Эдвард Герберт: Саяхатшы, философ және ақын өмірі

Кіріспе

1583–1648 жж. – ағылшын солдаты және ақыны.

Эдвард Герберт, 1-ші барон Герберт Чербери (немесе Чирбери) KB (3 наурыз 1583 – 5 тамыз 1648) – Англия Корольдігінің солдаты, дипломаты, тарихшысы, ақыны және діни философы. Ол Оксфорд университетінде көптеген тілдер мен ғылымдарды оқыды және саяси мансабын парламентте бастады, Уэльстің Монтгомеришир және Мерионет округтерін өкілдік етті. Герберт Нидерландта Оранж ханзадасының қол астында қызмет етіп, өзінің батылдығымен көзге түсті. Оның дипломатиялық қызметі ең белсендісі Парижде болды, онда ол 1625 жылы Уэльс ханзадасы Чарльз бен Генриетта Марияның некесін ұйымдастыруға тырысты. 1624 жылы Гербертке Касл аралының бароны Герберт титулы берілді, ал 1629 жылы ол ағылшын бароны атанды. Ағылшыл азамат соғысы кезінде ол бейтараптық саясат ұстанып, Монтгомери қамалына шегініп, оны парламентке тапсырды. Герберт философиядағы еңбектерімен, әсіресе «Англия деизмінің әкесі» деп танылған «De Veritate» трактатымен әйгілі. Бұл маңызды еңбек ақиқатты аян, ықтималдық, мүмкіндік және жалғандықтан ажыратады. Басқа да маңызды еңбектеріне салыстырмалы дін туралы пионерлік зерттеу «De religione gentilium» және 1627 жылы Букингем герцогының іс-қимылдарын қорғаған «Букингем герцогының экспедициясы» кіреді. Герберт сонымен қатар Доннның адал шәкірті екенін көрсеткен өлеңдер жинағын жариялады, ал оның өмірбаяны 1624 жылға дейінгі өмірінің жанды суретін береді.

Ерте өмір

Эдвард Герберт – Монтгомери қамалының Ричард Гербертінің (Пемброк графы отбасының тармақтық бұтағының мүшесі) және сэр Ричард Ньюпорттың қызы Магдаленнің, сондай-ақ ақын Джордж Герберттің ағасы болды. Ол Англияда, Шропшир графтығындағы Врокстер қаласына жақын, Северн өзені бойындағы Эйтон қаласында дүниеге келді. Жеке білім алғаннан кейін, 1596 жылдың мамыр айында Оксфорд университетінің колледжіне қарапайым студент ретінде қабылданды. 1599 жылдың 28 ақпанында, 15 жасында ол 21 жастағы кузені Мэриге үйленді ("біздің арамыздағы жас ерекшелігіне қарамастан"), ол сэр Уильям Герберттің (1593 жылы қайтыс болған) қызы және мұрагері еді. Ол әйелі мен анасымен бірге Оксфордқа оралып, оқуын жалғастырды, француз, итальян және испан тілдерін, сондай-ақ музыка, атпен жүру және қылышпен сайысуды үйренді. 1605 жылдан бастап ол әділет судьясы болды және 1605 жылы Монтгомериширдің шерифі қызметіне тағайындалды.

Әскер

1608 жылы Эдвард Герберт Аурелиан Тауншендпен бірге Парижге барды, Мерлудағы ескі констебль де Монморенсидің достығы мен меймандостығын пайдаланып, король Генрих IV-пен кездесті; ол көптеген айлар Исаак Казоубонмен бірге тұрды. Донн мен Джонсон оны өлеңдерімен құрметтеді. 1609 жылдың желтоқсанында ол Гринвич сарайында Мэри Миддлмордың шашынан лентасын ұрлаған шотланд ушермен төбелес жасады, егер Сыртқы істер кеңесі бұған кедергі келтірмегенде, Хайд-паркте дуэльге түсер еді. 1610 жылы Герберт Оранж князінің басшылығымен Төмен елдерде ерікті болып қызмет етті, оның жақын досы болды және Рим императорынан Джульерсті жаулап алу кезінде көзге түсті. Ол жаудан таңдалған чемпионмен жеке күреске шығып, соғысты шешуге ұсыныс жасады, бірақ оның шақыруы қабылданбады. 1611 жылы Англияға оралғанда, ол Лондонда сэр Джон Эйрдің шабуылынан құтылды, ол оны әйелі Доротимен байланысы бар деп айыптады. Ол Везел маңындағы испан лагерінде Спинолаға, содан кейін Гейдельбергтегі курфюрстке барып, кейін Италияға саяхаттады. Савой герцогының тілегімен ол 4000 гугенотты Лангедоктан Пьемонтқа Савойлықтарға Испанияға қарсы көмектесу үшін жетектеді, бірақ Лионға жол жүрісінде өмірін жоғалтуға айналғаннан кейін ол сол жерге келген кезде тұтқындалды, ал жоба сәтсіз аяқталды. Ол Нидерландыға және Оранж князіне қайтып оралды, 1617 жылы Англияға келді. Ол Дания королевасы Аннаға тиесілі зергерлік бұйымдарды ұрлаған Пьеро Хугон ісіне қатысты. Де Луйнмен болған дау және оған жіберген шақыру оның 1621 жылы қайта шақырылуына себеп болды. Де Луйн қайтыс болғаннан кейін Герберт 1622 жылдың ақпанында лауазымына оралды. Ол Лондонға оралып, бағынды және аптасына 20 фунт зейнетақы алды. 1647 жылы ол Парижде Пьер Гассендиге сапар жасады, ал келесі жазда 65 жасында Лондонда қайтыс болды. Ол оны Гроцийдің кеңесімен жариялады. "De Veritate" еңбегінде Герберт ағылшын жазушысы жазған тұңғыш таза метафизикалық трактат жазды. Герберттің нағыз даңқы – «ағылшын деизмінің әкесі» ретінде. Діннің жалпы ұғымдары – ағылшын деистерінің жарғысына айналған бес мақала. Чарльз Блоунт әсіресе Герберттің идеяларын насихаттады. Бұл кітап католик шіркеуінің тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді.

In 1608, Edward Herbert went to Paris, with Aurelian Townshend, enjoying the friendship and hospitality of the old Constable de Montmorency at Merlou and meeting King Henry IV; he lodged for many months with Isaac Casaubon. Both Donne and Jonson honoured him in poetry. In December 1609 he fought with a Scottish usher at Greenwich Palace who had snatched a ribbon from Mary Middlemore's hair, and if the Privy Council had not prevented it, would have fought a duel in Hyde Park. In 1610 Herbert served as a volunteer in the Low Countries under the Prince of Orange, whose intimate friend he became, and distinguished himself at the capture of Juliers from the Holy Roman Emperor. He offered to decide the war by engaging in single combat with a champion chosen from among the enemy, but his challenge was declined. Back in England in 1611 he survived an assault in London by Sir John Eyre who accused him of having an affair with his wife Dorothy. He paid a visit to Spinola, in the Spanish camp near Wezel, and afterwards to the elector palatine at Heidelberg, subsequently travelling in Italy. At the instance of the Duke of Savoy he led an expedition of 4,000 Huguenots from Languedoc into Piedmont to help the Savoyards against Spain, but after nearly losing his life in the journey to Lyon he was imprisoned on his arrival there, and the enterprise came to nothing. Thence he returned to the Netherlands and the Prince of Orange, arriving in England in 1617. He became involved with the case of Piero Hugon who had stolen jewels belonging to Anne of Denmark. A quarrel with de Luynes and a challenge sent by him to the latter occasioned his recall in 1621. After the death of de Luynes, Herbert resumed his post in February 1622. He returned to London, submitted, and was granted a pension of £20 a week. In 1647 he paid a visit to Pierre Gassendi at Paris, and died in London the following summer, aged 65, being buried in the church of St Giles in the Fields. He published it on the advice of Grotius. In the De Veritate, Herbert produced the first purely metaphysical treatise, written by an Englishman. Herbert's real claim to fame is as "the father of English Deism". The common notions of religion are the famous five articles, which became the charter of the English deists. Charles Blount, in particular, acted as a publicist for Herbert's idea. It has been placed on the index of forbidden books of the Catholic Church.

Басқа жұмыстар

De religione gentilium – Герард Воссидің De theologia gentili еңбегінің ықпалымен, Исаак Восси баспаға дайындаған, авторының өлімінен кейін жарық көрген туынды. Бұл – салыстырмалы дінтану саласындағы алғашқы еңбектердің бірі, және Дэвид Юм айтқандай, «діннің табиғи тарихын» береді. Ол сонымен қатар Джон Селденнің De dis Syris және Марин Мерсеннің Genesim-дегі Quaestiones celeberrimae еңбектеріне де белгілі бір дәрежеде тәуелді. Герберт түрлі діндерді зерттеу арқылы өзінің бес маңызды қағидасының барлық жерде кездесетінін және оларды оңай тануға болатынын анықтайды. Осы бағытты De causis errorum (логикалық қателіктер туралы аяқталмаған еңбек), Religio laici және Ad sacerdotes de religione laici (1645) сияқты туындылары да жалғастырады. Сонымен қатар, бұл 1627 жылғы Ла-Рошель экспедициясындағы Букингем герцогының әрекеттерін қорғайтын еңбек. (1649) «Король Генрих VIII өмірі мен билігі» атты туындысы да бар.

1665 жылы жарық көрген өлеңдері (1881 жылы Джон Чуртон Коллинз қайта басып, өңдеген), оны Доннның адал ізбасары ретінде көрсетеді. Оның сатиралары әлсіз, бірақ лирикалық өлеңдерінің кейбіреулері терең ойлау қабілеті мен шынайы шабытқа толы, ал кейіннен Теннисонның «In Memoriam» поэмасында қолданған ұйқас формасы ерекше сәнді және тиімді. Оның нео-латын тіліндегі өлеңдері – оның білімділігінің куәсі. Олардың үшеуі 1645 жылы «De causis errorum» жинағымен бірге жарық көрген. Бұл туындыларға «Тәрбиеші мен шәкірт арасындағы әңгіме» (авторлығы күмәнді) және корольдің шіркеу үстемдігі туралы трактат (Оксфордтағы Корольдік колледж мен Мемлекеттік архивтегі қолжазба) да қосылуы керек. Оның автобиографиясы, алғаш рет 1764 жылы Хорас Уолпол басып шығарған, қарапайым және қызықты әңгіме, көбінесе оның жекпе-жегі мен махаббат оқиғаларына толы, және 1624 жылы аяқталады. Онда оның достық қарым-қатынасы мен Франциядағы елшілік қызметінің дипломатиялық жағына қатысты мәліметтер жоқ, ол тек өзінің салтанатты киімдері мен әлеуметтік жеңістері туралы айтады. Оның төрт прелюдиясы, төрт паваны және курантасы консервативті стильде жазылған, жинағында кездесетін француз мектебінің шығармаларынан көп әсер алмайды. Полимат Самуэль Хартлибтің айтуынша, ол «Вьола да Гамбаға арналған бірнеше тамаша шығармалар» да жазған, бірақ олар сақталмаған. Хартлиб өзінің Ephemerides еңбегінде бұл шығармалар «Ex intimis Matheseos fundamentis» негізінде жазылғанын, Герберт олардан композиция үшін «Ережелерді» алғанын, яғни Герберт математикалық универсализмнен туындаған музыка жазғанын көрсетеді. Герберт сонымен қатар аяқталмаған «Амазонка» пьесасының авторы, оның жұмыс жобасы 2009 жылы қайта табылды. Пьеса, бәлкім, ол 1619-1621 және 1622-1624 жылдары Францияда Англия елшісі қызметін атқарып жүргенде «De Veritate» еңбегін аяқтаған кезде жазылған болуы мүмкін.

Дұға туралы пікірлер

Джозеф Уалигор өзінің «Англиялық деистердің діндарлығы» атты мақаласында Герберттің ең діндар деистердің бірі болғанын көрсетті, өйткені ол Құдайға шын ниетпен дұға етіп, Құдайдың дұғаларымызға жауап ретінде белгілер бергеніне сенді. Ол дұғаларымызға жауап беретініне сонша сенімді болғандықтан, дұғаның Құдайдың әр адамға сіңірген идеясы екенін айтты. Оның айтуынша: әр дін Құдайдың дұғаларды еститініне және жауап беретініне сендіреді, ал біз қиындықтардағы құдайлық көмек сезімінен басқа дәлелдерді ескермей, ерекше Құдайлық қамқорлыққа сене беруге тиіміз. Герберт үшін Құдайдың дұғаларымызға жауап беретінінің жалпыға ортақ куәлігі – бұл ортақ түсінік, яғни Құдайдың жүрегімізге сіңірген нәрсе. Герберт өзінің тәжірибесінен айтады. Өмірбаяндық еңбегінде Герберт бір кезде Құдайдан белгі сұрап дұға еткенін еске алады. Ол «De Veritate» атты кітап жазып, оны жариялау керек пе, жоқ па деп ойланып, тізе бүгіп, Құдайдан не істеу керектігін көрсететін белгі беруін сұрап, ыстық дұға еткен. Күн ашық, желсіз болса да, Герберт аспанда жұмсақ дыбыс естігенін айтады, ол оны соншалықты жұбатқан, оның кітабын жариялауға Құдайдың белгісі екеніне көз жеткізген. Герберт былай деп жазды: Жаздың бір әдемі күні, бөлмемде күмәнданып тұрғанда, терезем оңтүстікке қарап, күн жарқырап, жел болмағанда, мен қолымда «De Veritate» кітабын ұстап, тізе бүгіп, мына сөздерді шын ниетпен айттым: «Улы мәңгілік Құдай, қазір маған шашыратып тұрған жарықтың авторы және барлық рухани жарықтардың сыйлаушысы, Мен Сенің шексіз мейіріміңмен, күнәкардан да артық тілекке кешірім сұраймын; Мен «De Veritate» кітабын жариялауға көз жеткізбедім; егер бұл Сенің даңқың үшін болса, маған көктен белгі бер, әйтпесе оны тоқтатып қоямын». Мен осы сөздерді айтқаннан кейін, аспаннан қатты, бірақ жұмсақ дыбыс естілді (ол жердегі ештеңеге ұқсамайтын), ол мені соншалықты жұбатты, мен тілегім қабылданды, мен сұраған белгіні алдым деп ойладым, содан кейін кітабымды басып шығаруға шешім қабылдадым. Гербертке 18 ғасырдағы протестанттық дін қызметкерлері діни ынтамен қарсылық білдірді. Джон Браун есімді дін қызметкері оның Құдайдан белгі алғаны туралы мәлімдемесін «ынталы» деп сипаттады. Джон Лиланд есімді тағы бір дін қызметкері мұндай белгі сұраудың өзі дұрыс емес екенін айтты, өйткені Құдай адамдардың өміріне осылай араласпайды. Лиланд Герберттің мәлімдемесі «жоғары ынтаның көрінісі болды» деді. Менің ойымша, ол, мүмкін, осындай ерекше сұраныс дұрыс па, тұрақты ма, жоқ па деген күмәнділік тудырды. Менің ойымша, көктен ерекше белгі сұрауға немесе күтуге ешқандай негіз жоқ. Бұл екі 18 ғасырлық христиан комментаторлары Герберттің Құдайды алыс және бейтарап деп түсінгенін қабылдамады. Керісінше, Гербертке адамдармен тым жақын қарым-қатынаста болатын, олардың ісіне тым көп араласатын Құдайға сенгені үшін шабуыл жасалды. Деизмді зерттейтін қазіргі ғалымдар Герберттің діни көзқарастарын деистердің сенімдеріне сәйкес келтіруде қиындық көріп жатыр. Мысалы, Питер Гей Герберттің – 17 ғасырдың басында өмір сүрген – кейінгі деистерден өзгеше екенін айтты, өйткені Герберт Құдайдан белгі алғанына сенді. Бірақ Уалигор Герберт деист емес деп айтудың орнына, деистер туралы түсінігімізді және олардың дұға арқылы Құдаймен қарым-қатынасын өзгертуіміз керек деп санайды. Дұғалар мен Құдайдан келген белгілерге ғана емес, сондай-ақ кереметтерге, аянға және Құдайдың тікелей жетелеуіне де сенген. Герберт Құдайдың кереметтер жасайтынына сонша сенімді болғандықтан, бұл ілімді және Құдай дұғаларымызға жауап береді деген ұғымды Құдайдың әр адамға сіңірген идеясы деп ойлады. Герберт өзінің табиғи дінге баса назар аударғаны аянның артық екенін білдірмейді деді. Ол Киелі кітапты кез келген кітаптан гөрі «бауырластарға жұбаныш пен қолдау беретін ең сенімді кітап» деп санағанын, оны оқу «барлық ішкі жанды» тірілтетінін айтты. Герберт Құдайдың рухы әдетте «фәрештәлер, жын-перілер, ақыл-парасат иелері және генийлер деп аталатын рухтар арқылы» беріледі деп ойлады. Ол бізге егер біз өзімізді оған дайындасақ және белгілі бір талаптарға сай болсақ, онда Құдайдың рухы бар екеніне сенімді бола аламыз деді. Оның айтуынша: «Біз дұғалар, ант, сенім және Құдайға жалбарыну үшін қолданатын барлық қабілеттерді қолдануымыз керек...» Содан кейін «Құдайдың рухының демі бірден сезілуі керек» және ұсынылған әрекеттер дұрыс болуы керек. Осы шарттар орындалғанда, «біз өзіміздің ісімізде Құдайдың жетелеуін сезсек, Құдайдың ізгі ниетін құрметпен мойындауымыз керек».

Joseph Waligore, in his article "The Piety of the English Deists" has shown that Herbert was one of the most pious of the deists, as he fervently prayed to God and believed God gave signs in answer to our prayers. He was so sure God answered our prayers that he said prayer was an idea God put into every human. He said that:

every religion believes that the Deity can hear and answer prayers; and we are bound to assume a special Providence—to omit other sources of proof—from the universal testimony of the sense of divine assistance in times of distress. For Herbert, this universal testimony of God answering our prayers meant that it was a common notion or something engraved into our heart by God. Herbert was speaking from experience. In his autobiography, Herbert said he once prayed for and received a divine sign. He had written De Veritate and was wondering whether he should publish it. So he got down on his knees and prayed fervently to God for a sign instructing him what to do. Even though it was a clear, sunny day with no wind, Herbert said he heard a gentle noise in the clear sky that so comforted him that he decided it was a sign from God that he should publish his book. Herbert wrote:

Being thus doubtful in my Chamber, one fair day in the Summer, my Casement being opened towards the South, the Sun shining clear and no Wind stirring, I took my book, De Veritate, in my hand, and, kneeling on my Knees, devoutly said these words: "O Thou Eternal God, Author of the Light which now shines upon me, and Giver of all inward Illuminations, I do beseech Thee, of Thy infinite Goodness, to pardon a greater Request than a Sinner ought to make; I am not satisfied enough whether I shall publish this Book, De Veritate; if it be for Thy glory, I beseech Thee give me some Sign from Heaven, if not, I shall suppress it." I had no sooner spoken these words, but a loud 'tho yet gentle Noise came from the Heavens (for it was like nothing on Earth) which did so comfort and cheer me, that I took my Petition as granted, and that I had the Sign I demanded, whereupon also I resolved to print my Book. Herbert was attacked by orthodox Protestant ministers of the eighteenth century as a religious enthusiast. One minister, John Brown, said his claim to have received a sign from God was "enthusiastic". Another minister, John Leland, said even asking for such a sign was improper, as God does not become involved like that in people's lives. Leland said that Herbert's claim "passed for a high fit of enthusiasm. I think it maybe justly doubted, whether an address of such a particular kind, as that made by his Lordship, was proper or regular. It does not seem to me, that we are well founded to apply for or to expect an extraordinary sign from heaven." Clearly these two eighteenth century Christian commentators did not see Herbert's understanding of God as distant and uninvolved. Rather, Herbert was attacked for believing in an overly involved deity who had an overly intimate relationship with people. Modern scholars of deism often have difficulty fitting Herbert's religious views into their scheme of what deists believed. For example, Peter Gay said that Herbert—who lived in the early seventeenth century—was atypical of the later deists because Herbert thought he had received a divine sign but Waligore argues that instead of saying Herbert was not a deist, we should change our notions about the deists and their relationship to God through prayer. Besides believing in prayers and divine signs, Herbert also believed in miracles, revelation, and direct divine inspiration. Herbert was so sure God performed miracles that he thought this doctrine, and the related notion that God answered our prayers, was an idea God put into every human. Herbert said his emphasis on natural religion did not mean revelation was superfluous. He said he thought the Bible was a "surer source of consolation and support" than any other book and reading it stirred "the whole inner man" to life. Herbert thought that divine inspiration generally happened through "the medium of spirits variously called angels, demons, intelligences and geniuses". He said that we could be sure we had divine inspiration if we prepared ourselves for it and it met certain conditions. To begin with, said Herbert, "we must employ prayers, vows, faith and every faculty which can be used to invoke" the divine. Then "the breath of the Divine Spirit must be immediately felt" and the recommended course of action must be good. When these conditions were met, "and we feel the Divine guidance in our activities, we must recognize with reverence the good will of God".

Басылымдар мен аудармалар

Негізгі шығармалар: Гюнтер Гауликтің үш томдық редакциясымен қайта басылған, Штутгарт / Бад Каннштат: Фромманн Холцбуг, 1966–1971. 1. De veritate (Editio tertia), De causis errorum, De religione laici, Parerga. (Лондон, 1645). 2. De religione gentilium errorumque apud eos causis. (Амстердам, 1663). 3. Тәрбиеші мен шәкірті арасындағы әңгіме. (Амстердам, 1768). De Veritate, Мейрик Х. Карренің ағылшын тіліне аудармасы (Бристоль университеті, 1937); факсимиле қайта басылымы: Thoemmes Continuum (1992).