеңінен жеткен көптеген елді мекендер сақталған. Бритон аймақтарындағы сияқты, Хембери және Кадбери қамалы сияқты темір дәуіріндегі төбелік бекіністер римдіктер кеткен соң басшылар мен патшалар пайдалану үшін қайта нығайтылған, ал Тинтегел сияқты жоғары мәртебелі елді мекендер осы кезеңде қайта жаңартылған сияқты. Жергілікті археологиялық зерттеулер көрсеткендей, жергілікті жерде "раунд" деп аталатын оқшауланған қоршалған шаруашылықтар Римнің Британиядан кетуінен аман қалған; бірақ 6 және 7 ғасырларда олар бритондық топонимикалық "тре(ф)" атауын алған қоршалмаған шаруашылықтармен алмастырылды. Эксетер, бритон тілінде Caer Uisc деп аталады, кейіннен маңызды саксон шіркеуінің орны болды, бірақ 10 ғасырға дейін Этельстан оларды қуғанға дейін Дюмониялық британдар ішінара осы қалада тұрған. 9 ғасырдың ортасына қарай патшалық орын батысқа қарай, Батыс саксондықтардың жылжуы кезінде Лис-Керруйтке (қазіргі Лискеард) көшірілген болуы мүмкін. 10 ғасырда Корнуолл графтары Лискеард басып алынғаннан кейін Лоствителге көшіп кеткен. Дюмония билеушілері жылдың әртүрлі уақыттарында Тинтегел және Кадбери қамалы сияқты түрлі патшалық резиденцияларында тоқтаған, және мүмкін, бір уақытта Канал арсындағы Бретаньдегі жерлерді иеленген болуы мүмкін деген пікір бар. Тригг сияқты аудандар аймақтың әртүрлі бөліктерінен келген "соғыс жасақтарын" жинау орындары ретінде қолданылғанына мәтіндік және археологиялық дәлелдер бар.

Тарих және билеушілер

78 жылға дейін бағынышқа түскенмен, жергілікті халық күшті жергілікті билікке ие болуы мүмкін, ал Дюмония римдік үкім астында өздігінен басқарылуы мүмкін. Дюмонияның римдік кезеңнен кейінгі тарихы түрлі көздерден алынған және тарихи фактілер, аңыздар мен шатастыратын жалған тарих орта ғасырлық валли және латын тілдеріндегі әртүрлі дереккөздермен күрделенгендіктен, оны түсіндіру өте қиын деп есептеледі. Осы кезеңді талқылау үшін қолжетімді негізгі көздер: Гилдастың «De Excidio Britanniae» және Неннийдің «Historia Brittonum», «Annales Cambriae», «Англосаксон шежіресі», Вильгельм Малмсберидің «Gesta Regum Anglorum» және «De Antiquitate Glastoniensis Ecclesiae», сондай-ақ Кармартеннің «Қара кітабы» мен Гергесттің «Қызыл кітабынан» алынған мәтіндер, Беденің «Historia ecclesiastica gentis Anglorum» және «Солтүстік елдерінің тегі» («Bonedd Gwŷr y Gogledd», Peniarth MS 45 және басқа жерлерде) мен Баглан кітабы.

Саксондармен қақтығыс

577 жылы Уэссекстің Цевлин Деорхам шайқасында жеңіске жетіп, Думнониялықтарды Уэльстегі одақтастарынан құрлықпен бөліп тастады, бірақ теңіз саяхаты қиын болмағандықтан, бұл аса ауыр залал болмауы мүмкін. 614 жылы британиялықтар Беандун шайқасында шайқасқан кезде Клемен патша болған деп саналады. Бұл, көбінесе, Девондағы Аксмут маңындағы Биндон болған. Оксфордширдегі Бэмптон да осы орын деп ұсынылған, бірақ бұл талапқа дәлел жоқ. Флорес Историарумда, қате түрде Вестминстердің Мэтьюіне жатқызылған, британиялықтар 632 жылы Эксетерді әлі де иеленген, ол Мерсияның Пендасына қарсы батыл қорғалған, содан кейін Кадуэллон келгенге дейін, ол шайқасқа түсіп, Монмут Геффриге сәйкес, мерсиялықтарды «әскерлеріне үлкен қырғын» салған. Алайда, 19 ғасырдың соңынан бері бұл қоршау тарихи факт ретінде қарастырылмайды. 652 жылы Уэссекстің Ценвалх Думнонияның қорғаныс шебіне қарсы Брэдфорд-Авон шайқасында жеңіске жетті. 658 жылы Пеоннум шайқасында (мүмкін, қазіргі Пенселвуд, Шығыс Сомерсет) Батыс Саксонияның жеңісі саксондықтардың «Парретке дейін» басып алуына және Думнонияның шығыс бөлігінің Уэссекске толыққанды қосылуына әкелді. Этельвердтің Англосаксондық хрониканы латын тіліне аударғандағы 661 жылғы жазбасында Уэссекстің Ценвалх Позентесбурда шайқасқандығы айтылады. Контексттен бұл Мерсияның Вулфхерімен болған шайқас екені көрінеді (ол жеңілген болуы мүмкін), егер Позентесбур Девондағы Кредитонға жақын орналасқан Позберимен сәйкес келсе, онда британиялықтармен қақтығыс болуы мүмкін. Виллибальдтың «Святого Бонифацияның өмірі» кітабында Экзамчестер монастырының басшысы, оны Эксетермен сәйкестендіруге болады, Девон, Бонифаций онда оқыған кезде германдық аты (Вулфхард) болған. Бонифаций өзін туғаннан ағылшын саксы деп атайды (ағылшын халқына жазған хатында Anglorum сөзін қолданады), сондықтан Эксетер осы уақытта, яғни 7 ғасырдың соңында Батыс Саксонияның бақылауында болған болуы мүмкін. Осы кезде Думнония белгілі әлемнің бөлігі болды, кейін Шерборн епископы болған Альдхелм 705 жылы оның патшасы Герайнтке Пасха күні туралы хат жазды. 682 жылы Уэссекс әскерлері «теңізге дейін жетті», бірақ бұл қайда болғаны белгісіз. 705 жылы Селвудтан батысқа қарай саксондық аймақ үшін Шерборнда епископтық құрылды. 710 жылы Герайнт Уэссекс патшасы Инемен шайқаста жеңілді, бірақ 722 жылы Анналь Камбриае Корнуоллдағы британдықтардың жеңіске жеткенін мәлімдеді. 755 жылы «Дефнас» территориясы саксондық әскерлердің күшті қысымына ұшырады. 813 және 822 жылдар аралығында Девондағы Уэссекстік Эгберттің науқандары, мүмкін, Думнония аралын жаулап алуды білдірді, ол қазіргі Корнуолл деп аталатын штатты қалдырды, ол кезде Серниу, Серниу немесе Керноу деп аталды, ал англосаксондарға Корнуолл немесе «Батыс Уэльс» деп аталды. 825 жылы «Уэльстер» арасында, мүмкін Думнониядағылар мен англосакстар арасында шайқас болды. Англосаксондық хроникада: «Біз Гафулфордада (мүмкін, Батыс Девондағы Галфорд) Вейла (корн) және Дефна (девон) халықтарымен шайқастық», - делінген. Алайда кім жеңіп, кім жеңілгені туралы айтылмаған. 838 жылы «Батыс Уэльстерді» даниялық әскерлер қолдаған кезде, Эгберт Хингстон Даун шайқасында бас көтерді. Корнуоллдық епископ Бодмин 870 жылы Кентерберидің билігін мойындады, ал соңғы белгілі Корнуолл королі Дониарт 875 жылы қайтыс болды. 880 жылдары Уэссекс Корнуоллдың кем дегенде бір бөлігін, Ұлы Альфредтің иелік еткен жерлерін иеленді. 1120 жылы жазылған Мальмесбери Уильямның айтуынша, 936 жылы Ательстан британиялықтарды Эксетерден және Девонның қалған бөлігінен қуды, ал Тамар өзенінің шығыс жағалауын Корнуолл шекарасы ретінде белгіледі. Уэссекстің барлық Думнонияға кеңеюінің хронологиясы нақты болмаса да, Эдуард Исповедник патшалық құрған кезде Девон Англияға сіңген болатын. 12 ғасырдың басындағы Геста Хереварди Корнуолл королін Норманның жаулап алуы алдында Алеф есімді адам ретінде көрсетеді.

Корнуолл мен Бретаньдегі Дюмониялық сабақтастық

Дюмониядан Арморикаға (Британия) қоныс аударудың екі толқыны болды. Кейбір тарихшылар бұл екі аймақта да билеушілердің бір есімдерінің кездесуін түсіндіре отырып, Бреттания мен Дюмонияда билік жүргізген билеушілерге әкелген болуы мүмкін деген теорияны ұсынады. Сонымен қатар, аралдық кельт қасиеттілері, жер атаулары және корнуол (Керноуек) мен бретон (Брезонег) тілдерінің тығыз байланысы бар. Алайда, Бретон аймақтары Кернев/Корнуэль (Корнуолл) және Домноне (Девон) жақсы қалыптасқан тарихқа ие, онда Британиядағы Дюмониядан мүлдем бөлек билеушілер болған (Британ герцогтігін қараңыз). Корнуолл өзінің тілі мен мәдениетін сақтағанда, Девонның тілі 7-ғасырда саксон басқыншыларының келуімен айтарлықтай азайды, бұл Римдік үстемдіктің соңында үлкен Дюмониядан Арморикаға британдықтардың кең көшіп кетуіне байланысты болды. Дж. Б. Гувер 1931 жылы жазғандай, VII ғасырдың ортасында Девон сиреп қоныстанған кельт патшалығы болды, себебі бір ғасыр бұрын және одан да ертерек Арморикаға кең көлемде көшіп кеткен. Оның патшаларының қарсыласуы басылғаннан кейін, жаңа қоныс көшкендердің өмірін қиындататын айтарлықтай жергілікті тұрғындар қалмады. Жаңа саксон билеушілері мен қалған жергілікті британдықтар арасындағы қарым-қатынас бейбіт болған сияқты, округте көптеген кельт жер атаулары сақталды, бірақ көршілес кіші тайпа, қазіргі Корнуоллға айналған Корновийдің деңгейіне жетпеді. Арморика түбегіндегі Бретань аймағындағы Корнуэльдің (Бретон: Kernev) ортағасырлық аймағының атын аралдық Корнуолдан шыққан ұрпақтарына бере алады деп есептеледі. Ежелгі Корнуэль аймағының аумақтары көбінесе Францияның Финистер департаментінің оңтүстік бөлігімен сәйкес келеді, ал оның кейбір аумақтық жерлері Коте д'Армор және Морбиан департаменттеріне кіреді. Кем дегенде, ортағасырлық Домнонеа бритон патшалығымен байланысты бастапқы аумақтың бір бөлігі қазіргі француздық Коте д'Армор департаментімен сәйкес келеді. Артюрдың британдықтар англосаксондықтармен шайқасқан Бадон тауындағы шайқастағы ұлы жеңісі туралы пікірталас бар. Көптеген тарихшылар бұл шайқас, егер тарихи болса, аумақтан тыс жерде, мысалы, Бат қаласында өткенін айтады. Монмуттан шыққан Джеффри Артурдың Камеллан шайқасы Корнуоллда өткенін мәлімдеді: дәстүр Камелфорд маңындағы Слоттербриджге сілтеме жасайды, ол негізсіз Камелоттың орналасқан жері деп есептелген.