Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз генералы (1628–1695)
French general (1628–1695)
Франсуа Анри де Монморенси Бутевиль, Пайни Люксембург герцогы, көбінесе Люксембург деп белгілі (8 қаңтар 1628 – 4 қаңтар 1695), «Нотр-Дамның тапицері» (Le Tapissier de Notre Dame) деген лақап атымен танымал француз генералы және Франция маршалы. Ұлы Конденің серігі және оның ізбасары, ол ерте заманауи дәуірдегі ең көрнекті әскери қолбасшылардың бірі болды және әсіресе Франко-голландия соғысы мен Ұлы Одақ соғысындағы ерліктерімен ерекше көзге түсті. Дене бітімі мықты болмаған, кішкентай және сүйек бұғаны бар болғанымен, Люксембург Францияның ең ұлы генералдарының қатарында саналады.
François Henri de Montmorency Bouteville, Duke of Piney Luxembourg, commonly known as Luxembourg (8 January 1628 – 4 January 1695), and nicknamed "The Upholsterer of Notre Dame" (Le Tapissier de Notre Dame), was a French general and Marshal of France. A comrade and successor of the Great Condé, he was one of the most accomplished military commanders of the early modern period and is particularly noted for his exploits in the Franco Dutch War and War of the Grand Alliance. Not imposing physically, as he was a slight man and hunchbacked, Luxembourg was nonetheless one of France's greatest generals.
Алғашқы жылдар
Франсуа Анри де Монморенси Парижде дүниеге келді. Оның әкесі, Франсуа де Монморенси Бутевиль, маркиз де Бёвронмен болған жекпе-жекке қатысқаны үшін туғанына алты ай жетпегенде өлім жазасына кесілді. Оның тәтесі, Шарлотта Маргарита де Монморенси, Конде ханшайымы, оны өсіріп, ұлы, Энгхен герцогымен бірге білім берді. Жас Монморенси (немесе сол кезде аталған Бутевиль) өзінің туысымен бірге болды және Фронда кезеңіндегі оның табыстары мен қайта шегінулерін бөлісті. Ол 1659 жылы Францияға қайтып оралды және кешірілді. Монморенсидің әпкесі, Шатильон герцогинясына жақын болған Конде, оның адал серігі және туысын Францияның ең бай мұрагері, Тингри ханшайымы және Люксембург герцогтығының мұрагері Мадлен де Люксембургқа (1661) үйлендірді, одан кейін ол Люксембург герцогы және Францияның пэрі атанды.
François Henri de Montmorency was born in Paris. His father, François de Montmorency Bouteville, had been executed six months before his birth for participating in a duel against the Marquis de Beuvron. His aunt, Charlotte Marguerite de Montmorency, Princess of Condé, took charge of him and educated him with her son, the Duke of Enghien. The young Montmorency (or Bouteville as he was then called) attached himself to his cousin, and shared his successes and reverses throughout the troubles of the Fronde. He returned to France in 1659 and was pardoned, and Condé, then much attached to the Duchess of Châtillon, Montmorency's sister, contrived the marriage of his adherent and cousin to the greatest heiress in France, Madeleine de Luxembourg, Princess of Tingry and heiress of the Luxembourg dukedom (1661), after which he was created Duke of Luxembourg and peer of France.
Деволюция соғысы және франко-голланд соғысы
Деволюциялық соғыстың (1667-68) басында Конде, содан кейін Люксембургтің қолбасшылығы болмады, бірақ екінші науқан кезінде ол Конденің генерал-лейтенанты ретінде Франш-Контеді жаулап алуға қатысты. Келесі төрт жыл бойы Люксембург Лувуаның құрметін жеңіп алды және 1672 жылы Франко-голландия соғысы (1672-1678) кезінде голландтарға қарсы жоғары лауазымда болды. Ол Вордендегі Оранж князі Вильгельм III-тің қарсы шабуылын жеңді, бірақ Голландия су жолымен тоқтатылды. 27 желтоқсанда су мұзына айналды және ол мұз үстінен өтуге кірісті, бірақ кенеттен еріген кезде әскерінің жартысы қысқарды. Шегіну кезінде Люксембург Бодегравен қаласын гарнизоны тастап кеткенін көрді және барлық азаматтық халқы мен үйлерін тірідей өртеп жіберуге бұйрық берді. Голландтардың французға қарсы үгіті осы қырғынды жылдам пайдаланды, ал Люксембург Людовик XIV-ке қалада кездескен әр голландты қуырып тастағанын мақтанғанда, сарайдағы кейбір адамдар мұндай қатыгездікті қажетсіз деп санағанын көріп таң қалды. 1673 жылы ол 20 000 әскерімен 70 000 қарсыласына қарсы Утрехттен Маастрихтке тарихи шегіну жасады, бұл оны генералдардың қатарына көтерді. 1674 жылы ол Гарде дю Корптың капитаны, ал 1675 жылы Франция маршалы атанды. 1676 жылдың 10 наурызында (жаңа стиль) денсаулығы нашарлаған Конденің орнына Рейн армиясының қолбасшысы болды. Алайда, ол Филипсбургтің қоршауын жеңілдете алмады. Бұл бекініске 1 мамырда Лотарингия герцогы Карл V басқаратын императорлық әскерлер шабуыл жасады. Люксембург императорлық әскерлердің Виссембургте орнатылған қорғанысын бұза алмады, сонымен қатар оларды шайқасқа шығаруға да мүмкіндік таппады. Филиппсбург 17 қыркүйекте түсті. 1677 жылы ол Валенсиенне шабуыл жасап, Кассельде Вильгельм Оранжды қайтадан жеңді. 1678 жылы Вильгельм Нимгеген бейбіт шартына қол қойғаннан кейін Люксембургті Сент-Денидегі позициясынан ығыстырды. Осыған қарамастан, оның беделі жоғары болды және ол Лувуамен жанжалдасып, оны "Улар ісіне" араластырып, Бастилияға жіберді. Руссе өзінің "Лувуа тарихында" бұл жанжалдың, мүмкін, шындыққа жанаспайтынын көрсетті. Люксембург 1680 жылдың бірнеше айын Бастилияда өткізді, бірақ босатылғаннан кейін сарайда капитан-гвардиялық қызметіне қайта оралды.
At the opening of the War of Devolution (1667–68), Condé, and consequently Luxembourg, had no command, but during the second campaign he served as Condé's lieutenant general in the conquest of Franche Comté. During the four years of peace which followed, Luxembourg cultivated the favour of Louvois, and in 1672 held a high command against the Dutch during the Franco Dutch War (1672–1678). He defeated a counterattack by the Prince William III of Orange at Woerden but was blocked by the Dutch Water Line. On 27 December the inundations were frozen over and he began to cross over the ice, but a sudden thaw cut his force in half. Retreating, de Luxembourg found the fortress town of Bodegraven abandoned by its garrison and ordered the entire civilian population to be burned alive with their houses. The Dutch anti French propaganda quickly exploited this massacre and when de Luxembourg bragged to Louis XIV that he had roasted any Dutchman he could find in the town, he was surprised to find that some at court considered such cruelties unnecessary. In 1673 he made his famous retreat from Utrecht to Maastricht with only 20,000 men in face of 70,000, an exploit which placed him in the first rank of generals. In 1674 he was made captain of the Garde du Corps, and in 1675 Marshal of France. On 10 March 1676 (N. S.) he was made commander of the Army of the Rhine replacing Condé, who was in bad health. However, he could not relieve the siege of Philippsburg. This fortress had been invested by Imperial troops under Charles V, Duke of Lorraine on 1 May. Luxembourg could neither break through the defenses of Wissembourg established by the Imperials, nor draw them out to do battle. Philippsburg fell on 17 September. In 1677 he stormed Valenciennes and defeated William of Orange again at Cassel. In 1678 William forced Luxembourg from his positions at Saint Denis after the signature of the Peace of Nijmegen. Despite this his reputation was now high and it is reputed that he quarrelled with Louvois, who managed to involve him in the "Affair of the Poisons" and get him sent to the Bastille. Rousset in his Histoire de Louvois has shown that this quarrel is probably apocryphal. Luxembourg doubtlessly spent some months of 1680 in the Bastille, but on his release took up his post at court as capitaine des gardes.
Ұлы одақ соғысы 1688-97 жылдар
1690 жылы Ұлы одақ соғысы кезінде Люксембургке король Луидің испандық Нидерландыдағы әскерін басқару тапсырылды, ол Луи де Кревант, Юмиер герцогының орнын басты. 1690 жылдың 1 шілдесінде ол Флорюсте Вильгельмнің одақтас қолбасшысы Вальдек князіне қарсы ең маңызды жеңісін оді. Бірақ стратегиялық тұрғыдан шайқас көп өзгеріс әкелмеді. Келесі жылы Леузеде оның кавалериясы басымдығын көрсетті, алайда кейін шегінуге мәжбүр болды. Келесі науқанда ол корольдің 1692 жылғы Намюр қамалын қамтамасыз етіп, 1692 жылы Вильгельмнің Стенкеркедегі күтпеген шабуылын тойтарды. 1693 жылдың 29 шілдесінде ол мәңгілік қарсыласына қарсы Неервинден шайқасында ең атақты жеңісін оді, одан кейін соборға жіберген көптеген жау туларының құрметіне "Нотр-Дам тоқымашысы" (Le Tapissier de Nôtre Dame) атанды. Дегенмен, оның соңғы жеңісі стратегиялық нәтиже бермеді. Армиясының ауыр шығындары науқанын тоқтатты, сарбаздары бүлік көтерді, содан кейін XIV Людовик Люксембургке француз шекарасына қайтуға бұйрық берді. Ол Парижде барлықтарынан ыстық қарсылық күтті, бірақ король Конделердің туысы және жақтасы болғандықтан оған салқын қарады. Сент-Симон өзінің естеліктерінің бірінші томында 1661 жылғы жарлығына сәйкес Францияның он сегізінші пэрі ретінде емес, әйелі арқылы 1571 жылғы ежелгі құрылымның Пайни герцогы екенін мәлімдегенін сипаттайды, бұл оны тізімде екінші орынға қояды. Бұл мәселе Сент-Симонның пэрияға деген әдеттегі қызығушылығымен сипатталған және негізінен оның ықыласымен тексерілді. 1694 жылғы науқанда Люксембург Фландрияда көп нәрсе жасаған жоқ, тек жаудың алдында Виньемоннан Турнеге танымал марш жасады.
By 1690, during the War of the Grand Alliance, Luxembourg was entrusted with the command of King Louis' army in the Spanish Netherlands, superseding Louis de Crevant, Duke of Humières. On 1 July 1690, he won his greatest victory over William's allied commander, the Prince of Waldeck, at Fleurus. Strategically the battle however changed little. In the following year his cavalry showed its superiority at Leuze, despite being eventually thrown back. In the next campaign he covered the king's 1692 Siege of Namur and repulsed a surprise attack of William at Steenkerque in 1692. On 29 July 1693, won the most famous of his battles over his eternal adversary at Neerwinden, after which he was called "Le Tapissier de Nôtre Dame" (The Upholsterer of Notre Dame) due to the number of captured enemy flags that he sent to the cathedral. However, his last victory would be devoid of strategic results. The heavy losses suffered by his army stalled his campaign and his soldiers mutinied after which Louis XIV ordered Luxembourg to return to the French border. He was received with enthusiasm at Paris by all but the king, who looked coldly on a relative and adherent of the Condés. St Simon describes in the first volume of his Memoirs how, instead of ranking as eighteenth peer of France according to his patent of 1661, he claimed through his wife to be duc de Piney of an old creation of 1571, which would place him second on the roll. The affair is described with St Simon's usual interest in the peerage, and was chiefly checked through his assiduity. In the campaign of 1694, Luxembourg did little in Flanders, except conducting a famous march from Vignemont to Tournai in face of the enemy.
Өлім
Ол Версальға қыстауға оралғанда ауырып, қайтыс болды. Соңғы сәттерінде оған танымал иезуит дін қызметкері Бурдалуэ көмектесті, ол оның өлімі туралы: "Мен оның өмірін кешпедім, бірақ оның өлімімен өлуді тілеймін" деді. Люксембургті сол заманда да адал емес деп есептеді, бірақ генерал ретінде ол Конденің ең көрнекті шәкірті болды. Конде сияқты әскери науқанды жүргізуде жалтақ болғанымен, шайқас кезінде оны шабыттанғандай күйге түсірді, ондай шабытқа қарсы Вильгельмнің қайраты мен голланд және ағылшын әскерлерінің тұрақтылығы да төтеп бере алмады. Оның өлімі және Катинаттың жаңғырығы Людовик XIV патшалығының әскери тарихының екінші кезеңін аяқтады.
On his return to Versailles for the winter he fell ill, and died. In his last moments he was attended by the famous Jesuit priest Bourdaloue, who said on his death, "I have not lived his life, but I would wish to die his death." Luxembourg was considered immoral, even in those times, but as a general he was Condé's grandest pupil. Though slothful like Condé in the management of a campaign, at the moment of battle he seemed seized with happy inspirations, against which no ardour of William's and no steadiness of Dutch or English soldiers could stand. His death and Catinat's disgrace close the second period of the military history of the reign of Louis XIV.