Кіріспе

Жәндіктердің бір түрі – Қара құйрықты инелік (Orthetrum cancellatum) – Libellulidae тұқымдасына жататын инелік.

Тарату

Бұл түр Еуропа мен Азияда кеңінен таралған. Ол Еуропа құрлығының барлық аймақтарында, соның ішінде Жерорта теңізі аралдарында кездеседі, бірақ Ұлыбританияның солтүстігі мен Фенноскандияның солтүстік жартысында таралмаған. Бұл түрдің ареалы кеңейген, мұнда шағыл карьерлерінің құрылысы көмектесті, олар оған қажетті кең, ашық, өсімдіксіз жерлерді ұсынды. Ол алғаш рет Ұлыбританияда 1934 жылы Эссекс округінде тіркелген. Мальта аралдарында оның саны тез азайып барады.

Тіршілік ету ортасы

Бұл шілдеқұрт ашық суларда, жағасында өсімдігі сирек ашық жерлерде кездеседі, мұнда еркектер күн сәулесінде жиі тоқталып демалады. Ол сондай-ақ, ағысы баяу сулардың жанында да мекендейді. Көлдерді, баяу өзендерді, тоғандарды және кейде батпақты жерлерді, бірақ тығыз жағалау өсімдіктері жоқ жерлерді ұнатады. Аналықтары еркектердей көзге түспейді және оларға сирек кездесесіз. Ересек шілдеқұрттар ашық жерге және тастарға қонуды жақсы көреді.

Сипаттама

Бұл өте үлкен стрекоза (ұзындығы 47–53 мм, құрсағы 29–35 мм, артқы қанаты 35–41 мм) салыстырмалы түрде кең, жалпақ құрсақпен, бірақ аң аулаушы стрекозалар сияқты кең емес. Жасы ұлғайған сайын ерекектерде құрсағында кең аумақты көк түсті жабын пайда болады, сары жақтаулармен үйлеседі. Пронотумның орталық бөлігі үлкен және ортасынан тіліктелген. Кеудесі сары немесе сары-қоңыр түсті. Артқы қанаттарының табанында қара, мөлдір емес дақтар жоқ. Птеростигмасы қара қоңыр немесе қара. Алдыңғы қанаттарындағы птеростигма 2–3 мм ұзындықтық. Анальдық қосымшалары қара түсті. Аналықтары мен жас ерекектері терең сары түсті, құрсақтарының үстіңгі жағында толқынды қара сызықтар болады. Ерекектер мен аналықтардың қанат жиегіндегі (қанаттың алдыңғы шеті) тамырлары сары немесе қара түсті. Бұл түр өте шектеулі таралған туысы Orthetrum albistylum-ға ұқсас, бірақ оны далада оңай анықтауға болады. Ерекектердің құрсағы көк түсті жабынмен қапталатынымен, артқы жағына қарай қараңғырады, ал S8 және S10 қара түске айналады. Көздері өте қара-жасыл. Олар жылдам және төмен ұшып, су бетін сыпырып өтеді. Аналықтары түсі мен белгілерін сақтайды, бірақ жасы ұлғайғанда сұрғылт қоңыр түске айналады. Бұл түрді қанатты скиммер немесе сирек аң аулаушы стрекозамен шатастыруға болады.

Ересектер

♂: Ересек еркектердің денесі көгілдір немесе көк сұр түсті патинамен жабылады, жасы ұлғайған сайын түсі біртіндеп қараңғырады. Оларда қара ұшы бар көк ішек және мөлдір қанаттары болады. Жастардың ішегі сары қоңыр түсті торлы үлгіге ие. ♀: Ересек ұрғашылардың ішегі сары қоңыр түсті, торлы (кең бойлық қара қоңыр жолақтар және жарқын жарты ай пішіндес дақтар) және мөлдір қанаттары бар. Ішектің 10-шы сегменті қара түсті. Тіпті жас еркектердің ішегі де осылай көрінеді. Ересектердің ұзындығы шамамен 47–53 мм-ге жетеді. Қанаттарының орташа ені 77 мм, ал артқы қанаттары 35–40 мм ұзындықты құрайды. Көздері жоғары жағынан тар, ал кеңінен жанасқан. Олар қоңыр (ұрғашыда) немесе көк (еркекте) түсті. Аяқтары қара және қоңыр (фемордың негізі қоңыр). Кеуде алдындағы жолақтар жоқ. Қанаттары тынышқанда көлденең жайылады. Олар пішіні мен тамырлары бойынша өзгеше, қозғалмайтын, өрнексіз және мөлдір. Ішкі қанат тамырлары қара түсті. Дискоидты жасуша бойлық бағытта айқын үшбұрыш және үстіңгі үшбұрышқа бөлінеді. Алдыңғы қанатта 10–13 антенодальды тамырлар бар (артқы қанатта одан аз). Птеростигма енінен екі еседен астам, бірақ бес еседен артық емес. Ішек ланцет пішіндес және 30–35 мм ұзындықты құрайды; көбінесе көк (еркекте), қоңыр (ұрғашыда) немесе сұр (кейде егде ұрғашыларда). Ол жай (еркекте, бірақ көбінесе қызғылт сары жақтағы белгілерімен және соңғы сегменттерде қараңғырады) немесе негізінен бойлық жолақты (әр сегмент бойында екі жағында қараңғы жолақты ұрғашыда); орталық арқалық дақтары жоқ. Еркек ішегінің 2-ші сегментінде құлақшалар жоқ; бір ғана төменгі анальды қосымшасы бар.

Нимфалар

Нимфалар мықты денелі, денелері ортасынан кеңейген. Ересектеген кезде олардың ұзындығы 23–25,5 мм. Көзден кейін, біршама қашықтықта, бастың арт жағына қарай қалыпты қисықпен иілген пост окулярлық бөліктері бар. Антенналары 7 буыннан тұрады. Масканың алдыңғы бөлігі дорсальды жағынан ойыс. Прементумы әр жақтан үш (кейде екі немесе төрт) ұзын қылтанды және жеті-сегіз қысқа тікенекті қылтаннан тұратын екі медиальді аймаққа ие, олардың шетін орташа ұзындықтағы төрт қылтанмен шектелген. Лабиальді палптың денесінде 6 немесе 7 ірі қылтан болады. Лабиальді палптың дистальді шеттері нашар тірелген. Аяқтары абдоменнен ұзын. Абдоменнің соңы бес қысқа тікен тәрізді қосымшамен аяқталады. Церцилер парапрокттардың жартысынан кем. Абдоменде ортаңғы дорсальді тікендер бар. Ортаңғы дорсальді абдоминальді тікендер 3-тен 6-ға дейінгі сегменттерде анық байқалады. Абдоменнің 8-ші сегментінде ортаңғы дорсальді тікен жоқ; қарын 4–8 бүктемелі.

Биология және мінез-құлық

Негізгі ұшу кезеңі маусым және шілде айларында болады. Аталықтары ерекше түрде ашық беттерге көлденең қонды. Олар өз аумақтарын қорғап, су бетінен жылдам және төмен ұшып өтеді. Жұптасу ұшу кезінде де, құрлықта да жүзеге асуы мүмкін. Аналықтары жұмыртқаларын жалғыз салады, бірақ еркегі қасында болады. Жұмыртқалар ұшу барысында ішек арқылы су бетіне тигізіліп қойылады. Олар бес немесе алты аптадан кейін шатанады, ал дернәсілдері су түбіндегі шөгінділердің арасында жартылай жасырынып өмір сүреді. Олар екі-үш жылдан кейін ересек күйге жетеді. Дернәсілдері өсімдіктерге және шіріген өсімдік материалдарына бай су түбін ұнатады.