Кіріспе
Иса Болетини (1864–1916) – албан революциялық қолбасшысы, саясаткер және Косоводан шыққан рилиндер. Жас кезінде ол Призреннің албан ұлтшыл лигасына қосылып, Осман әскерлеріне қарсы шайқасқа қатысты. Осыдан кейін ол Митровица аймағында беделді күш құрды. 1909 жылы ол және басқа Косово албандықтары мұсылмандарға салық салуға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Содан кейін ол 1910 жылғы Осман билігіне қарсы көтерілісте, 1912 жылғы албан көтерілісінде маңызды рөл атқарды, содан кейін Косовода Черногория және Сербия армияларымен шайқасты. Ол Влореде (1912 жылдың қарашасы) Албанияның тәуелсіздік декларациясына қатысты, содан кейін британдықтарға дипломатиялық өкіл (1913) және Албанияның принці Вильгельмнің қауіпсіздігін қамтамасыз етуші (1914) болып тағайындалды. Ол 1916 жылдың қаңтарында Подгорицадағы атыс кезінде түсініксіз жағдайда қаза тапты.
Isa Boletini (; 15 January 186423 or 24 January 1916) was an Albanian revolutionary commander and politician and rilindas from Kosovo. As a young man, he joined the Albanian nationalist League of Prizren and participated in a battle against Ottoman forces. After this, he built a power base in the Mitrovica area. In 1909, he and other Kosovo Albanian chieftains, revolted against the Turks imposition of taxes on Muslims. Next, he took an important role in the 1910 revolt against Ottoman rule, the Albanian revolt of 1912, then fought against the Montenegrin and Serbian armies in Kosovo. He participated in the Albanian Declaration of Independence in Vlorë (November 1912) and was then assigned as a diplomatic agent to the British (1913), and bodyguard of Prince Wilhelm of Albania (1914). He was killed during a shoot out in Podgorica under unclear circumstances in January 1916.
Жас шағы мен отбасы
Иса Болетини Осман империясының Митровица қаласына жақын Болетин ауылында (қазіргі Косово) дүниеге келген. Олар 1879 жылғы тамыз айында Гаши тайпасымен бітімге келгенге дейін қақтығыста болды. Болетинидің бірнеше ұлы болды, олар 1924 жылы Соколица монастырының жанындағы Болетинидің кулласында (Османдық артиллериясы бірнеше рет қиратқан) әйелдерімен және басқа туыстарымен бірге тұрғандары айтылады. Оның ұлы Мұстафа Балқан соғыстарында көтерілісшілердің басшысы болды.
1878-1907 жылдар
1878 жылы Призрендегі албан ұлтшыл лигасының құрылғаннан кейін Иса Болетини аймақтың саяси және әскери жағдайына белсенді қатысты. Осы қатысу 1881 жылғы сәуір айында Осман әскеріне қарсы Сливова шайқасына қатысуымен басталды. Болетини туған жерінде зор ықпалға ие болды, бұл оны жергілікті қоғаммен күрделі және келіспеушілікке толы қарым-қатынасқа әкелді. Ғасырдың басында Болетинидің рөлі кеңейді. 1898-99 жылдары ол Митровица аймағындағы серб православие қауымына қолдау көрсетуімен белгілі болды. Болетини мен оның інісі Ахмед албан ауылдарының арасында орналасқан Соколица монастырының жанында тұрды – бұл серб православие монастыры. Алайда, 1900 жылдан кейін ұлтаралық шиеленістердің күшеюі салдарынан тыныштық бұзылды. Революция кезінде Абдул Хамид II Фирзовик жиынына қарсы тұру үшін Болетиниден көмек сұрады деген әңгіме тарады. Ол сұлтанға адал болғанмен, 1908 жылы Жас түріктерді қолдады, кейін олардың үкіметіне қарсы күресті. Болетини 1908-1912 жылдары Осман Мәжілісінде Косовоның өкілі болды. Конституция қайта жаңғыртылғаннан кейін бір ай ішінде Одақ және прогресс комитеті Косоводағы қандық дауларды шешуді және кісі өлтірген албандарды соттауды шешті. Осман үкіметі іс-қимылға сылтау іздеп, Болетиниге бұрын Хажы Али деген жергілікті тұрғынға тиесілі болған жерді заңсыз алғаны үшін сот шешімін жеткізу үшін бірнеше әскермен бірге офицерді жіберді. 31 наурыздағы оқиға кезінде Болетини бірнеше Косово албандық басшыларымен бірге сұлтанға әскери көмек ұсынды. 1909 жылғы 15 мамырда Жас түріктер албандардың ұлттық құқықтарын жоққа шығару саясатын жалғастыра отырып, үкіметке қарсылықты тоқтату және Истанбұл енгізген салықтарды төлеуден бас тартқан шаруалардың қарсылығын басу үшін Косово вилайетіне әскери экспедиция жіберді. Митровицадағы дивизияның жаңа командирі Кавид Пашаға албан таулы жерлеріне қарсы әскери операцияларды жүргізу, әсіресе Болетиниді тұтқындау тапсырылды. Билік бұрын христиандар төлеп келген салықты жинауға тырысқандықтан, солтүстік Албаниядағы соғысқа бейім мұсылман тайпалары арасында үлкен ала-құлалықтар болды. Болетини, сұлтанның құрметтейтін көрнекті басшысы және Пеже мен Якованың (Гяковэ) басқа басшылары Осман әскеріне шабуыл жасады, көптеген шайқастар қантөгіске әкелді, Осман әскері бірнеше ауылды бомбалады. Болетини Приштина, Призрен және басқа жерлерде шайқастарға жетекшілік етті. Болетини 1910 жылғы албан көтерілісінде маңызды рөл атқарды. 1910 жылдың басында ол Черногорияға қашып келген албан таулы жерлестеріне барды, онда король Николла оларға қосымша қару берді. Ол Карралевада Осман әскеріне екі күн бойы қарсылық көрсетті. Болетини кейін Осман әскері бүлікті басуымен қашып кетті. 1910 жылы Нопкса оны және бұрынғы Али-паша Драганы Митровицадағы албандықтардың жетекші тұлғалары деп атады. 1910-11 жылдары Черногория үкіметі солтүстік албан тайпаларын (Малиссори) Осман империясына қарсы көтерілуге шақырды. Католик Малиссориден басқа, кейбір Косово албандарының басшыларына да жүгінді, олардың арасында Болетини болды. Болетини Черногорияны Осман Албаниясына шабуыл жасау үшін база ретінде пайдалануды жоспарлады. Бастапқыда Черногория оның келуін елемеді, бірақ 15 маусымда Осман елшісінің көптеген наразылықтарынан кейін Болетини мен оның он үш ізбасарын Албания шекарасынан шығарып жіберді.
1912 жыл
Сербия үкіметі сербтердің көтерілісіне дайындық барысында кейбір албандық партизандық топтарымен жұмыс істеді. Егер қажет болса, қиындықтар туғызу үшін олар Болетиниге серб ұйымы арқылы «Қара қол» деп белгілі болған ұйым арқылы қол жеткізді. 23 сәуірде Хасан Приштинаның көтерілісшілері Гякованың таулы аймағында көтеріліс жасады, ол кейін кеңінен тарады. 20 мамырда Болетини басқа албандық көшбасшылармен бірге Юникте өткен кездесуге қатысты, онда Косово вилайетіндегі қарулы көтеріліс арқылы Жас түркі үкіметіне соғыс жариялауға уәде берілді. 1912 жылдың көктемінде Болетини Косовода көтеріліс жетекшісі болды, түріктерге қарсы күтпеген жеңістерге жетті. 1912 жылғы көтеріліс кезінде, көтерілісшілердің талаптарына Османдықтардың жауабын күтіп, Болетини және көтерілістің басқа да көшбасшылары өз күштеріне 12-15 тамызда басып алынған Ускюбке (қазіргі Скопье) қарай ілгерілеуге бұйрық берді. Албандық жалдамалы әскерлер содан кейін Битова мен Салоникиге шабуыл жасауға қауіптендірді, ал Османдықтар көтерілісшілерге қарсы әскер жіберді, олар тауларға шегінді, бірақ үкіметке қарсы наразылық білдіруді жалғастырды және Ипек пен Митровица арасындағы аймақта әскери қоймаларды тонады, түрмелерді ашты және албандық көшбасшылар үшін тұрғындардан салық жинады. 18 тамызда Приштина басқаратын орталық фракция Болетиниді және консервативті топтың басқа да көшбасшылары Идриз Сефери, Баджрам Курри және Риза Бей Гьякованы албандардың әлеуметтік-саяси және мәдени құқықтары үшін Османдықтармен келісімге келуге көндірді. Османдықтар содан кейін Косово, Скутари, Янина және Монастырдың (Битола) бір бөлігі үшін автономияны уәделеген уәкілеттіктерге келісті. 18 тамыз күні Порта экономикалық, саяси, әкімшілік және мәдени құқықтарды беруге дайын екенін, бірақ формалды автономияны емес екенін мәлімдеді. Албандық тарап келісімге келді, одан әрі ұлттық талаптардан бас тарды және Болетиниді тыныштандырып, үйіне қайтарды. Османдықтар 4 қыркүйекте келісті. Бұл іс жүзінде дербес албан мемлекетін құрды. Мұсылман Косово албандары риза болғанмен, Балқан көршілері мен католик албандары риза болмады. Балқан мемлекеттері Албанияны өздері арасында бөлуді жоспарлады, сондықтан соғысқа асықты. Черногория Малисориді жеңіп, автономиялы солтүстік албан католик аймағын қолдады. Тамыз айында Сербияның «Қара қол» ұйымының басшысы полковник Драгутин Димитриевич «Апис» Болетиниге және оның адамдарына Османдықтарға қарсы күресте сербтерге көмектесуді сұрап хат жіберді. «Қара қол» Косово албандарын көтеріліске шақырып, оларға көмек уәде етті; полковник Апис албандық көтеріліс көшбасшыларымен, әсіресе Болетинимен байланыс орнату үшін бірнеше рет Солтүстік Албанияға барды. Апис сербтердің албандарды Османдық құлдығынан азат етуді ғана қалайтынын және сербтер мен албандар елді азат етуден пайда көретінін мәлімдеді. Алайда, Косово албандарын Османдықтарға қарсы күресуге көндірген Апис пен оның адамдары албандықтар кейпінде саяси кісі өлтірулер жасады, соңынан Черногория мен Сербия әскерлері албандарды қырды және 1912 жылдың қыркүйек айының басында албандарға қару-жарақ жеткізілуін тоқтатты.
Балқан соғыстары
Бірінші Балқан соғысының басында Осман әскеріне кейбір албандық еріктілер мен жалдамалы әскерлер көмек көрсетті; Осман билігі Болетинидің жасағын 65 мың мылтықпен жабдықтап, империя шегіндегі албан жерлерін қорғау үшін олармен бірге шайқасты, бұл Сербияны наразылыққа ұшыратты. Төмендегі тарихи оқиғалар шоттары (албандық немесе басқа зерттеушілермен расталмаған) Швециядағы түрік танушы Иса Блумиге тиесілі. 1912 жылғы 28 қарашада Влорада Албан Ұлттық Мәжілісі тәуелсіздік жариялады. Исмаил Кемали Болетини мен Косово вилайетінің басқа албандық көшбасшыларын күтуден бас тартып, асығыс түрде мәлімдеме жасады. Оңтүстік элитасы Болетинидің өзін маңызды саяси тұлға ретінде бекіту ниетіне кедергі келтіргісі келді және оны әскери қажеттіліктері үшін пайдаланды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Болетини қарамонтаждықтарды Черногория және Сербия армияларына қарсы басқарды.
Иса Болетинидің туы
Иса Болетини туы алғаш рет 1910 жылы Ыстық жиынында қолданылды. Кейіннен ол Висековц төбесіне көтеріліп, 1912 жылдың 12 тамызында Болетини отыз адамымен бірге оны сол кезде Косово вилайетінің құрамында болған Скопье көшелерімен алып өтті. Осы ту Влореде де қолданылды, Болетини мен төрт жүз атты әскер Албания тәуелсіздігін жариялаған күні қалаға кірді.
Мұра
Болетини биік бойлы, денесі жақсы қалыптасқан, күшті және зор беделге ие болған. Оның батырлық ерліктері мен түріктер мен сербтерден қашу оқиғалары Албанияда аңызға айналды. Ол әрқашан дәстүрлі албандық ақ бас киімін (келеше) және ұлттық киім кигенімен ерекшеленген. Ол Албанияның ең ұлы патриоттары мен батырларының бірі саналады. Оның идеялары Мидхат Фрашери сияқты және басқа да көрнекті албан ұлтшылдарына әсер еткен. 1934 жылғы 24 маусымда Подгорицада өткен ұшақтар жиынында ұшқыш Тадижа Зондермайер черногориялық киім мен Болетинидің кремнийлі мылтығын киіп келді. 2010 жылы Косово Республикасының президенті Фатмир Сейдиу оған "Косово Батыры" орденін, Азем Галица, Шоте Галица, Хасан Приштина және Баджрам Курримен бірге табыс етті. Оның ескерткіші Оңтүстік Митровицада Албанияның тәуелсіздігінің 100 жылдығы мен Ту күні (28 қараша 2012 жыл) күні ашылды. 2014 жылғы 14 қазанда Сербия мен Албания арасындағы (УЕФА Еуро-2016 іріктеу турнирі) матч кезінде, ойын тоқтатылғанда, стадион үстінде кішкентай, қашықтан басқарылатын квадрокоптер дронмен ілінген ту желбіреп тұрды. Туда Исмаил Кемали мен Иса Болетинидің суреттері және Ұлы Албанияның картасы бейнеленген. Болетини 1916 жылы Черногориядағы шайқаста қаза тауып, елордасы Подгорицада жерленді. 1998 жылы оның денесі Митровицаға қайта жерленді, онда ол қалалық мешітте сақталды. 2011 жылы Косовоның тұрақсыз солтүстігіндегі қауіпсіздік жағдайына байланысты ол қайта орын ауыстырылып, Приштинадағы сот-медициналық сараптама бөліміне жеткізілді, онда 2015 жылға дейін сақталды. Косово Сыртқы істер министрі Хашим Тачи мен Албания Премьер-министрі Эди Рама Албания тәуелсіздігі жарияланған Влоре қаласында Болетиниді қайта жерлеу туралы шешім қабылдады, бұл Косово албандарының арасында наразылық тудырды. Болетини отбасы бастапқыда Влореде қайта жерлеуге келісім білдіргенімен, кейіннен бас тартты. 2015 жылғы 10 маусымда Болетини Болетин ауылында өткен салтанатты шарамен қайта жерленді. Митровица футбол стадионында өткен қоғамдық құрмет көрсетуден кейін қайта жерлеу рәсіміне жүздеген адам қатысты. Болетиниге көрсетілген құрметті Косоводағы серб азшылықтарының депутаттары айыптап, парламенттік сессияны бойкоттап, оны провокация деп атады. Иса Болетини ескерткіші – Албанияның солтүстік-батысындағы Шкодер қаласында орналасқан Болетинидің батырлық мүсіні. Оның биіктігі шамалы және ол 1986 жылы орнатылған.
Дәйексөздер
"Көктем келгенде, біз Косовоның жазығын сербтердің сүйектерімен тыңайтамыз, себебі біз, албандар, ұмытуға тым көп қиындықтар шектік", 1913 жыл. Сер Эдвард Грей Болетинимен Лондондағы Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінде, оның тапанша белбеуіндегі оқ-дәрісі алынып тасталғаннан кейін кездескенде, былай деді: "Генерал, ертеңгі газеттерде тіпті Махмут Шефкет Пашаның өзі де қаруын алып тастай алмаған Болетини Лондонда қарусыздандырылды деп жазылуы мүмкін." Сонда Болетини: "Жоқ, жоқ, Лондонда да емес." деп, қалтасынан екінші тапаншасын шығарды.