Кіріспе
Рим императоры 193 жылы Публий Хельвий Пертинакс (Publius Helvius Pertinax; 1 тамыз 126 – 28 наурыз 193) – 193 жылдың алғашқы үш айында Рим императоры болды. Ол Коммодтың орнын басып, бес императордың қақтығысты жылында император атанған бірінші адам болды. Пертинакс босатылған құлдың ұлы ретінде әскерде офицер болып қызмет етті. Ол 161–166 жылдар аралығындағы Рим-партия соғысына қатысты, ондағы жетістіктері оны әскери және саяси салаларда жоғары лауазымдарға жеткізді. Ол провинциялық губернатор және қалалық префект шеніне ие болды. Рим сенатының мүшесі болған ол тарихшы Кассий Диомен бірге қызмет етті. Коммодтың қайтысынан кейін Пертинакс император деп жарияланды. Ол бірнеше қысқа мерзімді реформалар жүргізді, оның ішінде Преториан гвардиясының тәртібін жақсартуға тырысты. Бұл гвардия тарапынан қарсылыққа алып келді, нәтижесінде Пертинакс қаза тауып, өлтірілді. Пертинакс кейіннен император Септимий Северуспен қадірленді. Оның тарихи беделі көбінесе оң, Кассий Дионың бағалауымен сәйкес келеді.
Publius Helvius Pertinax ('/p//ɜr//t//ɪ//n//æ//k//s/, PERtinax; 1 August 126 – 28 March 193) was Roman emperor for the first three months of 193. He succeeded Commodus to become the first emperor during the tumultuous Year of the Five Emperors. Born the son of a freed slave, Pertinax became an officer in the army. He fought in the Roman–Parthian War of 161–166, where his success led to higher positions in both the military and political spheres. He achieved the rank of provincial governor and urban prefect. He was a member of the Roman Senate, serving at the same time as the historian Cassius Dio. Following the death of Commodus, Pertinax was proclaimed emperor. He instituted several short lived reform measures, including the restoration of discipline among the Praetorian Guard. This led to resistance that culminated in Pertinax's assassination by the Guard. Pertinax would later be deified by the emperor Septimius Severus. His historical reputation has been largely positive, in line with Cassius Dio's assessment.
Ерте өмір
Император болғанға дейінгі мансабы Historia Augusta еңбегінде сипатталған және көптеген жазбалармен расталған. Ол Италиядағы Альба-Помпея қаласында, азат болған Хелвий Сукцессұлы болып дүниеге келген. Пертинакс қолдау арқасында әскерлік шенге тағайындалды. Одан кейін болған Парфян соғысында өзін ерекше көзге көрсетіп, бірнеше рет жоғары шен алды. Британияда (VI Виктрикс легионының әскери трибуны ретінде) және Дунай бойында қызметтенгеннен кейін Дакияда прокуратор болып жұмыс істеді. Марк Аврелийдің билігінде сарай интригаларының құрбаны болды, бірақ жақын арада Маркоман соғыстарында Клавдий Помпеянға көмектесу үшін қайта шақырылды. Үш жылдан соң ол Британияға қайтарылды, онда рим әскері көтеріліс көтеріп жатқан еді. Ол сол жердегі тәртіпсіз сарбаздарды бағындыруға тырысты, бірақ бір легион оның күзетшілеріне шабуыл жасап, Пертинакс өлімге қалды. 187 жылы отставкаға кетуге мәжбүр болғанда, легиондардың оның қатал билігіне наразы болғаны себеп ретінде көрсетілді. Ол 188-189 жылдары Африканың проконсулы болды, содан кейін Рим қалалық префектурасында қызмет етті және император Коммодпен бірге ординарий консул ретінде екінші рет консулдыққа сайланды.
Император
Комодтың әрекеттері 190-жылдардың басында күрт өзгере бастағанда, оның өліміне әкеп соққан қастандық 192 жылдың 31 желтоқсанында жасалды. Бұл жоспарды преториан префекті Квинт Эмилий Лает, Комодтың сүйіктісі Марция және оның жеке хатшысы Эклект жүзеге асырды. Ол өлтірілгеннен кейін, сол кезде қала префекті болып қызмет еткен Пертинакс преториандық лагерге асығыс жеткізіліп, император деп жарияланды. Оның 87 күндік билігі тынышсыз болды. Ол Марк Аврелийдің салмақты мінез-құлқына еліктеуге тырысып, аминде реформа жасауға күш салды, бірақ көп жақтан қарсылыққа тап болды. Ежелгі авторлар преториандық гвардияның оның таққа отыруымен байланысты жомарт сыйлық күткенін, ал көңілі қалғанда, ол ақша бергенше Комодтың мүлкін, тіпті оның жыныстық құштарлығы үшін ұстаған әйелдерін және жастарды сатуға мәжбүр болғанын айтады. Ол рим валютасын күрт реформалап, динарийдегі күміс тазалығын 74%-дан 87%-ға дейін арттырды – күміс салмағы 2,22 грамнан 2,75 грамға дейін өсті. Пертинакс преториандықтарға қатаң тәртіп орнатуға тырысты. Наурыз айының басында Остияда астық жөнелту шараларын тексеріп жатқанда, оны консул Квинт Созий Фалькомен алмастыруға жасалған қастандықтың алдын тартысқа алды. Бұл жоспар ашыққа шықты; Фалько кешірілді, бірақ төңкеріске қатысқан бірнеше офицерлер өлім жазасына кесілді. 193 жылдың 28 наурызында Пертинакс сарайында болғанда, Historia Augusta бойынша, преториандық гвардияның үш жүзге жуық әскері қақпаға шабуыл жасады (Кассий Дио бойынша екі жүз). Ежелгі деректерге сәйкес, олар уәделенген жалақының жартысын ғана алған. Пертинаксқа қашуға кеңес берілгенімен, ол көтерілісшілермен келісуге тырысып, сәл ғана жетіспегенде, әскерлердің бірінен қаза тапты. Пертинакс императорлық билікке ие болудың қаупін сезінген болуы керек, өйткені ол әйеліне немесе ұлына императорлық титул бермей, оларды өзінің өлтірілуінің салдарынан қорғады.
Салдары
Пертинакс қайтыс болғаннан кейін преториандық гвардия императорлық тақты саудаға шығарды; жеңімпаз бай сенатор Дидиус Юлиан болды, оның билігі сол жылдың 1 маусымында, яғни 193 жылы өлімімен аяқталды. Юлианнан кейін Септимий Северус билікке келді. Римге кірген соң Септимий Пертинаксты заңды император деп мойындады, оны өлтірген әскерлерді жазалады, Сенатты оны қасиеттеп, мемлекеттік жерлеу рәсімін өткізуге мәжбүрледі, тіпті өзінің есіміне "Пертинакс" деген қосымша атты қосты. Біраз уақыт бойы ол Пертинакс билікке келген күні мен туған күніне арналған ойындар ұйымдастырды.
Тарихи беделі
Пертинакстың тарихи беделі көбінесе оң, бұл оның әріптесі болған тарихшы және сенатор Кассиус Дионың бағалауымен басталады. Дио оны "тамаша және тура адам" деп сипаттайды, ол "императорлық басқаруда тек адамгершілік пен адалдық ғана емес, сонымен қатар ең тиімді басқару және халықтың әл-ауқатына ең жоғары деңгейде көңіл бөлгендік" танытқан. Пертинакс Никколо Макиавеллидің "Билеуші" еңбегінде талқыланады. Макиавелли билеушінің жек көрілмеу маңыздылығын сөз еткенде, Пертинаксты мысал ретінде келтіреді. Макиавелли оны жақсы адам деп бағаласа да, Пертинакс жасаған "еркіндікке дағдыланған" әскерді реформалау әрекетін қателік деп есептейді, себебі бұл олардың оған деген жеккөрушілігін тудырып, оның құлауына және өліміне соқтырды. Пертинакс Дэвид Юмның "Түпнұсқа шарты туралы" эссесінде "тамаша билеуші" ретінде сипатталған, ол өзін император деп жариялауға келген әскерлерді көргенде, Коммодтың оны өлтіруге бұйрық бергенін ойлады. АҚШ Конституциясын бекіту мәселесі талқыланғанда, Вирджиния саясаткері Джон Доусон 1788 жылы штаттық бекіту конвенциясында Преториандық гвардияның Пертинаксты "аса қатыгездікпен өлтіруін" тұрақты армия құрудың қаупіне мысал ретінде келтірді.
Танымал мәдениетте
Pertinax – француз журналисі Андре Жераудтың (1882–1974) псевдонимі. София Макдугалдың «Романитас» атты көркем тарихи романында Пертинакс билігі тарихтың өзгеше бағытқа бұрылу нүктесі болып келеді. Роман бойынша, Пертинаксқа жасалған қастандыққа тосқауыл қойылды, және Пертинакс Рим империясын 21-ғасырда да маңызды держава ретінде сақтап тұратындай бірқатар реформалар жүргізді.