Кіріспе

Ұлттық ескерткіш – АҚШ-тың Юта штатының оңтүстік-шығысындағы Төрт бұрыштың шекарасынан солтүстік-батысқа қарай 50 миль (80 км) жерде орналасқан ұлттық ескерткіш. Ол Ақ каньон мен Армстронг каньонының қосылған жерінде, Колорадо өзенінің суайдымасының бөлігінде орналасқан. Бұл жерде әлемдегі ең үлкен он үшінші табиғи көпір бар, ол Ақ каньонға атын берген Седар Меса формациясының ақ перм құмтасынан қашалған. Парктегі үш көпірдің атаулары – Качина, Овачомо және Сипапу (ең үлкені), бәрі де хопи тілінен алынған. Табиғи көпірлер каньон арнасында ағатын судың эрозиясы нәтижесінде пайдалады. Әсіресе, су тасқыны кезінде өзен өз арнасын өріп, иректердің (немесе "қаз мойынның") арасындағы тау жыныстарын тоздырып, иректерді бөліп, жаңа арна астынан ағып өтеді. Соңында, эрозия мен гравитация көпірдің ашылуын кеңейтіп, көпір өз салмағынан құлайды. Ескерткіш аумағында кем дегенде екі құлаған табиғи көпірдің іздері табылды.

Тарих

Адамдар табиғи көпірлер аймағында б.з.д. 7500 жылдан бері өмір сүрген, мұны жақын жерлерде табылған тас өнер және тас құралдары көрсетеді. 700 жылы қазіргі Пуэбло тайпаларының ата-бабалары осы жерге қоныс аударып, тас және ерітіндімен салынған ғимараттар мен астық сақтау қоймаларын салған. Бұл құрылыстар Меса-Верде ұлттық паркіндегілермен ұқсас, оларды парктің шығыс шекарасындағы Аю құлақтарынан шығысқа қарай алыстан көруге болады. Меса-Верде халқы сияқты, Табиғи көпірлердегі тұрғындар да шамамен 1270 жылы осы аймақты тастап кеткен. Еуропалықтар алғаш рет 1883 жылы алтын іздеуші Касс Хайт Колорадо өзенінен Ақ каньонның жоғары ағысына қарай барып, Ақ және Армстронг каньондарының қосылған жерінен көпірлерді тапқанда келді. 1904 жылы National Geographic журналы көпірлер туралы хабарлады, ал аймақ 1908 жылғы 16 сәуірде президент Теодор Рузвельттің жарлығымен Ұлттық ескерткіш деп жарияланды. Бұл Юта штатының алғашқы Ұлттық ескерткіші. Көптеген жылдар бойы ескерткішке қол жеткізу қиын болды, бұл ескерткіштің басшылары сақтап келген келушілер журналынан көрінеді. Бландингтен (Юта штаты) ең жақын елді мекенге жету үшін үш күндік атпен сапар қабылдау қажет болды. Парк 1950 жылдардағы уран кенін табу кезеңінен кейін ғана көптеген келушілерді қабылдады, нәтижесінде аймақта, соның ішінде қазіргі Юта штатының 95-ші тас жолы 1976 жылы асфальтталды.

Геология

Бүгінде Колорадо үстіртісіндегі көпірлер және басқа да нысандар эрозия процестерінің нәтижесінде қалыптасқан. Жел мен жаңбырдың, ағын судың және қату температурасының құрылысты бұзу күштері, кеш Бор дәуірінде тектоникалық өзгерістер басталғаннан бастап, көтерілген аймақтарға шабуыл жасады. Колорадо үстіртісі Бор дәуірінің соңынан бері, шамамен 66 миллион жыл ішінде 3658 метрге дейін көтерілді. Көтерілудің бір бөлігі геологиялық тұрғыдан жылдам жүрді. Көтерілу жылдамдығы артқан сайын, эрозия жылдамдығы да артты. Мысалы, Колорадо өзені қазіргі арнасын соңғы 6 миллион жылдың ішінде жасады. Көтерілумен бірге, Колорадо үстіртісіндегі өзендер топографияны бүгін көріп отырған ландшафтқа беспрецедент күшпен кесіп өтуді бастады, тау жыныстарын ойып, бөлшектенген қабаттарды алып кетті. Ескерткіштің биіктігі 1981 метрге жетеді. Ескерткіштің өсімдігі негізінен пиньон-жунипер орманы, биік Юта шөліне тән шөптер мен бұталардан (қатайған бұта, мормон шайы, шалфей және т.б.) тұрады. Каньондарда, суы көп және маусымдық өзендері бар жерлерде, шөлдің жағалауында өсетін биязы, емен және пахта ағаштары гүлдейді. Ескерткіш шамамен бір ғасыр бойы мал жаюға жабылып, автомобильдердің жолдан тыс қозғалысы шектелгендіктен, Табиғи көпірлерде кең аумақты, бұзылмаған криптобиотик топырақтар сақталған.

Көпірдің құлауы

Табиғи көпірлер ұлттық ескерткішінде көпірдің күлдіреуі мүмкін, әсіресе Армстронг каньонындағы Овачомо көпірінің бойында, оның жотасы тек 9 фут (3 метр) қалыңдықта. Аркалар ұлттық паркінің жанындағы Моаб жарылысы бойында жер сілкінісі болу ықтималдығы жоғары, Оңтүстік-Шығыс Юта тобы (SEUG) аймағында. Бұл және Парадокс алабындағы басқа да жарылыстар тұз құрылымдарымен байланысты болғанымен, Колорадо үстіртінің ішкі бөлігінде сейсмикалық қауіп деңгейі төмен. Жер сілкінісінен болатын жердің дірілдеуі Табиғи көпірлер ұлттық ескерткішіндегі көпірлерге әсер етіп, бір немесе бірнеше көпірдің күйреуіне алып келуі мүмкін.

Көрікті жерлер

Негізгі көрікті орындар – табиғи көпірлер, оларға «Көпір көрінісі» жолы арқылы, саябақ бойымен және үш көпірдің бәрінен өте отырып, сондай-ақ көпірлердің негіздеріне апаратын жаяу жолдар арқылы қол жеткізуге болады. Саябақта кемпинг, демалыс алаңдары және келушілер орталығы да бар. Саябақтағы электр қуаты келушілер орталығының жанында орналасқан үлкен күн панельдерінен келеді. 2007 жылы Халықаралық Қараңғы Аспан қауымдастығы Табиғи көпірлерді алғашқы Халықаралық Қараңғы Аспан паркі деп жариялады, бұл атау парк АҚШ-тың ең қараңғы және айқын аспандарына ие екенін ғана емес, сонымен қатар табиғи қараңғылықты қорғауға лайық ресурс ретінде сақтау үшін барлық күшін жұмсағанын көрсетеді. Бүгінгі күнге дейін Табиғи көпірлердегі түнгі аспанды NPS Night Sky Team бақылайды және Bortle Dark Sky Scale бойынша 2-сыныпқа ие, бұл оны бағаланған ең қараңғы аспан деп таниды. Horsecollar Ruin – Bridge View Drive-дан жақын жердегі жаяу жолмен көрінетін ежелгі Пуэбло халықтарының қиратылысы. Бұл орын 700 жылдан астам бұрын тасталып кеткен, бірақ керемет жағдайда сақталған, соның ішінде түпнұсқа шатыры мен ішкі бөлігі бар тікбұрышты кива, сондай-ақ жылқы мойнына ұқсайтын ерекше сопақ есіктері бар екі астық сақтағышы бар (осыдан орынның аты шыққан). + Көпірдің биіктігі (м) Көпірдің ұзындығы (м) Көпірдің ені (м) Көпірдің қалыңдығы (м) Овачомо 32 (106) 55 (180) 8 (27) 3 (9) Сипапу 67 (220) 68 (225) 9.5 (31) 16 (53) Качина 64 (210) 62 (204) 13 (44) 28 (93)

Биология

Ұлттық ескерткіште кездесетін жануарлар түрлеріне пинион-гей, каньондық жұлдыздар және күркірлер (Юта штаты оларды ескерткіштің үстіндегі жазықтарға қайта қоныстандырды) және қоян, топтық тышқандар, бобкат, койоттар, аюлар, қашан бұғылар және тау арыстары сияқты сүтқоректілер жатады. Ескерткіштегі пигмей шаңғырауыш жыландары кейде зерттеу нысаны болды; Оңтүстік Ютаға тән бірнеше кесіртке түрі көптеп таралған. 2006 жылдың мамыр айында KSL Newsradio табиғи көпірлерде өлген дала тышқандары мен чипмунктерде обаның табылуы туралы хабарлады. Жергілікті өсімдік түрлеріне сары ағаш, шөптесін, Дуглас шыршасы, ponderosa қарағай, пинион қарағай, емен, шөптер, біржылдық және көпжылдық өсімдіктер, мысалы, астерлер, пенстемон, қара бидай және үнділік бояу щеткасы, сондай-ақ әр түрлі бұталар, мысалы, кіндік емен, байберри, манзанита, буфлоберри, қоян щеткасы, қара щетка, сымқыл щетка, Апач қауырсыны, шалфей, юка және мормон шайы кіреді. Инвазивті түрлерге құрт, кейбір қарақұйрық, көкжапырақ және тамариск жатады. Ескерткіштің жерінің көп бөлігі криптобиотикалық топырақ қабықтарының қоғамдастықтарымен жабылған, ол топырақтың эрозиясын болдырмайды және топырақтағы қоректік заттарды сақтауға көмектеседі.

Климат

Табиғи көпірлер ұлттық ескерткішінде суық қыс пен ыстық жазға ие, жартылай құрғақ климат орналасқан (Köppen: BSk).