Кіріспе
Гавайдағы алып қалқан тәрізді жанартау, тарихи үй. Халеакала (,/h//ɑː//l//i/,/ɑː//k//ə/'/l//ɑː/; Гавай тілінде), немесе Шығыс Мауи жанартауы – Гавай аралдарының Мауи аралының 75% астамын құрайтын алып, белсенді қалқан тәрізді жанартау. Аралдың батыс 25% бөлігін тағы бір жанартау – Мауна Кахалавай, сондай-ақ Батыс Мауи таулары деп те аталады, құрайды. Халеакаланың ең биік шыңы ("күн үйі"), 3055 метр биіктікте, Пуу Улаула (Қызыл төбе) болып табылады. Шаңырағынан зор депрессияға қарай көрінеді, оның ені шамамен, ал тереңдігі дерлік метрге жетеді. Айналасындағы қабырғалары тік, ал ішкі бөлігі көбінесе шөлді болып көрінеді, мұнда вулкандық конустар шашырап жатыр.
the historic house
Haleakalā (,/h//ɑː//l//i/,/ɑː//k//ə/'/l//ɑː/; Hawaiian: ), or the East Maui Volcano, is a massive, active shield volcano that forms more than 75% of the Hawaiian Island of Maui. The western 25% of the island is formed by another volcano, Mauna Kahalawai, also referred to as the West Maui Mountains. The tallest peak of Haleakalā ("house of the sun"), at 10023 feet (3055 m), is Puu Ulaula (Red Hill). From the summit one looks down into a massive depression some across, wide, and nearly deep. The surrounding walls are steep and the interior mostly barren looking with a scattering of volcanic cones.
Тарих
Ертедегі гавайлықтар жалпы тауды Халеакала ("күн үйі") деп атаған. Халеакала – Каупо ойысының оңтүстік-батыс жиегіндегі төбешік атауы. Гавайи аңыздарында Халеакаланың жотасындағы кратер жартылай құдай Мауидің әжесінің мекені болған. Аңыз бойынша, Мауидің әжесі оған күнге қол жеткізуге және күнді аспандағы жолынан баяулатып, күнді ұзартуға көмектескен.
Вулканикалық қауіп
[[Файл:Мауи лава қауіптілігі картасы.jpg|frame|right|Халеакаланың лава ағыны қауіптілігінің картасы. Мауи қауіпті аймақтарының нөмірі Гавайи қауіпті аймақтарының нөмірінен екіге кем. Осы шкаланы қолдана отырып, 1983 жылы АҚШ Геологиялық қызметі Халеакаланың шыңы мен оңтүстік-батыс жарылыс аймағын лава ағыны қауіптілігінің 3-аймағы деп бағалады. Қанайо және Кахикинуи ахупуааларының тік, төмен қарайтын бөліктері мен Хананың солтүстігі 4-аймақ ретінде бағаланады. Халеакаланың басқа аймақтары Мауна-Кеа мен Кохаланың лава ағыны қауіптілігімен салыстырылады (7-9 аймақтар). "Қалыпты" статусы жанартаудың әдеттегі белсенділігін, жарылыс фазасында емес, тұрақты кезеңде көрсету үшін қолданылады.
Ұялы
Нене құсы жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілген. Бұрын бұл құс Гавайи аралдарының барлығында кездесетін, бірақ қазір тек Гавай, Мауи және Кауаи аралдарында ғана таба аласыз. Орта тұрағының жоғалуы, аң аулау және сүтқоректілердің қосылуы құс популяциясының азаюына әкелді. 2010 жылдан бері барлығы 2000 құс қалды. Содан кейін олардың санын арттыру үшін бұл құстарды тұтқындыққа алып, көбейтті.
Күміс қылыш
Халеакала күміс семсері – Халеакалаға тән өсімдік, себебі ол Жерде басқа еш жерде өспейді. Климаттың өзгеруі ыстық температура мен жауын-шашын азаюы салдарынан осы өсімдіктің популяциясына қауіп келтіруде. Парк қызметі жергілікті шөпқоректі жануарлардан және келушілердің естелік ретінде алып кетуінен сақтау үшін қоршаулар қойды.
Ұлттық парк
Халеакала ұлттық паркі кратерді қоршап, оны қамтиды, оның аумағында жабайы табиғат кеңінен орналасқан. Паркке саммиттік ойыс, оңтүстік-шығыстағы Кипахули аңғары және Кипахули аймағындағы жағалауға дейін созылатын Охео Гулч (және көлдері) кіреді. Саммиттен Халеакалаға екі басты жол басталады: Слайдинг Сэндс Трейлі және Халемау Трейлі. Саммит маңындағы температура шамамен ауытқиды, ал жұқа ауа және сол биіктікте дегидратацияға ұшырау мүмкіндігін ескере отырып, жаяу жүру жолдары күткеннен қиын болуы мүмкін. Бұл көлік тұрақтарынан кратерге қарай төмен түсетін жолдармен одан да қиындатылады. Сондықтан, жаяу жүргіншілер кратердің түбіне 2000 фут немесе одан да көп төмен түсіп, кейін қиын жолмен қайта көтерілуге мәжбүр болады. Осының қарамастан, Халеакала туристер мен жергілікті тұрғындар арасында танымал, олар күн шығысын тамашалау үшін оның шыңына немесе саммиттен төмендегі келушілер орталығына жиі барады. Паркте азық-түлік пен жанармай жоқ, бірақ қарапайым кабиналарда тұруға болады. Табиғатты қорғау жұмыстарын қолдау мақсатында, Халеакала ұлттық паркі таңғы сағат 3:00-ден 7:00-ге дейін Халеакала ұлттық паркіне кіру үшін күн шығысын алдын ала резервтеуді міндетті етті.
Астрофизикалық зерттеулер
Ауаның ерекше айқындығы, құрғақтығы және тыныштығы, сонымен қатар оның биіктігі (атмосфералық қысымы ) және ірі қалалардың жарықтарының болмауы Халеакала шыңын жердегі телескоптар үшін әлемдегі ең ізделіс орындарының біріне айналдырады (алайда, көрші Гавайидегі Мауна-Кеадан сәл кем ізделеді). Осы бақылау платформасының географиялық маңыздылығының нәтижесінде әлемнің түкпір-түкпірінен сарапшылар АҚШ Қорғаныс министрлігі, Гавайи университеті, Смитсониян институты, Әуе күштері, Федералдық Әуе шаруашылығы басқармасы және басқа да ұйымдар басқаратын "Ғылым қаласындағы" зерттеулерге қатысу үшін келеді. АҚШ Қорғаныс министрлігіне қарасты телескоптардың кейбіреуі аспан денелерін емес, адам жасаған объектілерді (мысалы, ғарыш кемелері, бақылау спутниктері, зымырандар және лазерлік технологиялар) зерттеумен айналысады. Бұл бағдарлама Кихеидегі Мауи ғылыми-зерттеу және технологиялық паркіндегі қорғаныс мердігерлерімен бірлесіп жүзеге асырылады. Халеакала обсерваториясындағы астрономдар Мауи халқының өсуіне байланысты жарық ластануының күшеюіне алаңдап отыр. Дегенмен, 2006 жылы Pan STARRS сияқты жаңа телескоптар қосылды.
Климат
Халеакала шыңында суық жазды орта теңіз климаты (Кёппен классификациясы Csc) басылады, бұл климат түрінің әлемдегі сирек кездесетін орындарының бірі. Төменгі биіктікте орналасқан Халеакала рейнджер станциясы субтропикалық таулы (Cfb, шекті мән қолданылса Csb-мен жақын) климат аймағында жатыр. Ол 10а қаттылық аймағында орналасқан.