Добой: Тарихы мен географиясы

Кіріспе

Добой () – Босния және Герцеговина Республикасының Серб Республикасындағы қала. Ол Босна өзенінің жағасында, Серб Республикасының солтүстік аймағында орналасқан. 2013 жылғы мәлімет бойынша, халық саны 71 441 адамды құрайды. Добой – Босния және Герцеговина теміржол корпорациясының ірі ұлттық теміржол торабы және операциялық базасы. Бұл Босния және Герцеговинаның ең көне қалаларының бірі және Баня-Лукадан кейін Серб Республикасының солтүстігіндегі ең маңызды қалалық орталық.

География

Босния және Герцеговинадағы соғысқа дейін сол аттас муниципалитеттің аумағы кеңірек болды. Соғысқа дейінгі муниципалитеттің басым бөлігі, қаланың өзімен қоса, Серб Республикасының құрамына кіреді. Оңтүстік шалғынды аймақтар Босния және Герцеговина Федерациясының Зеница-Добой кантонына, ал муниципалитеттің шығыс шалғынды бөлігі – Босния және Герцеговина Федерациясының Тузла кантонына жатады. Соғысқа дейінгі Добой муниципалитетінің Босния және Герцеговина Федерациясындағы бөліктері – Добой Оңтүстік (Добой Юг), Добой Шығыс (Добой Исток) және Усора муниципалитеттері. Добойдың солтүстік шеткі елді мекендері Паннония жазығына дейін созылып, осы үлкен Орталық Еуропа жазығының оңтүстік ұшын белгілейді. Оңтүстік (Добой Оңтүстік) және шығыс шеткі елді мекендері (Добой Шығыс) Орталық Босния таулы аймақтарының (Оңтүстік-шығыстағы Озрен тауы, батыстағы Кранжин тауы) көлбеу төбелеріне жайылған.

Ежелгі заман

Добой неолит дәуірінен бері үздіксіз қоныстанған. Бірнеше жерде қыш ыдыстардың сынықтары мен сәндік өнер туындылары табылды, ең белгілісі – қаланың оңтүстігіндегі Макленовацта, Усора және Босна өзендерінің қосылған жерінде. Вила шағын ауданындағы үңгірден палеолит дәуіріне жататын археологиялық жәділер табылған. Бұл аймаққа б.з.д. XII ғасырда Иллириялық Даэситат тайпасы қоныстанған. Даэситаттар қазіргі Босния және Герцеговина аумағындағы ең ірі және маңызды Иллирия тайпаларының бірі болды, олардың солтүстік шекарасы тағы бір маңызды тайпа – Брюкилермен шектесетін. Даэситаттар мен Брюкилер Ұлы Иллириялық көтерілісін бастады, ал римдік дереккөздерде ол Беллум Батониянум (б.з.д. 6-9 жж.) деп белгіленген. Қанды көтеріліс басылғаннан кейін рим легиондары осы аймаққа тұрақты орналасып, Макленовацта үлкен әскери лагерь (Каструм) және азаматтық елді мекен (Канабеа) салған. Бұл құрылыстар, әдетте, Флавий әулетінің ерте кезеңінде, Веспасиан билігі тұсында салынған. Әскери лагерь дерлік толық тіктөртбұрыш пішіндес, әр бұрышында үлкен мұнаралармен және орталық қабырғасының ортасындағы басты қақпасымен, кең аумақты қамтыған. Ол Бродтан Сараевоға дейінгі ежелгі римдік жолдың маңызды қорғаныс нүктесі болды, Далмация және Паннония рим провинцияларының шекарасын белгіледі. Ол бірнеше ғасыр бойы өз қызметін атқарды, II және III ғасырларда бельгиялық және испандық когорталардың осы жерде орналасқандығының куәліктері бар. Канабеа римдік қоныс аудандарынан тұрды, онда гипокауст (орталық жылыту жүйесі) бар үлкен монша және жақын орналасқан Каструмдағы әскерилерге арналған үйлер болған. Қазіргі Добойдың Вила шағын ауданында үлкен Вилла Рустика орналасқан. Осы жерлерден діни және тұрмыстық мақсатта қолданылған заттардың көптеген үлгілері табылды, оның ішінде Юпитерге арналған алтарь, Марс мүсіншелері және Африкадан жасалған Terra sigillata керамикасының сынықтары. VI-VII ғасырларда Оңтүстік славян тайпалары осы аймаққа көшіп келгенде, олар бастапқыда бұрынғы римдік қоныстың қираған жерлеріне қоныстанды және XIII ғасырдың басына дейін үздіксіз өмір сүрді. Осы кезде олар ежелгі римдік Каструмнан тастар мен құрылыс материалдарын пайдаланып, қазіргі Добойдың ескі қалашығынан бірнеше шақырым солтүстікке қарай Градина бекінісінің тас негізін салған. Бүгінде бұрынғы лагерь мен азаматтық елді мекеннің қабырғалары ғана келушілерге ашық.

Doboj has been continuously inhabited ever since the Neolithic times. Fragments of pottery and decorative art were found on several localities, with the most known site in Makljenovac, south from the city proper, at the confluence of the Usora and Bosna rivers. Archeological findings from the paleolithic era were found in a cave in the Vila suburb. The Illyrian tribe of Daesitates settled in this region as early as the twelfth century BC. Daesitates were one of the largest and most important Illyrian tribes residing at the territory of modern day Bosnia and Herzegovina, sharing their northern borders with Breuci, another important tribe. Daesitates and Breuci started the Great Illyrian Revolt, or in Roman sources, the widespread rebellion known as Bellum Batonianum (6–9 AD). After the bloody rebellion was subdued, Roman legions permanently settled in the area and built a large military camp (Castrum) and a civilian settlement (Canabea) in Makljenovac. These structures were most likely built in the early Flavian dynasty era, during Vespasian's rule. The military camp was large, in the shape of a near perfect rectangle with large towers at each corner and the main gate in the middle of the central wall, and served as the most important defense on the old Roman road from Brod to Sarajevo, demarcating the very borders of the Roman provinces of Dalmatia and Pannonia. It served its role for several centuries with the evidence of Belgian and Spanish cohorts stationed there in the second and third century AD. Canabea contained Roman settlers, with evidence of a large bathhouse with a hypocaust (central heating) and a concubine house for soldiers stationed at the nearby Castrum. A large Villa Rustica was located in the modern day suburb of Doboj, appropriately named Vila. Very fine pieces of religious and practical artefacts were found at these sites, including an altar dedicated to Jupiter, figurines of Mars, and fragments of African made Terra sigillata pottery. When South Slavic tribes migrated into this area in the sixth and seventh century AD, they had settled initially on the ruins of the previous Roman settlement and lived there continuously until the early thirteenth century at which point they used stones and building material from the old Roman Castrum in order to build the stone foundation of the Gradina fortress, several kilometers north, in the modern day old town of Doboj. Nowadays only the walls of the former camp and civilian settlement are still open to visitors.

Орта ғасырлар

Қаланың өзі туралы алғашқы ресми жазба 1415 жылы Дубровник қаласының Рим императоры Сигизмундқа берген жарғысында кездеседі, бірақ Сараеводағы Босния және Герцеговина Ұлттық мұражайында және Добойдағы аймақтық мұражайда сақталатын көптеген артефакттар мен заттар аймақта ерте тас дәуірінен бері адамдар қоныстанғанын растайды. Рим империясы б.з. I ғасырында қала маңында әскери лагерь (Castrum) және елді мекен (Canabea) салған. VI ғасырда славяндар келгеннен кейін, ол Усора билеушілігінің (ортағасырлық құжаттарда кейде жақын орналасқан Соли провинциясымен бірге аталады, сондықтан Усора және Соли) бөлігіне айналды. Добой бекінісі, корольдік Котроманичтердің бекінісі, алғаш рет XIII ғасырдың басында салынды, содан кейін XV ғасырдың басында (1415) кеңейтілді. Ол 1490 жылы Осман билігі тұсында тағы кеңейтілді. Бекіністің жаңа тас негізі бұрынғы, IX немесе X ғасырға жататын, ағаш, саз және балшықтан (Motte and bailey түрі) жасалған ескі негіздің үстіне салынды. Бұл солтүстіктен келген шабуылшылар – венгрлер, содан кейін австриялықтар мен немістер үшін маңызды кедергі болды. Бекініс готикалық мұнаралары мен роман стиліндегі терезелері бар готика-роман стилінде салынған. Орта ғасырларда бұл аймақта көптеген шайқастар болды, ал бекініс босниялық және венгр әскерлері арасында жиі иесін ауыстырды. Добой 1415 жылғы тамыздың басында венгрлер мен босниялық-түрік коалициясы арасындағы аса ірі шайқасқа куә болды, онда венгрлер қазіргі Добой қаласы орналасқан жерде (әсіресе Макленовац және Усора аймақтарында) ауыр жеңіліске ұшырады. Босния Корольдігі мен Венгрия арасындағы маңызды шекаралық бекініс ретінде ол Аустро-Осман соғыстарында 18 рет шабуылға ұшырады және 1878 жылы австро-венгрлердің қолына көшті.

Югославияның СФР

1965 жылдың мамыр айында қала су тасты. Осы кезеңде қала қарқынды индустрияландыруға ұшырады және Югославияның ең ірі өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналды.

Босния соғысы

Добой Босния соғысы кезінде стратегиялық маңызға ие болды. 1992 жылдың мамыр айында Добой қаласын босниялық серб күштері мен Серб демократиялық партиясы бақылады. Одан кейін барлық серб емес азаматтардың (негізінен босниялықтар мен хорваттардың) жаппай қарусыздандырылуы және одан кейін жаппай тұтқындалуы жүргізілді. Добой қаласы соғыс бойы жергілікті босниялық және хорват күштері тарапынан ауыр артиллериялық оққа түсті. Қаланың өзіне 5500-ден астам снаряд, миномет оқтары және басқа да оқ-дәрілер атылды, нәтижесінде шамамен 100 бейбіт тұрғын қаза тапты, ал 400-ден астам адам жараланды және мүгедек болды. Босниялық серб күштері соғыс қылмыстары мен этникалық тазалаудың бірнеше фактілерін жасады. Биляна Плавшич, Радован Караджич, Момчило Кражишник және басқалар босниялықтар мен босниялық хорваттарды жоюды жоспарлауға, ұйымдастыруға, бұйрық беруге, орындауға немесе оған көмектесуге қатысты. Плавшич Добойдағы кісі өлтірулермен шектелмейтін адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деген айып тағылды. Оның айыптамасы Добойдағы геноцидке қатысты болды. Босниялық серб күштері Босния соғысы кезінде босниялықтар мен хорваттарға тиесілі мүлікті жүйелі түрде тонауға және жоюға қатысты. Көптеген әйелдер зорланды, ал бейбіт тұрғындар азапталды немесе өлтірілді. Қаланың барлық мешіттері қиратылды. 1992 жылы Спреча түрмесінде, Босна өзенінің жағасында және Милковца ауылындағы "4 шілде" әскери казармасында бірнеше жаппай өлім жазалары орындалды. Серб емес тұрғындардың көпшілігі қаладағы әртүрлі жерлерде қамауға алынып, қатігездікпен қарауға ұшырады, оның ішінде үнемі ұрып-соғу, азаптау және мәжбүрлі еңбекке тарту. Грапскадағы мектеп және Добойда джем мен шырын өндірген "Босанка" компаниясының зауыты зорлау лагері ретінде пайдаланылды. Зорлау лагерьлерінде жергілікті серб жасақтары, Югослав армиясы (ЮНА), сербтер басып алған Книн қаласындағы полиция күштері және "Ақ бүркіт" жартылай әскери тобының мүшелері бар, барлығы төрт түрлі әскер қатысты. Мектепте әйелдерді ұстауды Добойдағы бұрынғы полиция қызметкері Никола Йоргич басқарды, ол Германияда геноцид жасағаны үшін сотталған, бірақ өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын өтеу кезінде қайтыс болды. Дейтон келісімінен және Босния мен Герцеговинадағы бейбіттен кейін қала IFOR (кейін SFOR) бөлімшелерінің негізгі штабы/базасы болды. Босния мен Герцеговина соты Добойдағы басқа да соғыс қылмыстары бойынша бірнеше істі қарап жатыр.

Doboj was strategically important during the Bosnian War. In May 1992, the control of Doboj was held by Bosnian Serb forces and the Serb Democratic Party governed the city. What followed was mass disarming and subsequently mass arrests of all non Serb civilians (mainly Bosniaks and Croats). Doboj was heavily shelled throughout the entire war by local Bosniak and Croatian forces. More than 5,500 shells, mortar rounds, and other projectiles were fired into the city proper and some 100 civilians were killed and more than 400 were wounded and maimed during the indiscriminate shelling. A number of instances of war crimes and ethnic cleansing were committed by Bosnian Serb forces. Biljana Plavšić, Radovan Karadžić, Momčilo Krajišnik and others planned, instigated, ordered, committed or otherwise aided and abetted the planning, preparation or execution of the destruction of the Bosniaks and Bosnian Croats. Plavšić was charged with crimes against humanity that include but are not limited to the killings in Doboj. Her indictment was related to genocide charges in Doboj specifically. Bosnian Serb forces were implicated in the systematic looting and destruction of Bosniak and Croat properties during the Bosnian War. A number of women were raped and civilians tortured or killed. All the mosques in the town were destroyed. A number of mass executions took place in Spreča Prison, on the banks of the river Bosna and in the "July 4th" military barrack in the village of Miljkovac, all in 1992. Many of the non Serbs were detained at various locations in the town, subjected to inhumane conditions, including regular beatings, torture and forced labour. A school in Grapska and the factory used by the Bosanka company that produced jams and juices in Doboj was used as a rape camp. Four different armies of soldiers were present at the rape camps, including the local Serbian militia, the Yugoslav army (JNA), police forces based in the Serbian occupied town of Knin and members of the White Eagles paramilitary group. The man who oversaw the women's detention in the school was Nikola Jorgić, a former police officer in Doboj, who had been convicted of genocide in Germany but died during the serving of his life sentence. After the Dayton Agreement and the peace following in Bosnia and Herzegovina, the city served as a major HQ/base for IFOR (later SFOR) units. The Court of Bosnia and Herzegovina is processing several cases for other war crimes in Doboj.

2014 жылғы су тасқыны

2014 жылдың мамыр айында Добой қаласы Босния және Герцеговинадағы тарихи жаңбырдың салдарынан туған ауқымды су тасқыны мен көшкіндер кезінде және одан кейін ең көп зардап шеккен және ең көп шығынға ұшыраған қала болды, нәтижесінде Добойда кем дегенде 20 адам қаза тапты. Табиғи апат басталғаннан кейін екі апта бойы көшелерде, үйлерде және көлік құралдарында құрбандардың денелері табыла берді. 2014 жылдың 26 мамырында су тасқыны мен көшкіндер 1990-шы жылдардағы Босния соғысының босниялық құрбандарының қаңқа қалдықтары бар жаппай қабірлерді ашқаны жарияланды. Бұл жаппай қабірлер Усора муниципалитетінің аумағында орналасқан, ал құрбандардың нақты саны әлі белгісіз.

Халық саны

Елді мекендердің халқы – Добой муниципалитеті

Елді мекен 1948 1953 1961 1971 1981 1991 2013 Толық
33,504 56,442 74,956 88,985 99,548 95,213 71,441
1 Болжанић 2,327 1,714
2 Божінці Доњи 587 329 3
3 Брестово 1,254 644 4
4 Буковица Мала 816 752 5
5 Буковица Велика 1,481 2,669 6
6 Бушелетић 787 556 7
7 Чајре 456 289 8
8 Церовица 1,701 1,030 9
9 Чивчије Буковичке 1,017 658 10
10 Чивчије Осјечанске 538 294 11
11 Цвртковци 897 581 12
12 Добој 13,415 18,264 23,558 27,498 26,987 13
13 Доња Пакленица 764 483 14
14 Драгаловци 1,031 367 15
15 Глоговица 714 517 16
16 Горња Пакленица 628 398 17
17 Грабовица 798 598 18
18 Грапска Доња 494 445 19
19 Грапска Горња 2,297 1,334 20
20 Јељанска 701 435 21
21 Клаdari 673 520 22
22 Костајница 1,342 1,596 23
23 Которско 3,295 1,790 24
24 Кожухе 1,471 999 25
25 Липац 1,018 1,246 26
26 Љеб 446 325 27
27 Љескове Воде 821 613 28
28 Мајевац 456 329 29
29 Макљеновац 2,164 1,165 30
30 Миљковац 1,430 838 31
31 Митровићи 441 233 32
32 Опшине 351 230 33
33 Осјечани Доњи 821 687 34
34 Осјечани Горњи 1,259 1,084 35
35 Осојница 676 369 36
36 Осредак 605 282 37
37 Остружња Доња 1,130 838 38
38 Остружња Горња 495 380 39
39 Палежница Горња 342 328 40
40 Плочник 304 261 41
41 Подновље 1,239 1,156 42
42 Поточани 897 605 43
43 Придјел Доњи 987 841 44
44 Придјел Горњи 1,247 777 45
45 Прњавор Мали 793 568 46
46 Радња Доња 572 368 47
47 Рашковци 666 460 48
48 Ритешић 584 327 49
49 Рјечица Доња 302 215 50
50 Рјечица Горња 483 314 51
51 Шеварлије 1,792 1,271 52
52 Сјенина 1,950 1,028 53
53 Сјенина Ријека 679 402 54
54 Станари 1,299 1,015 55
55 Станић Ријека 1,002 56
56 Станови 1,073 760 57
57 Стријежевица 597 433 58
58 Сухо Поље 924 576 59
59 Свјетлича 906 614 60
60 Текућица 736 630 61
61 Трњани 887 609 62
62 Зареча 350 293 63
63 Зелиња Горња 274

Этникалық құрамы

Этникалық құрамы – Добой қаласы
2013. 1991. 1981. 1971.
Жалпы 26,987 (100,0%) 27,498 (100,0%) 23 558 (100,0%) 18,264 (100,0%)
Босниялықтар 3,797 (15,1%) 11,154 (40,56%) 8,822 (37,45%) 8,976 (49,15%)
Сербтер 19,586 (77,9%) 8,011 (29,13%) 6,091 (25,86%) 5,044 (27,62%)
Югославиялықтар 4,365 (15,87%) 5,211 (22,12%) 919 (5,032%)
Хорваттар 704 (2,8%) 2,714 (9,870%) 2,852 (12,11%) 2,889 (15,82%)
Басқалар 1,045 (4,2%) 1,254 (4,560%) 234 (0,993%) 169 (0,925%)
Моңғолдар 171 (0,726%) 175 (0,958%)
Ромалар 76 (0,323%) 1 (0,005%)
Албаниялықтар 54 (0,229%) 35 (0,192%)
Македониялықтар 20 (0,085%) 15 (0,082%)
Словендер 16 (0,068%) 25 (0,137%)
Венгрлер 11 (0,047%) 16 (0,088%)

Этникалық құрамы – Добой муниципалитеті
2013. 1991. 1981. 1971.
Жалпы 71,441 (100,0%) 95,213 (100,0%) 99,548 (100,0%) 88,985 (100,0%)
Сербтер 52,628 (73,67%) 39,820 (38,83%) 39,224 (39,40%) 39,884 (44,82%)
Босниялықтар 15,322 (21,45%) 41,164 (40,14%) 35,742 (35,90%) 32,418 (36,43%)
Хорваттар 1,845 (2,583%) 13,264 (12,93%) 14,522 (14,59%) 14,754 (16,58%)
Басқалар 1,646 (2,304%) 2,536 (2,473%) 1,043 (1,048%) 453 (0,509%)
Югославиялықтар 5,765 (5,622%) 8,549 (8,588%) 1,124 (1,263%)
Моңғолдар 225 (0,226%) 214 (0,240%)
Албаниялықтар 95 (0,095%) 60 (0,067%)
Ромалар 76 (0,076%) 1 (0,001%)
Македониялықтар 32 (0,032%) 28 (0,031%)
Словендер 26 (0,026%) 30 (0,034%)
Венгрлер 14 (0,014%) 19 (0,021%)

Көлік

Қала – аймақтың басты теміржол түйіні болып табылады, оңтүстікке Адриатика теңізіндегі Плоче қаласына, батысқа Баня-Лука және Загреб қалаларына, солтүстікке Хорватияның Винковци қаласына, ал шығысқа Тузла, Биелина және Зворник қалаларына қарай жолдар салынған. 2018 жылдан бері батыс Республика Сербская және Баня-Лукаға қарай соқпақ аяқталып, пайдалануға берілді.

Спорт

Жергілікті футбол клубы, Sloga Doboj, Серб Республикасының бірінші лигасынде ойнайды. Дегенмен, қаланың ең сүйікті спорты – гандбол. Жергілікті гандбол клубы – Sloga Doboj. Sloga Doboj елдегі жетекші командалардың қатарында және тұрақты түрде халықаралық жарыстарға қатысады. Ең маңыздысы, Добой қаласы әдетте тамыз айының соңғы күндерінде "Добойдың жылдық халықаралық чемпиондар гандбол турнирін" өткізеді. 2023 жылғы турнир 55-ші рет өткізілді. Бұл EHF тізіміндегі турнирдің беделі соңғы бес онжылдық бойында Еуропалық командалық гандболдағы ең маңызды клубтарды тартуға жеткілікті болды, мысалы: Барселона, Грассхоппер, Гуммерсбах, Адемар Леон, ЦСКА, Стеауа, Динамо Бухарест, Атлетико Мадрид, Қызыл Жұлдыз, Металопластика, Партизан, Пелистер, Нордхорн, Пик Сегед, Веспрем, Гёппинген, Монпелье, д'Иври және Чеховский Медведи.

Символ

Төрт шаршы Добой қаласы орналасқан Добой аңғарының сыртқы шекараларын көрсететін төрт тауды – Озрен, Требава, Вучяк және Крнжинды – бейнелейді. Флер-де-лис қаланың ортағасырлық тарихын, ортағасырлық босандық Котроманих әулетінің корольдері салған Градина патшалық бекінісімен байланысын көрсетеді.