Византиялық сарайдың ысырапшыл сановнигі: Иоанн Каппадокийскийдің өмірі мен құлауы

Кіріспе

Константинопольдің Экуменикалық патриархы Иоанн Каппадокийлік (Ἰωάννης ὁ Καππαδόκης) (530-шы жылдары шамамен, 548 жылы тірі болған) Византия империясының императоры Юстиниан I (527–565 жылдары билеген) тұсындағы Шығыс преториандық префекті (532–541). Ол сонымен қатар патриций және 538 жылғы консул да болған.

Өмірбаян

Лидиялық Иоанн да, Зәкәрия Ретор да Иоаннның Кесариядан, Каппадокиядан келгенін айтады. Прокопий, Иоанн Малалас, Хроника Пашале және Захария оны «Каппадокиялық Иоанн» деп атады, өйткені «Иоанн» (грек тілінде «Ioannes», латын тілінде «Johannes») оның заманында кеңінен қолданылған есім болатын. Лидиялық Иоанн мен Иоанн Малалас кейде оны тек «каппадокийлік» деп атайды. Бұл есімдердің көбісі құрметті атаулар болғанымен, сол кезде көптеген адамдар бір ғана есіммен танылатын. Оның отбасылық байланыстары белгісіз, тек екі туысы ғана мәлім. Олар – оның жалғыз қызы Евфемия және Иоанн Максилоплюмакий есімді туысы. Лидиялық Иоанн преториумдағы өмірде болған басқа өзгерістер туралы да хабарлайды. Каппадокиялық өзінің бөлмелерін жоғарғы қабатқа көшіріп, өзінің ізбасарларына префекттің дәстүрлі тұрғын үйлерін ұсынды. Префект өзінің қызметкерлерін қарапайым құлдар сияқты қарастырған. Ол преториумдағы моншаларды жылқыларына арналған тұраққа айналдырып, өзі үшін жаңа, фонтандары бар жуынатын бөлме салдырды. Ол өзінің ресми резиденциясында зәулім кештер беріп, «барлық түрлі тәлкекке» берілгенін, сонымен бірге сәнді жеке резиденциясын да сақтап тұрғаны айтылады. Прокопий осымен келісетіндей, Каппадокиялықтың таңертең салық төлеушілерді тонап, күнінің қалған бөлігін «шексіз тәлкекке» арнағанын хабарлайды. Прокопийдің сөзіне сенсек, Иоаннның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мыңдаған сақшылар болған. Марцелл мен Нарсеске Теодора сатқындыққа қолдау көрсеткен жағдайда Иоаннды өлтіруді бұйырды. Бірақ соңынан болған қақтығыста Иоанн қашып, шіркеуге сиынып алды, ал Марцелл оның сақшыларының бірінен жарақат алды. Иоанн дереу қызметтен алынып, Кизикусқа жер аударылды. 541 жылдың мамыр айының соңында немесе маусым айының басында Теодот преториан префекті болып тағайындалды. Марцеллиннің «Комс» еңбегінің жалғасында Иоаннның Константинопольдегі жеке резиденциясы Белисарийге өткені айтылады. Каппадокиялық өзінің еркіне қарсы діни қызметкер болып тағайындалды, бірақ діни қызмет атқарудан қашқан, өйткені бұл оның билікке оралу мүмкіндігін жояды деп қорқыды. Оның байлығы тәркіленді, бірақ Юстиниан бұрынғы сүйіктісіне тым қаталдық танытқысы келмеді және кейіннен оның жеке мүлкінің бір бөлігін қайтарды. Прокопийдің айтуынша, Иоанн байлыққа кенеліп, сәнді өмір сүрді, бірақ қиындықтары аяқталған жоқ. Ол өзінің жаңа бастығы, Кизикус епискобы Евсевийге қарсы болды. Евсевий өлтірілген кезде Каппадокиялық қылмыста күдікке ілікті. Иоанн түрмеге қамалып, жанындағылар оны жақындығын мойындау үшін азаптады. Оның кінәсі дәлелденбеді, бірақ оның байлығы қайтадан тәркіленді. Бұл жолы Юстиниан оған әлдеқайда қатал болды. Оның жаңа жер аудару орны – Египеттегі Антиноэ. Ол кемемен сол жаққа жеткізіліп, арзан плащ киіп, жол бойында тірлік табу үшін қаңғыбасқа айналды. Прокопий осы оқиғаны Иоаннның жер аударылғанына үш жыл болғанда, яғни 544 жылы жазды. Иоанн билікке оралу үмітін жоғалтпады. Ол Александрияның бірнеше азаматтарын салықтан қашуда айыптады. Прокопий Теодораның Иоаннды кісі өлтіру ісі бойынша сотқа тартуға тырысқанын, бірақ Кизикус тұрғындары оған қарсы куәлік бермегенін хабарлайды. 548 жылы Теодора қайтыс болды, ал Юстиниан Иоаннды Константинопольге қайтарды. Алайда, Каппадокиялық ешқашан саяси билікке оралмады және оған қаламаған діни қызметінен кетуге рұқсат берілмеді. Иоанн Малалас Каппадокиялық Константинопольде кейін бейбіт өмір сүріп қайтыс болғанын айтады. Оның замандастары оның проблемаларды анықтап, оларды шешуге қабілетті екенін мойындады, бірақ оның зұлымдығын, ашкөздігін және байлығын ысырап еткенін айыптады.

Both John the Lydian and Zacharias Rhetor report that John was a native of Caesarea, Cappadocia. Procopius, John Malalas, the Chronicon Paschale, and Zacharias called him "John the Cappadocian" for disambiguation reasons, as the name John ("Ioannes" in Greek and "Johannes" in Latin) was widely used by his time. John the Lydian and John Malalas at times mention him only as "the Cappadocian". although most of these names were probably just honorifics, as by that time most individuals were known by a single name. His family connections are obscure and only two relatives are known with certainty. Those are his only daughter Euphemia and a kinsman called Ioannes Maxilloplumacius. John the Lydian goes on to report other changes to life in the Praetorium. The Cappadocian transferred his quarters upstairs, offering the traditional living quarters of the Prefect to his followers. The Prefect reportedly treated his official staff as common slaves. He converted the baths of the Praetorium to a stable for his horses, building a new elevated bathroom for himself equipped with fountains. He reportedly used his official residence to give lavish feasts and indulge "in all manners of debaucheries" while maintaining a luxurious private residence at the same time. Procopius seems to agree, reporting that the Cappadocian would spend his mornings robbing the taxpayers, devoting the rest of the day to "unrestrained debauchery". Procopius also claims that John employed thousands of bodyguards to ensure his security. Marcellus and Narses were ordered by Theodora to kill John if he spoke out in favor of treason. In the ensuing scuffle, however, John escaped and fled to a church, while Marcellus was wounded by one of John's guards. John was removed from office immediately after and banished to Cyzicus. Theodotus succeeded John as praetorian prefect in late May or early June 541. A continuation of Marcellinus Comes reports that the private residence of John at Constantinople passed to the ownership of Belisarius. The Cappadocian was ordained a priest against his will, but he reportedly avoided practicing his priesthood in fear that this would ruin his chances for a return to power. His wealth was confiscated, but Justinian was reluctant to be overly harsh to his old favourite and restored part of John's private property to him at a later date. Procopius noted that John remained wealthy enough to live a life of luxury, but his troubles were not over. He was hostile to his new superior, Eusebius, Bishop of Cyzicus, and when Eusebius was murdered, the Cappadocian found himself accused of complicity in the crime. John was imprisoned, his captors beating him to produce a confession. His guilt was not established, but his wealth was again confiscated. This time Justinian was much harsher to him. His new place of exile was Antinoe in Egypt. He was transported there by ship, forced to only wear a cheap cloak and earn his living as a beggar at every stop on the way. Procopius wrote his account on the third year of John's exile, that is in 544. John still didn't lose his hopes for restoration to power. He had taken to accusing various citizens of Alexandria for tax avoidance. Procopius notes Theodora's continued efforts to put John on trial for murder, but the residents of Cyzicus would not testify against him. In 548, Theodora died, and Justinian recalled John to Constantinople. However, the Cappadocian never returned to political power and was not allowed to resign his unwanted priesthood. John Malalas notes that the Cappadocian died peacefully at Constantinople some time later. His contemporary historians acknowledge his ability to identify problems and produce solutions, but decry his wickedness, greed, and the way he squandered his wealth.

Мәдени сурет

Иоанн – «Теодора, құл императорша» фильмінің басты қарсыласы, 1954 жылғы қылыш пен сандал туралы фильмде Юстинианның биліктің басындағы кезеңі бейнеленген. Бұл кейіпкерді Анри Гюисол сомдайды.