Кіріспе
1993 жылғы Канадалық федералды сайлау 1993 жылдың 25 қазанында Канаданың 35-ші Парламентіне мүшелерді сайлау үшін өтті. Бұл сайлау Канада тарихындағы маңызды саяси қайта құрылымдардың бірі және ең оқиғасы көп сайлаулардың бірі саналады. Екі жаңа аймақтық партия пайда болды, олар орын саны бойынша екінші және үшінші орындарды иеленді. Ең маңыздысы, бұл сайлау федералдық деңгейде үкімет басындағы партияның ең ауыр жеңілісі болды және Батыс демократиялық әлемдегі үкімет басындағы партияның бастан кешкен ең ауыр жеңілістерінің біріне жатты. Жан Кретьен басқаратын Либералдық партия көпшілік үкіметке ие болды. Сайлауды 1993 жылдың 8 қыркүйегінде Прогрессивті консервативтік партияның (ПК) жаңа басшысы, премьер-министр Ким Кэмпбелл партиясының бес жылдық өкілеттігінің соңына жақын уақытта жариялады. Ол ұзақ жылдар бойы премьер-министр болған Брайан Малрунидің орнын басып, маусым айында қызметке кірген кезде партия Мич-Лейк және Шарлоттаун келісімдерінің сәтсіз аяқталуы, тауарлар мен қызметтер салығының енгізілуі және 1990 жылдардың басындағы экономикалық төңкеріс салдарынан халық арасында беделсіздікке тап болды. ПК партиясының негізгі қолдаушылары үшін бәсекелес жаңа партиялардың пайда болуы оның беделін одан әрі төмендетті. Кэмпбеллдің бастапқы әрекеттері партияның сайлау алдындағы сауалнамаларда біршама қалпына келуіне көмектесті, бірақ бұл серпіліс ұзаққа созылмады. Прогрессивті консерваторлар Канаданың федералдық деңгейіндегі үкіметтік партия үшін ең ауыр жеңіліске ұшырады, бұл Батыс демократиялық әлемдегі үкіметтік партияның бастан кешкен ең нашар жеңілісі болды. Олар 1988 жылдан бері 156 орынның 2-сінен басқа барлығынан және дауыс берушілердің жартысынан астамынан айырылды. Прогрессивті консерваторлар сайлау кампаниясы кезінде дау тудыратын жарнамалық ролик те көрсетті. Батыс аймағындағы Реформа партиясы көптеген дәстүрлі ПК сайлаушыларын, әсіресе әлеуметтік консерваторларды, христиан оңшылдарын және Батыс Канаданың наразылық білдірген көптеген азаматтарын өз жағына тартты. Престон Мэннингтің танымалдылығы және Батыстың ПК партиясына деген наразылығы Реформа партиясын ПК партиясының орнына Парламенттегі негізгі оңшыл партия ретінде бекітті, бірақ ол Манитобаның шығысында тек бір орынды ғана жеңіп алды. 1997 жылғы сайлауда Прогрессивті консерваторлар сәл жақсарғанмен, 2000 жылы орыннан айырылып, Канада саясатында маңызды күшке айнала алмады. 2003 жылы Прогрессивті консервативтік партия үлкен Канадалық Альянспен (Реформа партиясының мұрагері) бірігіп, жаңа Канада консервативтік партиясын құрды. Квебек егемендігін жақтаушы Bloc Québécois партиясы Квебектегі сайлаушылардың дауысының жартысына жуығын жеңіп, ресми оппозиция болды. Бүгінгі күнге дейін Канаданың бір аймағының саяси бөлінуіне ұмтылған партияның Канаданың ресми оппозициясына айналған жалғыз жағдайы осы. Дәстүрлі үшінші партия, Жаңа демократиялық партия (НДП), сол кездегі ең жақсы нәтижесінен кейін бір сайлауда тоғыз орынға дейін құлдырады. Бұл партияның құрылғаннан бергі федералды сайлаулардағы ең нашар нәтижесі және партияның бір миллионнан аз дауыс жинаған жалғыз сайлауы. Парламент депутаттарының ауысуы Канада саясатында бұрын-соңды болмаған жағдай болды, 132 депутат орынсыз қалды. Барлығы 295 округтің 194-інің иелері өзгерді.
The 1993 Canadian federal election was held on October 25, 1993, to elect members to the House of Commons of the 35th Parliament of Canada. Considered to be a major political realignment, it was one of the most eventful elections in Canada's history. Two new regionalist parties emerged, finishing second and third in seat count. Most notably, the election marked the worst defeat for a governing party at the federal level and among the worst ever suffered by a governing party in the Western democratic world. In a landslide, the Liberal Party, led by Jean Chrétien, won a majority government. The election was called on September 8, 1993, by the new Progressive Conservative Party (PC) leader, Prime Minister Kim Campbell, near the end of her party's five year mandate. When she succeeded longtime Prime Minister Brian Mulroney and assumed office in June, the party was deeply unpopular due to the failure of the Meech Lake and Charlottetown Accords, the introduction of the Goods and Services Tax, and the early 1990s recession. The PCs were further weakened by the emergence of new parties that were competing for its core supporters. Campbell's initial efforts helped the party recover somewhat in pre election polls before the writs were issued. However, this momentum did not last, and the Progressive Conservatives suffered the most lopsided defeat for a Canadian governing party at the federal level, which was also the worst ever suffered by a governing party in the Western democratic world, losing all but 2 of their 156 seats and more than half of their vote from 1988. The Progressive Conservatives also launched a controversial attack ad during the campaign. The Western based Reform Party won over many traditional PC voters, particularly social conservatives, the Christian right, and many alienated Western Canadians. The popularity of Preston Manning, and profound Western discontent with the PCs, led the Reform Party to replace the PCs as the major right wing party in the Commons, although it won only one seat east of Manitoba. Though the Progressive Conservatives recovered slightly in the 1997 election, they lost seats in 2000 and would never be a major force in Canadian politics again. In 2003, the Progressive Conservative Party disappeared entirely when it merged with the larger Canadian Alliance (successor of the Reform Party) to create the new Conservative Party of Canada. The sovereigntist Bloc Québécois won almost half of the popular vote in Quebec and became the Official Opposition. To date, this is the only time that a party committed to the political secession of a region of Canada has become the Official Opposition of Canada. The traditional third party, the New Democratic Party (NDP), collapsed to nine seats only one election after having what was then its best performance. It remains the NDP's worst result in a federal election since its formation and the only election where the party polled fewer than one million votes. The turnover of MPs was stark and unprecedented for Canadian politics, with 132 MPs losing their seats. In total, 194 out of 295 ridings changed hands.
Өмірбаян
Либералдық партия 20-шы ғасырдың көп бөлігінде Канада саясатына басымдық етті. 1896 мен 1984 жылдар аралығында партия бар болғаны 22 жылды қоспағанда, әрқашан билікте болды, ал консерваторлар/прогрессивті консерваторлар осы кезеңде тек алты рет ғана үкімет құрды.
Мулрони дәуірі
1984 жылы Брайан Малрони прогрессивті консерваторлар партиясын Канада тарихындағы ең көп мандатты алып, барлық провинцияларда көпшілік мандатты жеңіп, үкімет құрды. Либералдық партия 95 мандаттан айырылып, сол кездегі федералдық деңгейдегі биліктегі партия үшін ең ауыр жеңіліске ұшырады. Консерваторлар Квебек провинциясында, ғасырдың көп бөлігінде аздаған мандаттарды ғана иеленген аймақта, күшті көрсетті. 1896 жыл мен 1984 жыл аралығында олар бұл провинцияда көпшілік мандатты тек бір рет жеңіп алды – 1958 жылғы сайлауда, онда бір партия 200-ден астам мандатты жеңіп алды (1984 жылдан кейін осындай көрсеткіш тағы бір рет тіркелді). 1980 жылы Квебекте 75 мандаттың тек біреуін ғана жеңгеннен кейін, консерваторлар 1984 жылы 58 мандатты жеңіп алды, либералдар Монреальден тыс жерлерде көбінесе мандат ала алмады. Малрони үкіметі Батыстағы әлеуметтік консервативті популисттер, Атлантикалық Канада мен Онтарионың фискалдық консерваторлары және Квебектің ұлтшылдарының коалициясына негізделген. Осы коалиция оған 1988 жылы қайта сайлануға көмектесті (сайлаулар негізінен Канада мен АҚШ арасындағы еркін сауда келісіміне қатысты), бірақ бұл мандат бұрынғыдан әлдеқайда кішірек болды. Келесі бес жылда Малрони мен оның партиясының беделі құлдырады. 1980-жылдардың соңындағы экономикалық дағдарыс Канада экономикасына ауыр соққы берді, жұмыссыздық күрт өсті және федералдық бюджет тапшылығы артты. Үкімет федералдық тапшылықты азайтуға уәде бергеніне қарамастан, ол Малрони билікке келген 1984 жылғы 34,5 миллиард доллардан Малрони 1993 жылы қызметтен кеткен кезде 40 миллиард доллардан асты. Федералдық қарыз да 500 миллиард долларға жетті. Малрони 1991 жылы халық арасында кеңінен танылмаған тауарлар мен қызметтер салығын (GST) енгізді.
Квебектің конституциялық мәртебесі
Мулрони сондай-ақ провинциялық автономияны арттыру мақсатында конституциялық статус-квоны өзгертуге уәде берген; бұл оның партиясының Квебектегі қолдауының ең маңызды себептерінің бірі болды. Ол конституцияға екі рет түзету енгізуге тырысты, бірақ екі реформа ұсынысы да сәтсіз аяқталды. 1990 жылы Ньюфаундленд және Манитоба провинцияларының заң шығару жиналыстары мәселені дауысқа салусыз жұмысын тоқтатқанда Мич-Лейк келісімі күшін жойды; келісімнің заң күшіне енуі үшін он провинцияның барлығы да ратификациялауы қажет болды. Шарлоттаун келісімі 1992 жылғы қазан айында өткен референдумда канадалықтар тарапынан қабылданбады. Шарлоттаун келісіміне қатысты, Канада халқының көпшілігі барлық бірінші министрлер мен көптеген басқа да саяси топтар қолдаған келісімге қарсы дауыс берді. Канададағы «саяси элитаға» жасалған бұл сын алдағы оқиғалардың көрінісі болды, себебі кезекті сайлау 1993 жылғы 25 қазанда, Шарлоттаун референдумынан бір жылдан кейін өтеді.
Кэмпбелл Мулронидің орнына
Бұл факторлардың жиынтығы Мулрониді 1940 жылдары пікір сауалнамалары басталғаннан бергі ең беделсіз көшбасшы етті. 1991 жылы Прогрессивті консервативті партияның беделі 15%-дан аспады. Сайылауларда оның келесі сайлауда сөзсіз жеңіліске ұшырайтыны болжамдалғандықтан, Мулрони 1993 жылдың ақпан айында саясаттан кетіп қалатынын жариялады. Бірқатар ірі Кабинет мүшелері басшылыққа таласудан бас тартқанда, Әділет министрі Ким Кэмпбелл Мулрониді партия төрағасы және премьер-министр лауазымына алмастыруға басты үміткер болып көзге түсті. Қоршаған орта министрі Жан Шарестің қарқынды қарсылығына қарамастан, Кэмпбелл маусым айындағы көшбасшылық сайлауда жеңіске жетіп, Канаданың тұңғыш әйел премьер-министрі атанды. Кэмпбелл қызметке кіріскеннен кейін қысқа ғана уақытқа жоғары беделге ие болды, Пьер Трюдо 1960 жылдардың соңында «Трюдомания» тақырыбы болғандай, ол да «Кэмпбеллмания» атағын алды. Кэмпбелл жаз бойы қарқынды науқан жүргізіп, елді аралап, барбекюлер мен басқа да шараларға қатысты.
Оппозициялық партиялар
Басқа дәстүрлі партиялардың да жағдайы жақсы болмады. Джон Тернер мен Либералдық партия басшылығы Мич-Лейк келісімін қолдады, бірақ Трудо зейнетке шыққаннан кейін оған қарсы сөйледі, бұл ішкі келіспеушіліктерге әкелді. 1988 жылғы сайлауда либералдардың көңіл көншітпейтін көрсеткішінен кейін Тернер бірнеше жыл қызметте болды, содан кейін отставкаға кетті. Партия одан кейін Жан Кретьенді партия жетекшісі етіп таңдады, бірақ Кретьен, әсіресе туған Квебегінде, Мич-Лейк келісіміне қарсылығын білдіргеннен кейін, фракциядан шығып кеткендердің салдарынан беделге тап болды. Федералды либералдар ұйымдастырылмаған, жақында банкротқа ұшырауға жақын болды және сайлауларда 50 пайыздан 32 пайызға дейін құлдырады, сондықтан Кретьен өзінің басшылығын жандандыру және кеңсесін қайта ұйымдастыру үшін Жан Пеллетьеді бас штаб жетекшісі етіп тағайындады. 1990 және 1992 жылдардағы конституциялық түзетулердің сәтсіздігінен биліктегі торилер ең көп зардап шекті, ал либералдар тез арада қолдау тауып, қоғамдық пікір сауалнамаларында үлкен артықшылыққа ие болды. Жаңа демократиялық партия (ЖДП) 1988 жылы Эд Бродбент басшылығымен рекордтық 43 орын жеңіп алды, ол келесі жылы зейнетке шықты. Келесі бірнеше жылда олардың қолдауы өсуді жалғастырды, бір кезде қоғамдық пікір сауалнамаларында көшбасшылыққа ие болды. Бұл ЖДП-ға провинциялық деңгейде бірқатар жеңіске жетуге көмектесті. 1990 жылы күтпеген жеңіске жетіп, Боб Рей партияны Онтарио штатында билікке жеткізді – бұл ЖДП-ның Манитобаның шығысында провинциялық үкімет құрған алғашқы реті болды. Сол жылы ЖДП Квебек штатындағы қосымша сайлауда жеңіске жетіп, сол провинцияда тұңғыш рет орын алды. Келесі жылы Майк Харкорт басшылығымен Британдық Колумбияда Жаңа демократтар сайланды. Алайда, бірнеше жыл ішінде Онтарио мен Британдық Колумбиядағы ЖДП провинциялық министрліктері өте танымал болмады, сонымен қатар федералды ЖДП-ға қолдау да төмендеді. Өздерінің дәстүрлі федералисттік ұстанымынан бас тартып, ЖДП 1992 жылғы Шарлоттаун келісіміне «иә» деу үшін либералдармен және консерваторлармен бірікті. Сонымен қатар, жаңа көшбасшы Одри Маклаулин батыстың адысымен айналыспай, партияның қолдауын Квебекке кеңейтуге тырысты, оның орнына кері саясатты ұстанып, Дейв Барретке қарсы жеңіске жетті. Бұл ұстанымдар ЖДП-ға Квебекте көп пайда әкелмеді және партияның батыстың наразылығының дәстүрлі дауысы ретіндегі беделіне нұқсан келтірді.
Жаңа партиялар
1988 жылдан ең үлкен айырмашылық – Прогрессивті консерваторлардың қолдауына нұқсан келтірген және Малронидің «үлкен коалициясының» ыдырауына себеп болған екі жаңа партияның пайда болуы болды. Мич көлі келісімінің сәтсіз аяқталуынан кейін Люсьен Бушар прогрессивті консерваторлар мен либерал депутаттардың тобын басқарып, Квебек блогын құрды. Бұл партия Квебек тәуелсіздігін қолдайтын жандардың қолдауын тез арада жеңіп алды және провинциялық Parti Québécois желілеріне қол жеткізді. Жиль Дюсеп 1990 жылғы қосымша сайлауда жеңіске жетті, ал сайлауға дейінгі кезеңде Блок Квебектегі ең танымал партия ретінде сауалнамаларда көш бастады. Канаданың Реформа партиясы – Альбертаның бұрынғы премьер-министрі Эрнест Мэннингтің ұлы Престон Мэннинг басқарған, батысқа бағытталған популистік партия еді. Бастапқыда Канаданың батыс мүдделеріне кеңінен назар аударған, бірақ құрылғаннан кейін ол тез арада оңға қарай жылжыды. Бастапқыда «Батыс қосылуды қалайды» деген ұранмен науқан жүргізді. Реформа 1988 жылғы сайлауда кандидаттарды тікелей ұсынған, бірақ бірде-бір орынды жеңіп ала алмады және халықтың дауысының бар болғаны 2,5 пайызын жинады. Батыстың көптеген сайлаушылары либералдарды 1980 жылдардағы Ұлттық энергетикалық бағдарлама үшін кешірмеді, ал Малронидің Квебектің ыңғайлы жағдайына жеткізуге жасаған әрекеті оларды торилерді қолдау туралы ойларын қайта қарастырды. 1989 жылдың басында Дебора Грей Эдмонтон облысындағы сайлау округінде жеңіске жетіп, Реформа партиясынан алғашқы депутат болды. Бұл торилер үшін үлкен соққы болды, олар Альбертаның федералдық саясатында ширек ғасыр бойы үстемдік танытқан, ал Грей бірнеше ай бұрын өткен жалпы сайлауда төртінші орынды иеленді. Келесі төрт жылда консерваторлардың қолдауы төмендеген сайын, Реформа партиясының қолдауы артты. Реформа партиясын көптеген ұзақ жылдар бойы НДП сайлаушылары да қолдады. НДП (және оның алдыңғысы, Кооперативтік Комонвелл Федерациясы) соңғы 40 жылдың көп бөлігінде батыстың дәстүрлі наразылық партиясы болды, бірақ 1990 жылдан бері олар Квебекке енуге тырысып, Прогрессивті консерваторлар мен либералдарға қосылып Шарлоттаун келісімін қолдады. Қатаң идеологиялық айырмашылықтарға қарамастан, Реформаның популизмі наразы НДП жақтастарының арасында жақсы резонанс тудырды.
Үгіт-насихат науқаны
Парламент өкілеттігі қыркүйек айында аяқталуға тиіс болғандықтан, 1993 жылдың күзінде сайлау шақыру қажет болды. Жаздың соңында Кэмпбеллдің жеке танымалдылығы Критиендікін басып өтті. Кэмпбелл лидерлікке ие болғаннан кейін Прогрессивті консервативтік партияға қолдау да артты, олар либералдардан небары бірнеше дауысқа ғана қалып қойды, ал Реформа партиясы бір таңбалы көрсеткішке дейін төмендеді. Осыны ескере отырып, Кэмпбелл 8 қыркүйекте, парламент мерзімі бітуге бірнеше апта қалғанда, генерал-губернатор Рей Хнатышиннен парламентті таратуды сұрады. Сайлау күні 25 қазанға белгіленді. Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасына сәйкес, бұл ағымдағы санақ бойынша сайлауды заңды түрде өткізуге болатын соңғы күн болды. Канаданың конституциялық тәжірибесіне сәйкес, Хнатышин таратуға келісім берді, осымен жеті апталық сайлау науқаны басталды. Ридо-холлдағы салтанатта Кэмпбелл консерваторлардың сайлау науқанына нұқсан келтіретін бірқатар мәлімдемелердің бірін жасады. Партия лидерлігіне үміткер болған кезде Кэмпбеллдің ашық тілділігі маңызды артықшылық ретінде қарастырылды және Малрунидің жоғары деңгейдегі әдемі стилінен айқын ерекшеленді (Малруни өзінің мандатының соңғы жылына дейін күткені үшін сынға ұшырады, Торилердің бес жылдық мерзімі аяқталуға 2,5 ай қалғанда қызметтен кетті, сондай-ақ ресми іс-шараларсыз өткен халықаралық қоштасу туры үшін). Алайда, сайлау науқаны барысында Кэмпбелл партия үшін қиындықтар туғызған бірнеше мәлімдеме жасады. Ридо-холлдағы шарада ол журналистерге «ғасыр соңына дейін» дефицит пен жұмыссыздық күрт төмендемейтінін айтты. Науқанның кешірек кезеңінде бір журналист оның «сайлау – бұл маңызды мәселелерді талқылауға арналған уақыт емес» дегенін мәлімдеді. Кэмпбелл бұл хабарламаны жоққа шығарып, оның сөзі бұрмаланғанын айтты; оның нақты цитаты Канадаға қажет деп санайтын әлеуметтік саясатты жаңартуды талқылау үшін 47 күн жеткіліксіз екенін білдірді.
Либералдық
Либералдар бұл науқанға ұзақ уақыттан бері дайындалып келген. Олар Торилермен шамалас үлкен науқандық қаржы жинады. 19 қыркүйекте либералдар өздерінің сайлау бағдарламасын жариялады, оны бұқаралық ақпарат құралдары «Қызыл кітап» деп атады. Бұл құжат либералдық үкімет билікке келген жағдайда не істейтінін толыққанды түсіндірді. Бұл құжатты жасауға бірнеше жылдық еңбек жұмсалды, бұл Канада партиясы үшін бұрынғысыздай жаңалық болды. Бірнеше күннен кейін Прогрессивті консерваторлар асығыс дайындалған «Салық төлеушінің күн тәртібін» жариялады, бірақ либералдар идеяларымен көзге түсетін партия ретінде танылды. Либералдар әрқашан жақсы ұйымдастырылып, бірыңғай хабарламаны жеткізіп отырды, ал 25 қыркүйекте Globe and Mail газеті «қазіргі заманғы саяси тарихтағы ең нашар науқанға айналуда» деп бағалаған консерваторлардың науқаны олардан мүлдем өзгеше болды.
Квебек блогы
1990 жылы Мич көлі келісімінің сәтсіз аяқталуынан кейін Квебек ұлтшылдығына қолдау артып, Блок Квебеке осыдан пайда тапты. Осының нәтижесінде бірқатар либерал және прогрессивті консервативті парламент мүшесі (депутат) Блокты құрды. Блоктың жетекшісі Люсьен Бушар, Блоктың Квебектің мүдделерін федералдық деңгейде қорғайтынын уәде етті, партия тек Квебек аумағында ғана кандидаттарды тіркеді, сонымен қатар Квебек егемендігін (Канададан саяси тәуелсіздік) қолдады.
Реформа
Реформа партиясы Канаданың батыс бөлігінде және Онтариода кең ауқымды халықтық желі құрды. Реформаның популистік саясатты қолдауы, мысалы, демократиялық жолмен сайланған және аймақтық теңдікке ие Сенат, сондай-ақ саяси процесте көбірек плебисциттер мен референдумдар өткізу Батыс Канадада кең қолдау тапты. Сонымен қатар, Реформаның кішігірім үкіметті, төмен салықтарды, Солтүстік Америка еркін сауда келісімін, әлеуметтік консервативтік саясатты қолдауы және тауарлар мен қызметтер салығына қарсылығы Батыс және Онтариодағы көптеген консерваторларды өз жағына тартты. Батыстағы және Онтариодағы дәстүрлі консерваторлар, бұрынғыдағы Прогрессивті консерваторлар партиясын қолдағандар, бірнеше себеппен Реформа партиясына қызығушылық танытты. Бұл консерватор сайлаушылар тауарлар мен қызметтер салығын енгізгені үшін және Канаданың өсіп келе жатқан дефициті мен ұлттық қарызын төмендетуге жеткізбегені үшін Прогрессивті консерваторлар партиясына көңілі толмады. Сонымен қатар, Прогрессивті консерваторлар үкіметі уәде берген демократиялық жолмен сайланған Сенатты құрмады (1990 жылы сайланбаған сенаторларды тағайындау арқылы міндеттемесін орындады), оның әлеуметтік прогрессивтік саясаты және Квебекті Конституцияға ресми түрде енгізуге жасаған бірнеше сәтсіз әрекеттері де олардың наразылығын тудырды. Бұл басқа өңірлердің, әсіресе Батыстың мүдделеріне назар аударудың есебінен жасалғандай көрінді. Реформа партиясының ақшасы және ресурстары шектеулі болды, кандидаттары мен кампаниялық штабы эконом-класспен ұшып, арзан қонақ үйлерде тұрып, дайын түскі асқа тәуелді болды, бұл оларды қаржылық жағдайына қатысты консерваторлар үшін жақындастырды. Кампанияны тәжірибелі саяси стратег Рик Андерсон басқарды. Кейбір реформаторлар бұрынғы либерал және Оттаваның ішкі кісісінің кампания менеджері тағайындалғанына наразылық білдірді, бірақ ол өзінің саяси қабілетін тез жөндеп алды. Реформа партиясы дауға тартылды, себебі Торонто облысынан кандидат Джон Бек Йорк университеті студенттерінің газеті "Excalibur"-ға берген сұхбатында иммигранттарға қарсы пікірлер білдірді. Йорк студенттері Мэннингке бұл пікірлерді жеткізді, ол оларды дереу айыптады. Бір сағат ішінде Бек өзінің кандидатурасын қайтарып алуға мәжбүр болды.
Жаңа демократ
Жаңа демократиялық партия сайлауда ауыр жеңіліс тартты. Боб Рейдің Онтарио провинциясындағы НДП үкіметінің беделі төмендегендіктен, көптеген дәстүрлі НДП сайлаушылары көңілі тоймады және Либералдық партияға өтті. Батыс Канадада НДП дауысының бір бөлігі оңшыл «Реформа» партиясына наразылық білдіріп, тартылды, себебі бұл партияның халыққа жағдайын сезіндіретін саясаты екі партия арасындағы күрт идеологиялық айырмашылықтарға қарамастан (орталық-солшыл НДП және оңшыл «Реформа» партиясы саяси спектрдің мүлдем қарама-қарсы полюстерінде болды) жақсы қабылдады, ал кейбіреулері либералдарға да қосылды. Еліз бойынша, консервативтік партияға (ПК) деген наразылық та өте жоғары болғандықтан, бірқатар дәстүрлі НДП сайлаушылары стратегиялық дауыс ретінде либералдарға өтті. Маклафлин өзінің сайлау округінде (Юкон) қайта сайланғанымен, басқа жерлерде НДП тек Саскачеван провинциясында ғана бәсекеге қабілетті болды. Дегенмен, олар халықтың дауыс беруі бойынша үшінші орынды иеленді, бірақ бұл либералдармен бес мандатқа теңесуге жеткілікті болды (ол «Реформа» партиясынан бір мандат артық).
Прогрессивті консервативті
ПК кампаниясын төраға Джон Тори және бас стратег Аллан Грег басқарды, екеуі де тәжірибелі Мулронидің жақтастары. Бұл кампания ең көп қаржыландырылған, бірақ ол тез арада ұйымдастыру мәселелеріне тап болды. Партия жергілікті кампанияларға материалдарды жеткізе алмады, нәтижесінде барлық ПК кандидаттары өздерінің материалдарын басып шығаруға мәжбүр болды, бұл партияның біртұтас хабарлама таратуына кедергі келтірді. Прогрессивті консервативтердің кампаниясы үш мәселеге бағытталды: жұмыс орындарын құру, бюджет тапшылығын азайту және өмір сапасын жақсарту; алайда, партияның бірінші екі мәселе бойынша сенімділігі төмен болды, себебі олардың билікте болған кезеңінде жұмыссыздық пен бюджет тапшылығы күрт өсті. Партия сондай-ақ жаңа қаржылық немесе әлеуметтік бағдарламаларды ұсынуға құлшынбады, өйткені Квебекте олар федералдық үкіметтің араласуына қарсы ұлтшылдарға, ал Батыста – үкіметтің араласуына қарсы Реформа партиясының қолдаушыларына үндеуі керек болды. Сонымен қатар, Кампбеллға байланысты бастапқы эйфория кампания барысында тез жойылды. Оның стилі бастапқыда ашық және адал деп есептелді, бірақ оның көрсеткіштері төмендеген кезде ол өзінше біреу болып көрінді. Торилер де танымал емес Мулронидің ұзақ көлеңкесімен күресіп жатты. Құлаған жеңілістен кейін Кэмпбелл өзінің сөзінде: "Көлігімді сатпағаныма қуаныштымын" деп әзілдеді. Ол желтоқсан айында партия басшысы лауазымынан кетті.
Кішігірім тараптар
Сайлауда 14 тіркелген саяси партия қатысты, бұл Канада үшін рекордты көрсеткіш. Джексон мен Джексон «Канададағы саясат» кітабында, 1980-ші жылдары Канадада кең таралған бір мәселелі саяси қозғалыстардың нәтижесінде ұсақ партиялардың көбейгенін айтады. Мысалы, экологиялық, абортқа қарсы және еркін саудаға қарсы қозғалыстардың барлығы тікелей байланысты партиялармен өкілдік етілді. Әрбір үміткер 1000 доллар мөлшерінде кепілдік төлеуге міндетті болды, бұл өткен сайлаудағы 200 доллардан едәуір жоғары. Егер үміткер дауыстардың 15% жинамаса (бұл көрсеткішті ешбір ұсақ партияға қол жеткізе алмады), кепілдік төлемдер қайтарылмайтын болар еді. 50 үміткер тікелей ұсынған партиялар ресми партия мәртебесіне ие болып, ең бастысы, жарнамалық науқандары үшін мемлекеттік субсидиялар алды. Ұсақ партиялардың өкілдері негізгі көшбасшылар дебатына шақырылмады, бұл фактіге Ұлттық партияның басшысы Мел Хуртиг қатты наразылық білдірді. Канаданың Жасыл партиясының бас агенті Грег Везина 5 қазан күні жеті ұсақ партияның көшбасшылары арасында дебат ұйымдастырды, ол CBC Newsworld және CPAC телеарналарында көрсетілді. Ұлттық партия бұл дебатқа қатыспады. Бұл партиялардың көпшілігі парламентте орын алуға үміткер емес еді. Бірақ бір ерекшелік болды – Ұлттық партия. Белгілі ұлтшыл Мел Хуртиг құрған бұл партия Солтүстік Америка еркін сауда аймағына (NAFTA) қарсы күреске бағытталған, экономикалық тұрғыдан ұлтшыл және орталық-солшыл платформада үгіт жүргізді. Партия 171 үміткерді тікелей ұсынды, ал белгілі бір уақытта жүргізілген сауалнамалар олардың нәтижелі болу мүмкіндігін көрсетті. Алайда партия күтілгендей әсер ете алмады және ішкі дағдарыстардың салдарынан тарап кетті. Сайлаудан кейін партия Канаданың Бас сайлау комиссиясына тіркеуден шығару туралы өтініш берді. Тағы бір маңызды ұсақ партия – Табиғи заң партиясы. Бұл партия Махариши Махеш Йогимен байланысты болды және Канаданың көптеген мәселелерін шешу үшін йогалық ұшуды жақтады. Олар 231 үміткерді тікелей ұсынды, бұл кейбір ірі партиялардан да көп. Партияның науқанына миллиондаған доллар жұмсалды, нәтижесінде бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. Кейбіреулер бұл күш-жігердің йогалық ұшу орталықтарын (коммерциялық емес, діни емес медитация орталықтары) мемлекеттік қаржыландыру арқылы насихаттау мақсатын көздегенін айтты. Басқа ұсақ партиялардың қатарында Канаданың Жасыл партиясы (79 үміткер), Канаданың Либертариандық партиясы, Канаданың Марксистік-Лениндік партиясы және абортқа қарсылық білдірген Христиандық мұра партиясы болды. Сайлауда ақша-кредит жүйесін түбегейлі реформалауды мақсат еткен үш ұсақ партия қатысты: Канада партиясы, Жоюшы партия және АҚШ-тың маргиналды саясаткері Линден Ларуштің жақтастары құрған Канаданың Ұлтастық партиясы. Кэмпбелл Ванкувер сайлау округінде либералдық Хеди Фрайдан жеңілді – бұл Канада тарихында премьер-министрдің сайлауда жеңіліп, бірден депутаттығынан айырылуының үшінші жағдайы болды (бұрын бұл Артур Мейгенге екі рет орын алған: 1921 және 1926 жылдары). Кэмпбеллден басқа, барлық министрлер өз орындарынан айырылды, тек Жан Шарест ғана Квебек штатының Шебрук округінде қайта сайланды. Сонымен қатар, Майкл Уилсон, Дон Мазанковски, Джо Кларк және Джон Кросби сияқты көптеген көрнекті министрлер қайта сайлануға түспеді. Шарестен басқа, Коммундар палатасына өкілдік алған жалғыз прогрессивті консерватор – Сент-Джон қаласының (Нью-Брансуик штаты) танымал мэрі Элси Уэйн болды. Квебек штатының Боусе округінен екі мерзім бойы прогрессивті консерватор ретінде қызмет еткен Жиль Бернье де қайта сайланды, бірақ Кэмпбелл оны алаяқтыққа қатысты айыптауларға байланысты партияның тізімі бойынша сайлауға қатысуға тыйым салғаннан кейін тәуелсіз кандидат ретінде сайлауға түсуге мәжбүр болды. Сонымен қатар, 147 прогрессивті консерватор үміткері дауыстардың 15% жинауға қол жеткізе алмады, нәтижесінде кепілдік төлемдерін жоғалтты және Канада сайлау комиссиясынан қаржыландыру алуға құқығынан айырылды. Партияның жалпы қарызы өте ауыр болды және Коммундар палатасында ресми партия мәртебесіне ие болу үшін 10 орын жетіспеді. Ресми партия мәртебесі болмағандықтан, прогрессивті консерваторлар қаржыландыруға қолжетімділігін жоғалтты және Парламенттегі рөлі едәуір төмендеді.
Либералдар
Либералдық партиялар Ньюфаундленд, Новая Шотландия және Принц-Эдуард аралдарын басып алды, тек Уэйннің Нью-Брансуиктегі жеңісі оларды Атлантикалық Канадада толық жеңіске жеткізбеді. Олар сондай-ақ Онтариодағы бір орынды қоспағанда, барлық орындарды жеңіп алды; тек Симко-Орталықтағы Реформа партиясының Эд Харперіне 123 дауыспен ұтылу либералдарды Канаданың ең көп халқы бар провинциясындағы бір партияның толық жеңісінен айырды. Онтарио мен Атлантикалық Канадада либералдар торилерден шаршаған, бірақ Реформа партиясын тым радикал деп тапқан көптеген орталық-оң сайлаушылардың қолдауын алды. Онтарио келесі екі онжылдыққа Квебекті (төменде қараңыз) либералдық қолдаудың негізгі бекінісі ретінде алмастырды; партия келесі төрт сайлауда провинцияның көпшілігін жеңіп алды. Батыста либералдар Манитобаны басып алып, екі орынды қоспағанда, барлық орындарды жеңіп алды. Олар сондай-ақ 1974 жылдан бері алғаш рет Саскачеван мен 1968 жылдан бері алғаш рет Альбертада жеңіске жетті. Саскачеванде либералдар 1949 жылдан бері алғаш рет (және 2021 жылға дейін жалғыз рет) халықтың басым дауысын жеңіп алды және NDP-мен орындардың көпшілігі үшін теңесті. Альбертадағы олардың барлық орындары Эдмонтон аймағында болды (Эдмонтон Солтүстік-Батысында Энн Маклеллан, Эдмонтон Солтүстігінде Джон Лони және Эдмонтон Шығысында Джуди Бетел), бұл тарихи тұрғыдан алғанда Альбертаның қалған бөлігіне қарағанда либералдарға көбірек жақын болды. Либералдар сондай-ақ Эдмонтонның Оңтүстік-Шығысын ұстап тұрды, ол 1990 жылы Дэвид Килгур прогрессивті консерваторлардан партияны ауыстырған кезде алған Альбертадағы жалғыз орын болды. Квебектің жетекшісі болғанына қарамастан, либералдар Квебектегі үстемдік позициясын қайта құра алмады. Бұл, ішінара, федералист Кретиеннің Мич-Лейк келісіміне қарсылығына байланысты болды, ол 1990 жылы оған қарсылас Пол Мартин мәселені көтерген кезде ашылды. Кретиеннің туған провинциядағы беделі ешқашан қалпына келмеді, әсіресе Квебек блогы бұл мәселе бойынша біріккен кезде. Нәтижесінде либералдар провинциядағы торилердің құлдырауынан пайда таба алмады. Торилер 1984 жылы Квебектегі көптеген либералдық бекіністерді өздеріне бұрып билікке келді және 1988 жылы олардың көпшілігін сақтап қалды. Алайда, аздаған ерекшеліктерді қоспағанда, бұл қолдаудың көп бөлігі 1993 жылы Блокқа өтті. Либералдар Монреаль аймағында (провинцияның ағылшын тілді халқының шамамен 75% тұратын) және Отава аймағында (Отавадағы өзен арқылы жұмыс істейтін көптеген мемлекеттік қызметкерлердің мекені) басымдыққа ие болса, олар басқа жерлерде тек екі орынды жеңіп алды. Олардың бірі Кретиенге тиесілі, ол күшті ұлтшыл сайлау округі Сент-Морис округінде жеңіске жетті, ол бұрын 1963 жылдан 1986 жылға дейін өкілдік еткен (ол 1990 жылдан 1993 жылға дейін оппозиция жетекшісі ретінде Нью-Брансуиктің Бозжур округін өкілдік еткен). Либералдар Британдық Колумбияда да үміттенгендей нәтижелерге қол жеткізе алмады, Ванкуверден тыс жерлерде олар ешқандай орын жеңіп алмады. Осы көңілі толмаған нәтижелерге қарамастан, либералдар 177 орынды жеңіп алды — партия тарихындағы үшінші ең жақсы көрсеткіш және 1949 жылғы 190 орыннан бергі ең жақсы көрсеткіш. Бұл оларға Палатада үлкен көпшілікті берді; ешбір басқа партия 60 орындық шектің артынан өте алмады. Либералдар барлық провинцияларда орындар жеңіп алған жалғыз партия болды.
Квебек блогы
Блок 54 орын жеңіп алды, Квебектегі дауыс берудің жартысынан азын алып, франкофондық округтердің көбін басып алды. Көп жағдайда олар провинциядан келген консерватор министрлерді үшінші орынға ысырып тастады. Бұл 1921 жылғы сайлаудан бері үшінші партияның ең жақсы нәтижесі болды, онда Прогрессивті партия 60 орын жеңіп алған. Блоктың нәтижелері өте әсерлі деп есептелді, себебі партия құрылғаны үш жыл ғана болған еді және оның өміршеңдігіне қатысты сұрақтар қалған болатын. Қағаз жүзінде Блоктың жағдайы қиын еді. Квебектегі консерваторлардың көптеген қолдаушылары ондаған жылдар бойы либералдарға дауыс берген округтерді өздеріне қайтаруға негізделген. Алайда, Кретиеннің бекем федерализміне франкофондық ашу консерваторлардың Квебектегі қолдауының Блокқа жаппай ауысуына әкеп соқты. Осы орындардың көпшілігі екі онжылдық бойы Блоктың қолында болды, бірақ олардың көбісі Блок төрт орынға дейін қысқарған сайлауда Жаңа демократиялық партияға (NDP) өткенімен, жоғалды. Тек Квебекте ғана кандидат тіке алғанына қарамастан, Блоктың осы провинциядағы күшті көрсеткіші және ұлттық дауыстың фрагментациясы оларды Парламенттегі екінші ірі партияға айналдырып, Ресми оппозиция мәртебесін берді. Ресми оппозиция ретінде олар басқа партияларға қарағанда айтарлықтай артықшылықтарға ие болды; мысалы, 35-ші Парламенттегі сұрақ-жауап сессиялары ұлттық бірлік мәселелерімен басым болды.
Реформа
Реформа үлкен жетістікке жетіп, Торилердің батыстағы бұрынғы қолдауының маңызды бөлігін жеңіп алды. Партия Альбертада төрт орынды қоспағанда, барлық орындарды ұтып алып, Британдық Колумбияда да басымдық танытты. Реформа Саскачеванда халықтың дауыс беруі бойынша екінші орын алды, онда төрт орын жеңіп алды, ал Манитобада бір орынға қол жеткізді. Реформа партиясының Консервативтік партияның қолдауын жеңіп алуы күтілгенімен, ол сонымен қатар өткен сайлауда НДП-ға дауыс берген сайлаушылардың шамамен төрттен бірін де жеңіп алды. Олар Батыстың шеттетілуі мәселесін көтеріп, Шарлоттаун келісіміне қарсылық білдіру арқылы осыны істеді – НДП-ның бұл мәселелердегі позициясы танымал болған жоқ. Нәтижесінде, Реформа партиясы Канададағы басты оңшыл партия ретінде Прогрессивтік консервативтерді (Манитобаның шығысында дерлік болмауына қарамастан) және Батыстың наразылығының дауысы ретінде НДП-ны ығыстырды. Реформа Онтарионың орталық аудандарындағы ауылдық жерлерде үлкен қолдау базасын құрды, бұл бұрынғы провинциялық Тори үкіметтерінің тірегі болған. Бұл аймақ өте консервативті – кейбір жағдайларда Батыс Канадасындағыдай консервативті. Алайда, бұл қолдау нақты мандаттарга айналмады; Консервативтік партиямен дауыстың бөлінуі либералдарға орталықтан шығып, аймақтағы барлық орындарды (біреуін қоспағанда) жеңіп алуға мүмкіндік берді. Реформа Симко-Центрді жеңіп алды – Манитобаның шығысындағы олардың жалғыз жеңісі, бірақ тіпті бұл жеңіс либералдардан бар болғаны 123 дауысқа артық болды. Олар Атлантикалық Канадада да қатыспады және Квебекте кандидаттар тіркемеді. Мэннингтің француз тілін еркін сөйлей алмауы, оның келісімсіз федерализмі және ресми екі тілділікке қарсылығына байланысты Квебекте мандаттар жеңіп алуы да күмәнді болды. Дегенмен, бұл сайлау бұрынғы сайлауда ұлттық дауыстың 2,1 пайызын ғана алған партия үшін үлкен жетістік болды. Реформаның Батыстағы күшті қолдауы оларға 52 мандат әкелді. Алайда, Квебектегі Блоктың қолдауы одан да жоғары болды, нәтижесінде Реформа Мэннингті Оппозиция жетекшісі етіп тағайындау үшін үш мандаттан кем қалды. Блок ресми оппозиция болғанымен, либералдар Реформаны Квебекке қатысты емес барлық мәселелердегі басты оппозиция деп санады. Сондай-ақ, 1995 жылы Блок жетекшісі Люсьен Бушардың Оппозиция жетекшісі лауазымына байланысты АҚШ Президенті Билл Клинтонмен кездесуге мүмкіндік алғанда, Бушардың сепаратистік ықпалын бейтараптандыру мақсатында Мэннингке де Клинтонмен кездесуге рұхсат берілді.
Жаңа демократиялық партия
Жаңа демократиялық партия барлық ірі партиялардың ішінде ең аз дауыс жинады және тек тоғыз орын алды – ресми партия мәртебесіне қойылатын талаптан үш орын кем. Бұл 1988 жылғы рекордтық көрсеткіштен айтарлықтай төмендеу еді. Сайланған мүшелер партияның дәстүрлі батыс өңірінде, көбінесе, күшті бөлінген сайлау округтерінде болды. Орташа есеппен, жеңіске жеткен НДП депутаттары дауыс берудің тек 35,1%-ын алды. Нәтижесінде, НДП 1988 жылғы сайлауда алған дауыстардың 34,99%-ын ғана сақтап қалды, тіпті прогрессивті консерваторлар сақтаған 38,58%-дан да аз. Жаңа демократиялық партия бірнеше бағытта қолдауын жоғалтты. Бір себебі – Боб Рэй Онтариода және Майк Харкорт Британдық Колумбияда басқарған НДП провинциялық үкіметтерінің танымалдылығының төмендеуі, бұл олардың федералды әріптесіне кері әсер етті. 1988 жылы федералды НДП-нің қолдауы провинциялық филиалдардың сәттілігіне маңызды үлес қосты, бірақ 1993 жылға қарай олар рецессия, әлеуметтік саясат және дау-дамаylar салдарынан федералды партия үшін айтарлықтай жауапкершілікке айналды. Бұл сәйкес келмейді, федералды НДП сол екі провинцияда да жойылды: ол Онтариодағы барлық 10 депутатын және Британдық Колумбиядағы депутаттардың барлығынан басқа екі депутатын жоғалтты, бұл партияның парламенттік фракциясының жартысынан астам бөлігін құрады. Партия Альбертадағы жалғыз орынды жоғалтты, ал Альбертаның жаңа демократиялық партиясы да осы жылдың басында таратылған еді. Онтариодан жеңілген депутат Стивен Лэнгдон, 1993 жылғы сайлау кампаниясы кезінде провинциялық НДП шараларынан алшақтаған Рейді отставкаға кетуге шақырды. Онтарионың НДП 1995 жылы ауыр жеңіліске ұшырады (онда ол үшінші орынға түсіп қалды), ал Британдық Колумбияның НДП 2001 жылы жойылғанға дейін қалпына келді. НДП сайлаушыларының көп бөлігі Реформа партиясына көшті. Идеологиялық айырмашылықтарға қарамастан, Реформаның популизмі көптеген НДП сайлаушыларының көңілінен шықты; 1988 жылы НДП-ге дауыс бергендердің 24 пайызы Реформа партиясына ауысты. 1989 жылы федералды НДП басшылығына үміткер болған Британдық Колумбияның бұрынғы премьер-министрі Дейв Барретт партияның назарын Квебекке аударудың орнына батыстың ағытпалылығы туралы алаңдау керектігін айтты. Алайда, Барретт конвенцияда Одри Маклаулиннен жеңілді және оның платформасы партия тарапынан қабылданбады. НДП Шарлоттаун келісімін де қолдады, бірақ Барретт оны қателік деп атады, өйткені ол Батыс Канадада танымал емес еді. Керісінше, Барретт батыстың ағытпалылығы мәселесін көтерді және Келісімге қарсы күресті. Барреттің ескертуі өте орынды болды, өйткені жаңа демократиялық партия бұрынғы батыс бекінісінде ауыр жазаға тартылды. НДП Квебекте күшті болған емес, бірақ оларды либералдар мен прогрессивті консерваторларға дауыс бермейтіндер қолдады. Маклаулин Квебекке енуге тырысты, бірақ бұл сәтсіз аяқталды және батыстың наразылығына ықпал етті. Бұл сайлаушылар негізінен Блок партиясына ауысты, 1993 жылы Блок партиясын қолдаған НДП сайлаушыларының 14 пайызын құрады. НДП провинциядағы жалғыз орынды жоғалтты, ол 1990 жылғы қосымша сайлауда жеңіп алған еді, өйткені Квебектің ұлтшыл Фил Эдмонстон партияның Шарлоттаун келісімін қолдауына келіспегендіктен қайта сайлауға түспеді.
Мұра
1993 жылғы сайлау Канада саясатына ұзақ мерзімді әсер еткен саяси қайта құру сайлауы саналады. 1867 жылы Конфедерация құрылғаннан бері Канадада либералдар мен консерваторлардың үкіметте кезекпен отыратын екі партиялық жүйесі қалыптасқан. 1920 жылдан бастап Парламентте бір немесе бірнеше үшінші партиялар болды. Алайда, бұл партиялардың ешқайсысы билікке жақындамады, және олардың ішінде ұзақ мерзімді табысқа жеткен жалғыз партия – CCF болды. CCF 1961 жылы НДП-ге қосылды, сол кезде ол елдің үшінші ірі партиясы ретінде бекінді. Ақырында, 1960-шы және 1970-ші жылдардағы либералдардың азшылық үкіметтерінде билік тепе-теңдігін ұстауға жеткілікті күш жинады. 1984 жылғы сайлаудан кейін НДП бір орынды жоғалтып, либералдардан 10 орынға қалып қойды. Бұл Канаданың Ұлыбританиядағы лейборист-консерваторлық бөлінісіне ұмтылып бара жатқаны туралы кең талқылауға әкелді, либералдар Ұлыбританиядағы әріптестері сияқты үшінші партия мәртебесіне ие болды. Дегенмен, 1988 жылы либералдар өздерін негізгі оппозициялық партия ретінде қайта орнатуға жеткілікті мүмкіндіктерді қамтыды. 1993 жылғы сайлау партиялар арасындағы билік тепе-теңдігін түбірінен өзгертті. Конституциялық актілерге сәйкес, Онтарио және Квебек провинциялары Парламентте орын санының көп бөлігіне кепілдік береді. Екі провинция да Канада халқының үштен екі бөлігін құрайды. Сондықтан, бір немесе екі провинцияда жеткілікті қолдаусыз, тіпті азшылық үкіметін құру да мүмкін емес. Либералдар екі провинцияда да мықты базаға ие болған жалғыз партия болды, бұл оларды үкімет құруға нақты мүмкіндік беретін жалғыз партияға айналдырды. Либералдар келесі он жыл бойы Канада саясатында үстемдік құрды, Квебекте тұрақты табысқа жетіп, Онтарионың барлық сайлау округтерін сақтап қалды. Олар 2004 жылға дейін күшті сынға ұшырамады, демеушілік схемасы және партиялық дау-дамағлдар оларды Онтариодан берік қолдаумен азшылық үкіметке дейін әлсіретті. Либералдар 2006 жылы жеңілгеніне қарамастан, провинцияның көптеген сайлау округтерін сақтап қалды және 2008 жылы көшбасшылықтан бас тартты. 1993 жылдан кейін либералдардан басқа ешбір партияның үкімет құруға нақты мүмкіндігі болмағандықтан, кейбір сарапшылар Канаданың үстем партиялық жүйеге көшкенін айтты. Оппозиция төрт партияға бөлінді. Көптеген сарапшылар Ұлыбританияның "Адал оппозициясының" сепаратистік партиядан тұратынына қайшылықпен қарады. Либералдар, сондай-ақ бірнеше сарапшылар Реформа партиясын Квебек және ұлттық бірлікке қатысты емес мәселелер бойынша де-факто оппозиция деп есептеді. Кейбір саясаттанушылар жаңа бес партиялық парламентті көп партиялық жүйенің мысалы деп санады. 2003 жылы ПК партиясы мен Канадалық Альянс (Реформа партиясының мұрагері) біріккен кезде бес партия төртке дейін азайды. 2004-2006 жылдар аралығында либералдардың азшылық үкіметі үш оппозициялық партияға – жаңа консерваторларға, НДП және Блокқа қарсы тұрды. 2006 жылы консерваторлар үкіметке айналды, либералдар ресми оппозицияға көшті, ал НДП және Блок оппозициядағы маңызды өкілдігін сақтап қалды. Прогрессивті консерваторлар Канада саясатындағы бұрынғы беделін ешқашан қайта ала алмады. 1993 жылдың желтоқсан айында Кэмпбелл консерваторлардың жетекшісі лауазымынан кетіп, оның орнына бұрынғы кабинеттің жалғыз тірі мүшесі Шарест тағайындалды. Шарест басшылығымен олар 1997 жылы 20 орынға жетті. 1998 жылы бұрынғы премьер-министр Джо Кларк көшбасшы ретінде қысқа уақытқа оралғанына қарамастан, олар 12 орынға дейін азайды, көбінесе Атлантика провинциялары мен Квебекте, келесі екі сайлауда осы аймақтан тыс жерде тек екі орынға ие болды. Реформа партиясы 1997 жылғы сайлауда ресми оппозиция болды. Реформа қазір Канададағы оңшыл партиялардың бірі болғанымен, көптеген онтариолықтар оны тым радикалды деп санайды, сондықтан либералдарды құлату мүмкіндігі аз болды. Квебекте де қиындықтар туды, өйткені Мэннинг француз тілін білмейді. 2000 жылы партия Канадалық Альянсқа айналды, бірақ тіпті содан кейін де Батыс Канададан тыс жерде (екісі де Онтариода) тек екі орынға ие болды. 2003 жылы Стивен Харпер басшылығымен Канадалық Альянс пен Питер Маккей басшылығымен Прогрессивті консерваторлар бірігіп, Канаданың консервативтік партиясын құрды. Харпер басшылығымен жаңа партия 2004 жылы демеушілік схемасының салдарынан либералдарды азшылық үкіметке түсіре алды. Содан кейін ол 2006 жылдың басында Харперді премьер-министр етіп, бірігуден екі жылдан кейін алғашқы үкіметін құрды. Оның жеңісіне Канаданың шығыс бөлігіне енуі мүмкіндігі болды. 2008 жылғы сайлауда консерваторлар күштірек азшылық үкіметін жеңіп алды, ал 2011 жылы көпшілік дауысқа ие болды. Дегенмен, олар 2015 жылы либералдарға жеңіліп қалды. НДП біршама қалпына келтіріліп, 1997 жылы ресми партия мәртебесін қайта алды. Дегенмен, партия 1980-ші жылдардағы қолдау деңгейіне жете алмай, тағы бір он жыл күтуге тура келді. НДП 2004 жылғы сайлаудан кейін либералдардың азшылық үкіметін қолдады, бірақ либералдардан өзгешеленуге тырысты, оның ішінде либералдарды құлатып, 2006 жылғы сайлауға жол ашу үшін басқа оппозициялық партиялармен бірікті, нәтижесінде НДП Парламентте маңызды табысқа жетті. Блок Квебекуа 1995 жылғы Квебек референдумында суверенитеттік жақты жеңіске жеткізе алмады және 1997 жылғы сайлауда ресми оппозиция мәртебесін жоғалтты. Олар 2000 жылғы сайлауда орын санын азайтуын жалғастырды, алайда демеушілік схемасының арқасында Парламентте маңызды өкілдігін сақтап қалды. Партия 2004 жылы 1993 жылғы дауыс санына жақын нәтиже көрсетті, бірақ 2006 жылы қайта жанданған консервативтік партиядан қолдауын жоғалтты. Блоктың позициясы 2008 жылы одан әрі нашарлады. Блок Квебек провинциясының 75 орынының 47-сін жеңіп алды, бірақ халықтың қолдауы төмендеді, алайда ол Квебек үшін федералды саясатта маңызды күшке ие болды. 2011 жылы провинцияда үлкен өзгерістер болды, Блок Парламентте тек 4 орынға дейін азайды және ресми партия мәртебесін жоғалтты. Алайда, олар 2015 жылғы сайлауда шамалы қалпына келтіріліп, орын санын 10-ға дейін арттырды, ресми партия мәртебесін қайтару үшін 2 орын жетіспеді. 2019 жылғы сайлауда олар орын санын үш есеге арттырып, Парламенттегі үшінші ірі партия атанды, сонымен қатар Канада саясатындағы маңызды күшке айналды. Олар келесі 2021 жылғы сайлауда барлық орындарын сақтап, дауыс үлесін жоғалтпады.