Кіріспе

chembox
| Көзделген өрістер = өзгертілген
| Тексерілген тексеру = 477003841
| Кескін файлы = NH4Cl.png
| Кескін мөлшері = 150px
| Кескін атауы = Аммоний хлоридінің элементар жасушасы
| Кескін файлы1 = Ammoniumchlorid Kristalle.jpg
| Кескін атауы1 = Кристалдық аммоний хлориді
| IUPAC атауы = Аммоний хлориді
| Басқа атаулар =
| Бөлім1 =
| Бөлім2 =
| Бөлім3 =
| Бөлім4 = Chembox Термохимиясы
|DeltaHf = −314.43 кДж/моль
|GHSSignalWord = Ескерту
|HPhrases =
|REL = TWA 10 мг/м3 ST 20 мг/м3 (түтін ретінде)
CO2 + 2 NH3 + 2 NaCl + H2O → 2 NH4Cl + Na2CO3

Бұл әдіс аммоний хлоридін өндірудің басты әдісі ғана емес, сонымен қатар кейбір өнеркәсіптік процестерде аммиактың бөлінуін азайту үшін де қолданылады. Аммоний хлориді аммиакты (NH3) хлорсутегімен (газ) немесе тұз қышқылын (сулы ерітінді) қосу арқылы өндіріледі:

Қолданбалар

Аммиак хлоридінің басым қолданылуы – хлороаммоний фосфаты сияқты тыңайтқыштарда азот көзі ретінде (әлемдік аммиак хлориді өндірісінің 90% осыған тиесілі). Азияда осылай тыңайтылатын негізгі егістер – күріш және бидай. Аммиак хлориді 18-шы ғасырда пиротехникада қолданылған, бірақ одан қауіпсіз және ылғалды аз сіңіретін химиялық заттармен ауыстырылды. Оның мақсаты – жалындағы мыс иондарынан жасыл және көк түстерді күшейту үшін хлор беруші ретінде қызмет ету. Сонымен қатар, ақ түтін жасау үшін де қолданылған, бірақ калий хлоратымен оңай ыдырау реакциясының нәтижесінде өте тұрақсыз аммоний хлораты түзіліп, оның қолданылуын өте қауіпті еткен.

Металлдан жасалған бұйымдар

Аммиак хлориді металдарды қалайлауға, мырышпен қаптауға немесе дәнекерлеуге дайындау кезінде флюс ретінде қолданылады. Ол жұмыс дайындамаларының бетін тазарту арқылы, бетіндегі металл оксидтерімен реакцияласып, ұшқыш металл хлоридін түзетін флюс қызметін атқарады. Осы мақсатта, ол дәнекерлегіштің ұшын тазалау үшін аппараттық дүкендерде блоктар түрінде сатылады, сондай-ақ оны дәнекерлегішке флюс ретінде қосуға болады.

Медицина

Аммиак хлориді жөтел дәрілерінде қақырық түсіргіш ретінде қолданылады. Оның қақырық түсіргіш әсері бронхтың шырышты қабығына тітіркендіреу арқылы туындайды, бұл тыныс жолдарындағы сұйықтықтың артық өндірілуіне алып келеді, және осының нәтижесінде қақырықтың оңай түсірілуіне мүмкіндік береді деп есептеледі. Аммиак тұздары асқазанның шырышты қабығын тітіркендіріп, құлайтынып, құсуды шақыруы мүмкін. Аммиак хлориді ауыр метаболикалық алкалозды емдеуде, дистальді бүйрек түтікшесінің ацидозын анықтау үшін ауыз арқылы жүзеге асырылатын қышқылдық жүктеме сынағында, сондай-ақ кейбір зәр жолдары ауруларын емдеуде зәрдің қышқылды pH деңгейін сақтау үшін жүйелік қышқылдандырушы зат ретінде қолданылады.

Тағам

Аммиак хлориді, саль аммиак немесе сальмиак деп аталатын, Е510 нөмірімен азық-түлік қоспасы ретінде қолданылады, нан жасауда ашытқыға қоректік зат ретінде және қышқылдыру үшін пайдаланылады. Ол мал азыратуға қосымша және ашытқылар мен көптеген микроорганизмдерге арналған қоректік ортаның құрамына кіреді. Аммиак хлориді қара тәтті салынған лакрицаны (Скандинавия елдерінде, Бенилюкс және Солтүстік Германияда танымал) дәмдеу үшін, печеньеге қаттырақ текстура беру үшін және Salmiakki Koskenkorva ликерінің дәмін жақсарту үшін қолданылады. Түркия, Иран, Тәжікстан, Үндістан, Пәкістан және Араб елдерінде "ношадер" деп аталып, самса және джалеби сияқты ұсақ нандардың кеуектілігін арттыру үшін қолданылады.

Зертханада

Аммиак хлориді тарихи түрде салқындату ванналарында төмен температура алу үшін қолданылған. Аммиакпен аммиак хлориді ерітінділері, соның ішінде ACK (Аммиак хлориді калий) лизистік буфері ретінде, буферлік ерітінділер ретінде қолданылады. Палеонтологияда аммиак хлориді буы қазбаларға жатқызылады, онда ол жарқын ақ түсті, оңай алынатын, зиянсыз және инертті ұсақ кристалдардың қабатын құрайды, бұл қабат қазбаның түсін жабады. Егер бұрыштан жарық түсірсе, үш өлшемді үлгілердің фототүсірілімде контрасты күшейеді. Осы әдіс археологияда да шыны және осыған ұқсас заттардың бетіндегі шағылысты жою үшін фотосуретке түсіру кезінде қолданылады. Органикалық синтезде реакциялық қоспаларды тоқтату үшін NH4Cl-дің қаныққан ерітіндісі қолданылады. Ол 242,8 К температурада және нөлдік қысымда ламбдалық ауысуға ие.

Ұстауыш

Гигант кальмар және басқа да ірі кальмар түрлері теңіз суында бейтарап жүзуді денелерінде таралған, теңіз суынан азырақ тығыздығы бар аммоний хлориді ерітіндісі арқылы қамтамасыз етеді. Бұл көптеген балықтар қолданатын, газбен толтырылған жүзбек қапшығы арқылы жүзу әдісінен өзгеше.

Батареялар

20-ғасырдың басында аммоний хлориді сулы ерітіндіде Лекланше батареяларында электролит ретінде қолданылды, бұл абоненттердің телефондық құрылғыларында "жергілікті батарея" ретінде кеңінен таралған. Кейін бұл батареялар цинк-көміртек батареяларына айналып, оларда да электролит ретінде аммоний хлориді пайдаланылатын болды.

Бетонға бояу салу

Бетон бетіне 1 бөлік аммоний хлориді, 2 бөлік темір хлориді және 5 бөлік су қосылған қоспамен тереңдеу және қарқынды қызыл қоңыр түс сіңіріледі. Қышқылмен алдын ала өңдеудің қажеті жоқ.

Басқа қолданбалар

Аммиак хлориді ~5% сулы ерітіндісі балшық ісіп, проблема тудыратын мұнай ұңғымаларында жұмыс істеу үшін қолданылады. Басқа қолданыстарының ішінде шаш шампуні, фанераны біріктіретін желім және тазалау құралдары бар. Шаш шампунінде аммиак негізіндегі тазартқыш жүйелерде, мысалы, аммиак лаурил сульфатында қалыңдатушы зат ретінде қолданылады. Аммиак хлориді тоқыма және былғары өнеркәсібінде бояу, терілеу, тоқыма басып шығару және мақта жинау процестерінде қолданылады. Ағаш өңдеуде аммиак хлориді мен судың ерітіндісі, өңделмеген ағашқа жаққанда, ыстық ауамен қыздырылғанда, тіл сызығын (бренд) қалдырады, тіл сызығын пайдаланудың қажеті болмайды. Ерітінді ағашқа бояумен немесе резеңке мөрмен жағылуы мүмкін. Аммиак хлориді альбумин күміс баспасын жасау процесінде де қолданылады.

Тарих

Аммиак хлориді туралы ең алғашқы жазба 554 жылы Қытайда кездеседі. Ол кезде аммоний хлориді екі көзден алынған: 1) Орталық Азиядағы жер асты көмір өрттерінің шығару тесіктерінен, атап айтқанда Тянь-Шань тауларында (Қытайдың солтүстік-батысындағы Синьцзян провинциясынан Қырғызстан арқылы өтетін), сондай-ақ Қырғызстанның оңтүстік-батысындағы Алай (немесе Алай) тауларында, және 2) Иранның оңтүстік-шығысындағы Тафтан тауы жанартауының фумаролаларынан. (Шындығында, бірнеше азия тіліндегі аммоний хлориді сөзі ирандық "анош адур" (өлімас от) тіркесінен шыққан, ол жер астындағы өрттерге сілтеме жасайды.) Аммиак хлориді Жібек жолы арқылы шығысқа қарай Қытайға, батысқа қарай мұсылман елдеріне және Еуропаға тасымалданды. Шамамен 800 жылдары Египет арабтары түйе тынысының күлінен аммоний хлоридін тапты, және бұл Орталық Азиядағы көздерге балама болды.