Кіріспе

Күнтізбелер тарихы ежелгі дәуірлерге дейін барып жетеді. Адамдар күндерді және уақыттың ұзақ аралықтарын есепке алу үшін әртүрлі әдістерді жасаған және қолданған. Күнтізбелер көбінесе мәдени және практикалық мақсаттарға қызмет етеді және әдетте астрономия мен егіншілікпен байланысты. Археологтар неолит дәуірінен кем емес, ежелгі заманға дейінгі уақытты өлшеу әдістерін қайта жаратты. Көптеген тарихи қоғамдар уақытты өлшеу үшін күн, жыл және ай сияқты табиғи бірліктерді пайдаланған. Күнтізбелер – уақытты есептеу үшін қолданылатын нақты схемалар. Тарихи тұрғыдан расталған және қалыптасқан алғашқы күнтізбелер ежелгі Таяу Шығыста жазудың дамуымен байланысты қола дәуіріне жатады. 2000 жылы Австралиядағы Викторияда 11 000 жылдан астам уақытқа сонатын Уурди Юанг тас құрылыстары табылды. 2013 жылы археологтар Абердинширдегі Уоррен Филдтен 10 000 жылдық күнтізбе жүйесінің ежелгі дәлелдерін тапты. Бұл күнтізбе ең ерте немесе «алғашқы шотланд күнтізбесі» болып саналады. Шумерлік күнтізбе де осылардың қатарында, одан кейін мысырлық, ассириялық және эламдық күнтізбелер келді. Викрам Самват индуистер мен сикхтер тарапынан қолданылады. Үнді субконтинентінде қолданылатын бірнеше аймақтық индуистік күнтізбелердің бірі, ол он екі синодикалық айдан және 365 күннен тұрады. Ай жылы Чайтра айының жаңа айымен басталады. Бұл күнді Чайтра Сухлади деп атайды және ол Үндістанда белгілі бір деңгейде тойланады. Викрам Самватты көптеген ежелгі және орта ғасырлық жазбаларда қолданған. Бұл күнтізбе аңыз бойынша патша Викрамадитья Самватсараның (қысқаша Самват) есімімен аталыпты, бірақ «Самват» сөзі санскрит тілінде «жыл» дегенді білдіреді. Уджайн императоры Викрамадитья б.з.д. 57 жылы Викрам Самватты бастады, және оның б.з.д. 56 жылы Сакаларға қарсы жеңісінен кейін осы күнтізбе пайда болды деп есептеледі. Ежелгі Шығыстың көптеген күнтізбе жүйелері темір дәуіріндегі археологиялық жазбаларда кездеседі, олар ассириялық және вавилондық күнтізбелерге негізделген. Бұл парсы империясының күнтізбесін қамтиды, ол өз кезегінде зороастриялық және еврей күнтізбелеріне жол ашты. Ежелгі күнтізбелер көбінесе күн және ай жылдарын үйлестіру үшін аралық айларды қосуға негізделген. Бұл көбінесе байқауларға негізделген, бірақ 2-ғасырдың фрагментарлы Колиньи күнтізбесінде көрсетілгендей, интеркаляция үлгісін алгоритмдік түрде модельдеуге жасалған алғашқы әрекеттер болған болуы мүмкін. Дегенмен, римдік күнтізбеде этрусқа дейінгі 10 айлық күн жылдарының өте ерте қалдықтары сақталған. Рим күнтізбесін б.з.д. 45 жылы Юлий Цезарь реформалады. Юлиан күнтізбесі енді жаңа айды байқауға тәуелді емес, төрт жыл сайын бір күнді қосатын алгоритмді ұстанды. Бұл күнтізбе айының аймен байланысын үзіп жіберді. Сахарадан оңтүстік Африканың күнтізбелері оны құрған патшалыққа немесе тайпаға байланысты күндер мен апталар саны бойынша өзгеруі мүмкін. 11 ғасырда Парсыда Хайям бастаған күнтізбе реформасы 1079 жылы жарияланды, онда жылдың ұзындығы 365,24219858156 күн деп өлшенді. Жылдың ұзындығы адамның өмірінде ондық санның алтыншы таңбасымен өзгеретінін ескерсек, бұл өте дәл көрсеткіш. Салыстыру үшін, 19 ғасырдың соңында жылдың ұзындығы 365,242196 күн болса, 20 ғасырдың соңында 365,242190 күнге дейін өзгерді. Грегориан күнтізбесі 1582 жылы Юлиан күнтізбесін жетілдіру ретінде енгізілді және бүгінде әлемде «де-факто» күнтізбе ретінде қолданылуда.

Этимология

Күнтізбелер термині римдік күнтізбедегі айдың бірінші күнін атау үшін қолданылған "календа" сөзінен алынған, бұл сөз "шақыру" мағынасын білдіретін "calare" етістігімен байланысты, жаңа айдың көрінгенін хабарлауға сілтеме жасайды. Латын тіліндегі "calendarium" сөзі "есеп кітабы, тізілім" дегенді білдірген, себебі әр айдың календасында есептер төленіп, қарыздар жиналған. Латынша термин ескі француз тілінде "calendier" түрінде, ал одан 13 ғасырда орта ағылшын тілінде "calender" деп қабылданды. "Calendar" жазуы қазіргі заманғы ағылшын тілінен келген.

Тарихқа дейінгі дәуір

Бірқатар тарихқа дейінгі құрылымдар уақытты өлшеу (әдетте күн жылдарының барысын қадағалау) мақсатында салынған деп ұсынылған. Бұл көптеген мегалитикалық құрылымдарды және неолит дәуіріне дейінгі қайта құрастырылған құрылымдарды қамтиды. Австралияның Виктория штатында Вурди Юанг тас үйірмесі 11 000 жылдан астам бұрынғыға дейін сақталған болуы мүмкін. Бұл орын әлемдегі ең көне тұрақты аквакультура орталығының жанында орналасқан. Шотландияның Абердиншир аймағындағы Уоррен даласынан табылған он екі шұңқыр мен доғадан тұратын мезолиттік құрылыс шамамен б.з.б. 8000 жылға жатады. Ол ай күнтізбесі ретінде сипатталды және 2013 жылы "әлемдегі ең көне белгілі күнтізбе" деп аталды. Болгариядан табылған керамикалық артефакт, шамамен б.з.б. 5000 жылға жатқан Слатино пешінің моделі ретінде белгілі, жергілікті археологтар мен БАҚ оны ең көне белгілі күнтізбе бейнесі деп мәлімдеді, бірақ бұл талап кең таралған пікірлермен қолдау таппады. Қазіргі Хорватиядағы Винковчидегі Вучедол мәдениетінің археологиялық қазбаларында б.з.б. 2600 жылға жататын аспан денелерінің суреттері салынған керамикалық ыдыс табылды, ол астрономиялық күнтізбе ретінде түсіндірілді – Еуропадағы жылды көктемнің бірінші күнінің кешкісінде бастайтын ең көне күнтізбе.

Ежелгі Таяу Шығыс

Ежелгі Шумер күнтізбесі шамамен б.з.д. 2100 жылы жасалған, ол жылды 29 немесе 30 күндік 12 айға бөлген. Әр ай жаңа ай көрінуімен басталатын. Шумер айларының бірдей атауы болмаған, себебі Шумерде діни әртүрлілік болған. Сондықтан жазушылар мен ғалымдар оларды "бірінші ай", "бесінші ай" сияқты ретімен атаған. 354 күндік ай күнтізбесін 365,242 күндік күн күнтізбесімен үйлестіру үшін, Григориандық жылдың секірме жылдары сияқты, уақыт-уақытымен қосымша ай қосылатын. Әдетте, әр айдың бірінші, жетінші және он бесінші күндері қасиетті мерекелер мен жұмыстан демалыс күндері тойланатын. Бұл қасиетті күндерге қоса, әр қалада әртүрлі мерекелер де болған.

Бабыл мен Парсы

Ирандық күнтізбе дәстүрлерінің ең ерте деректері б.з.д. екінші мыңжылдыққа дейін жетеді, бұл Иран пайғамбары Зороастрдың пайда болуынан бұрынғы кезең. Ал толық сақталған алғашқы күнтізбе – Ахеменидтер күнтізбесі. Тарихи жазбаларға сүйенсек, парсылар күнтізбеге ие болу идеясын және оның маңыздылығын үнемі бағалап келген. Олар күн күнтізбесін қолданған алғашқы мәдениеттердің қатарында болды және айлы немесе ай-күн күнтізбелеріне қарағанда күн күнтізбесін ұзақ уақыт бойы артық көріп келді. Күн иран мәдениетінде әрқашан маңызды символ болған және Ұлы Кир туралы халық ауыз әңгімелерімен тығыз байланысты.

Ежелгі парсы күнтізбесі

Ежелгі парсы жазулары мен тақташалары ерте ирандықтардың күннің тікелей байқауына негізделген және олардың сенімдеріне қарай түзетілген 360 күндік күнтізбені пайдаланғанын көрсетеді. Күндерге есім қойылмаған. Ай фазасына байланысты айлар екі немесе үш бөлікке бөлінген. 30 күндік он екі айдың аттары мал шаруашылығы жылдың мерекелеріне немесе шараларына байланысты болған. Күнтізбені жыл мерзімдерімен үйлестіру үшін әр алты жылда бір рет 13-ші ай қосылған.

Зороастризм күнтізбесі

Зороастризм космологиясына негізделген алғашқы күнтізбелер Ахеменидтер дәуірінің соңында (б.з.д. 650-330 жылдары) пайда болды. Олар ғасырлар бойы дамыды, бірақ ай атаулары қазірге дейін көбінесе өзгерген жоқ. Біріккен Ахеменид империясына ерекше иран күнтізбесі қажет болды, және ол египеттік дәстүр бойынша жасалды: 12 ай, әрқайсысы 30 күндік, және әр ай язатаға (Ейзад) арналған, сондай-ақ семит аптасына ұқсас төрт бөлімге бөлінген. Әр айдың төрт күні Ахура Маздаға арналса, жеті күні алты Амеша Спентаның есімдерімен аталды. Он үш күннің атаулары отқа, суға, күнге, айға, Тириге және Геуш Урванға (барлық жануарлардың жаны), Митраға, Срошаға (Сорош, дұғаның язаты), Рашнуға (Сотшы), Фравашиға, Бахрамға (жеңіс язаты), Раманға (Рамеш, яғни бейбітшілік) және Ватаға, жел құдайына берілді. Үш күні әйел құдайларға – Даенаға (діннің язаты және сананың тұлғасы), Ашиға (бақ-береке язаты) және Арштатқа (әділеттілік) арналды. Қалған төрт күні Асманға (аспанның немесе көктің иесі), Замға (жер), Мантра Спентаға (игі қасиетті сөз) және Анагра Раочаға (парадиздің 'шексіз жарығы') арналды.

Парфтар, Ардашир I, Хормизд I, Яздгерд III жасаған өзгерістері

Парфтар (Арсакидтер әулеті) сол күнтізбе жүйесін шағын өзгерістермен қабылдады және өз дәуірін 248 жылдан бастап санады, осы күні олар Селевкидтердің орнын басты. Олардың айлар мен күндердің атаулары бұрын қолданылған авеста тіліндегі атаулардың парфян тіліндегі баламасы болды, сасанидтер қолданған орта персия тіліндегі атаулардан сәл өзгеше. Мысалы, Ахеменидтер дәуірінде қазіргі парсы тіліндегі 'күн' айы Дадва (Жаратушы) деп аталса, парфян тілінде Датуш, ал сасанидтер оны Дадв/Дай (Пахлави тілінде Дадар) деп атады. 224 жылдың сәуір айында парфян әулеті құлап, оның орнына Сасанидтер келген кезде, жаңа патша Ардашир I ресми Вавилон күнтізбесін жойып, оны зороастрия күнтізбесімен алмастырды. Бұл, жыл мезгіліне қарай уақыты шатасқан гаханбардың орнын түзетуді қамтыды. Олар бұрынғыдан сегіз ай кейін, эпагемонайлар сияқты, сол аттас көне зороастрия гимндерінен кейін орналастырылды ("Гата" немесе "Га" күндері). Армения және Хорезм сияқты басқа елдер бұл өзгеріске келіспеді.

Классикалық Грекия

Гректер, Гомер заманынан бастап, жылды он екі айға бөлумен таныс болған сияқты, бірақ онда Эмболимос айы немесе күні туралы еске алынбаған. Айдың күндерге бөлінуіне қарамастан, ол айдың өсуі мен кемуіне сәйкес кезеңдерге бөлінді. Сондықтан, алғашқы күнді немесе жаңа айды Ноуменья деп атаған. Жыл басталған ай, сондай-ақ айлардың атаулары штаттар арасында әртүрлі болды, ал кейбір жерлерде айлар үшін атаулар болмады, олар тек сандық түрде, бірінші, екінші, үшінші, төртінші ай және т.б. деп аталды. Ежелгі афиналық күнтізбесі – 354 күндік жылды құрайтын, 29 немесе 30 күндік 12 айдан тұратын ай-күн күнтізбесі. Күн күнтізбесін 365,242189 күндік күн жылдарымен сәйкес ету үшін, жылдарға қосымша аралық ай қосылды: 3, 6, 8, 11, 14, 17, 19 жыл Метон циклінде. Аттика күнтізбесінің құрылымы туралы қараңыз. Афиналық айлар Хекатомбион, Метагейтнион, Боедромион, Пьянепсион, Маймактерион, Посейдон, Гамелион, Антестерион, Элафеболион, Мунихион, Таргелион және Скирофорион деп аталды. Аралық ай әдетте Посейдоннан кейін келіп, екінші Посейдон деп аталды. Сондай-ақ қараңыз: Афина күнтізбесі. Эпистема академиясы Аттика күнтізбесін қайта құруды ұсынады. Афиналықтар өздерінің тұрақты «мерекелік» күнтізбесімен қатар екінші, саяси күнтізбені де ұстады. Бұл «кеңесшілік» күнтізбенің жылы «пританияларға» бөлінді, олардың әрқайсысы «филалар» үшін, афиналық азаматтардың бөлімшелері. Филалардың саны, демек пританиялардың саны уақыт өте келе өзгерді. 307 жылға дейін 10 фила болды. Содан кейін саны 11 мен 13 арасында (әдетте 12) өзгереді. Одан да көп шатастыратыны, б.з.д. 4 ғасырда кеңесшілік және мерекелік жылдар шамамен бірдей болған, бірақ бұдан бұрын немесе кейін мұндай жағдай жиі болған жоқ. Пританияға сәйкес жасалған құжаттарды Юлиан күнтізбесіндегі белгілі бір эквивалентке жатқызу өте қиын. Грек Олимпиадаларының кестесі, Олимпиада ойындары арасындағы төрт жылдық циклдерді жалғастыра отырып, б.з.д. 776 жылдың 1 шілдесінен бастап, 4 ғасырдың соңына дейін жалғасты. Набонасардың Вавилон дәуірі, б.з.д. 747 жылдың 26 ақпанында басталып, Александриядағы гректер қолданды. «Бес кезеңдік» күнтізбеде жыл 10 айдан және ауысу кезеңінен тұрады, әр айдың ұзақтығы 36 күн, ал ауысу кезеңдері 5 немесе 6 күннен тұрады. Соғысқан мемлекеттер кезеңінде (~б.з.д. 475–220), Чжоу әулеті тұсында алғашқы ай-күн күнтізбесі құрылды, ол алты ежелгі күнтізбе ретінде белгілі. Бұл күнтізбелердің айлары жаңа айдың күні басталады, жылына 12 немесе 13 ай (айлық) болады. Аралық ай жыл соңына қойылады. Цинь дәуірінде Қытайда Цинь күнтізбесі енгізілді. Ол Цзюаньсу күнтізбесінің ережелеріне сәйкес келеді, бірақ айлардың тәртібі Ся күнтізбесіне сәйкес келеді.

Веда және Ведаға дейінгі дәуір / Ежелгі Үндістан

Уақытты сақтау Ведалық рәсімдер үшін маңызды болды, ал Джйотиша – Веда дәуірінің астрономиялық денелердің қозғалысын бақылау және болжау саласы болды, рәсімдердің күні мен уақытын анықтау үшін. Бұл дамыған сала б.з.д. 2 мыңжылдықтың соңында пайда болды, бұл туралы "Сатапатха Брахманада" айтылған. Бұл зерттеу алты ежелгі Ведаңганың бірі болды, яғни Ведалармен байланысты қосымша ғылым. Джйотиша туралы ең көне мәтін – Веданга Джйотиша, ол екі нұсқада сақталған: біреуі Ригведаға, екіншісі Яджурведаға байланысты. Ригведа нұсқасы Лагадхаға, кейде Шучиге жатқызылады. Яджурведа нұсқасы ешқандай белгілі дананы көрсетпейді, Сомакараның түсіндірмелерімен бірге қазіргі заманға дейін жеткен және ең көп зерттелген нұсқа болып табылады. Джйотиша мәтіні "Брахма-сиддханта", шамамен б.з. 5 ғасырында жазылған, планеталардың, күннің және айдың қозғалысын уақытты есептеу және күнтізбе жасау үшін қалай пайдалану керектігін талқылайды. Бұл мәтінде орбиталық теорияны қолдау үшін тригонометрия мен математикалық формулалар, планеталардың орналасуын болжау және аспан түйіндері мен апсидтерінің салыстырмалы орташа орналасуын есептеу үшін де тізімделген. Мәтін өте үлкен сандарды ұсынады, мысалы, қазіргі ғаламның өмір сүру мерзімі ретінде 4,32 миллиард жылды көрсетеді. Су сағаттары мен күн сағаттары Арташастра сияқты көптеген ежелгі индуистік мәтіндерде айтылған. Джйотиша мәтіндерінде күннің ұзақтығын, күннің шығуын және ай циклдарын болжау үшін математикалық формулалар келтірілген. Қазіргі индуистік күнтізбе, кейде Панчанга деп аталады, индуизмде дәстүрлі түрде қолданылатын әртүрлі ай-күн күнтізбелерінің жиынтығы болып табылады. Олар уақытты есептеудің ұқсас негізгі қағидаларын қабылдайды, бірақ ай цикліне немесе күн цикліне, айлардың атауларына және Жаңа жылдың қашан басталатынына қатысты назар аударуда ерекшеленеді. Ежелгі индуистік күнтізбе концепциялық тұрғыдан еврей күнтізбесіне ұқсас, бірақ Григориан күнтізбесінен өзгеше. Григориан күнтізбесі он екі айлық циклдардың (354 ай күні) мен шамамен 365 күннің арасындағы айырмашылықты түзету үшін айға қосымша күндер қосады. Ал индуистік күнтізбе айдың тұтастығын сақтайды, бірақ әрбір бірнеше жылда күрделі ережелерге сәйкес қосымша толық айды қосады, осылайша мерекелер мен егінге байланысты рәсімдер тиісті маусымда өтетініне көз жеткізеді. Индуистік күнтізбелер ежелгі заманнан бері Үндістан субконтинентінде қолданылып келеді және Үндістан мен Непалдағы индуистер оны әлі де қолданады, әсіресе индуистік мерекелердің күндерін белгілеу үшін. Үндістанның ертедегі буддистік және джайнистік қауымдастықтары ежелгі индуистік күнтізбе, кейін Викрами күнтізбесі және содан кейін жергілікті буддистік күнтізбелерді қабылдады. Буддистік және джайнистік мерекелер әлі де ай-күн күнтізбесіндегі ай жүйесіне сәйкес жоспарлануда.

Рим империясы

Ежелгі рим жылдары 304 күнге бөлініп, 10 айдан тұрды және наурыз айынан басталатын. Алайда, ежелгі тарихшы Ливий 12 айлық күнтізбе жасағаны үшін Римнің екінші патшасы Нума Помпилийге құрмет көрсеткен. Ianuarius және Februarius сияқты қосымша айлар, болжам бойынша, Нума Помпилийдің уақытты толтыру үшін ойлап тапқан айлары еді. Лейден Аратеясы, Германның астрономиялық трактатының каролингтік көшірмесі (816 жыл), ежелгі христиан күнтізбесін орта ғасырға жеткізудегі маңызды көз болып табылады. 8-шы ғасырда англосаксон тарихшысы Беда Қадірлі, осы дәуірдің бірінші жылына дейінгі жылдарды анықтау үшін «ante uero incarnationis dominicae tempus» («Иеміздің нағыз денеге енгенге дейінгі уақыт», ағылшын тілінде «Христосқа дейін») деген латын терминін қолданды. Католик энциклопедиясына сәйкес, тіпті Папалар да құжаттарды билік еткен жылдарымен белгілеп отырды және «біздің заманымыз» термині 11-ден 14-шы ғасырларға дейін Еуропада біртіндеп кеңінен қолданыла бастады. 1422 жылы Португалия Anno Domini жүйесін қабылдаған соңғы Батыс Еуропа елі болды. Исландия күнтізбесі 10-шы ғасырда енгізілді. Ежелгі герман күнтізбелері ай фазаларына негізделген болса, жаңа исланд күнтізбесі таза күн санау жүйесін енгізді, онда жылда белгілі бір саны бар апталар (52 апта немесе 364 күн) болды. Бұл Юлиан күнтізбесіндегі ауыспалы күннің орнына «қосымша апталарды» енгізуді қажет етті. 1267 жылы ортағасырлық ғалым Роджер Бэкон толық айдың уақытын белгілі күндерде түстен кейінгі сағаттар, минуттар, секундтар, үштен бірі және төрттен бірі (horae, minuta, secunda, tertia және quarta) арқылы анықтады. Секундтың 1/60 бөлігі үшін «үштен бірі» кейбір тілдерде, мысалы, араб тілінде «ثالثة» түрінде сақталғанымен, қазіргі секунд ондық жүйеде бөлінеді. Anno Domini жүйесіне қарсы басқа күнтізбелер де христиандық Еуропада қолданылып келді. Шығыс православие шіркеуі жаратылыс күнін б.з.д. 5509 жыл деп белгіледі. Амартия Сеннің сөзіне сәйкес, Акбардың 1556 жылды нөлдік жыл ретінде қабылдаған «Тарих илахи» ресми күнтізбесі бұрыннан бар индуист және ислам күнтізбелерінің қосындысы болды. Бұл күнтізбе Ақбардың Моғол сарайынан тыс Үндістанда кеңінен қолданылмады және оның қайтысынан кейін тоқтатылды. Дегенмен, Сен атап көрсетеді, «Тарих илахи» күнтізбесінің іздері Бенгал күнтізбесінде сақталған. Кейбір тарихшылар Бенгал күнтізбесін 7-шы ғасырдың индуист патшасы Шашанкаға жатқызады.

Басқа

Қытайдың ежелгі Тайчу күнтізбесі орта ғасырларда жетілдірілді. Лианг әулетінде Зу Чонцзи жасаған Дамин күнтізбесі күн мен түннің теңелуін енгізді. Ай айының ұзақтығын анықтау үшін сизигияны қолдану алғаш рет Тан әулетінің Уйин Юань күнтізбесінде сипатталды. 13-14 ғасырлардағы Юань әулетінің Шоуши күнтізбесі тропикалық жылдың ұзындығын табу үшін сфералық тригонометрияны пайдаланды. Бұл күнтізбеде 365,2425 күндік жыл болды, ол Григориан күнтізбесімен толық сәйкес келеді. Орта ғасырлық кезең үшін бірнеше басқа эпихорикалық күнтізбелер шартты түрде қайта құрастырылған. Мұндай қайта құрулар көбінесе айлардың аттарының тізімімен шектеледі, мысалы, христиандыққа дейінгі герман күнтізбесі және болгар күнтізбесі де осылай. Болгарлардың арасында 10 ғасырда қолданылған деп есептелетін болгар күнтізбесі болгар хандарының 15 ғасырлық "Номиналиясынан" қайта құрастырылған.

Эфиопия күнтізбесі

Геез немесе Эфиопия күнтізбесі – Эфиопия империясынан пайда болған күнтізбе. Ол Эфиопия және Эритрея христиандарының православиелік Тевахедо шіркеулері үшін діни жылнама болып табылады және копт христиан күнтізбесімен тығыз байланысты.

Нигерия күнтізбесі

Игбо күнтізбесі – бүгінгі Нигериядағы игбо халқының дәстүрлі күнтізбесі. Күнтізбеде бір жылда 13 ай (афо), бір айда 7 апта (онва) және бір аптада (изу) 4 игбо базар күні (афор, нқво, эке және орие) бар, сондай-ақ жыл соңындағы соңғы айда қосымша бір күн болады. Бұл айлардың атаулары Onwuejeogwu (1981) еңбегінде келтірілген. Йоруба күнтізбесі – Нигерияның оңтүстік-батысы және солтүстік орталығында, сондай-ақ Бениннің оңтүстігінде тұратын йоруба халқының күнтізбесі. Күнтізбеде жыл Грегориан күнтізбесі бойынша мамыр айының соңғы жарымынан немесе маусым айының бірінші жарымынан басталады. Жаңа жыл Ифа фестивалімен сәйкес келеді. Йорубаның дәстүрлі аптасы төрт күннен тұрады. Бұл төрт күн Орисаға арналған.

Гана/Батыс Африка

Акан күнтізбесі – Акан халқы (Батыс Африканың Ква тобы) жасаған күнтізбе. Олар күнді есептеудің дәстүрлі жүйесін қолданған, ол аптасына алты күнді негізге алған (қосымша санау арқылы "жеті күн" деп аталады). Грегориандық жеті күндік апта ннаwɔtwe ("сегіз күн" деген мағынаны білдіреді) деп аталады. Осы екі жүйенің үйлесуі 40 күндік кезеңді құрады, ол адуанан ("қырық күн") деп аталады.

Ксоса тілі күнтізбесі

Иси-ксоса тілінде жылдың айларының дәстүрлі атаулары, Оңтүстік Африкада белгілі бір мезгілде өсетін жұлдыздардың, өсімдіктердің және гүлдердің аттарынан немесе сол кезде болатын маусымдық өзгерістерден поэтикалық түрде туындаған. Хосса халқының жыл санауы дәстүрлі түрде маусым айында басталып, мамыр айында аяқталады, оңтүстік жарты шардағы ең жарқын жұлдыз – Канопус егін жинау кезінің басталуын хабарлайды.

Орта Америка

Барлық ежелгі күнтізбе жүйелерінің ішінде майя және басқа да Мезоамерика жүйелері ең күрделілері болып табылады. Майя күнтізбесі екі жылдан тұрды: 260 күндік қасиетті дөңгелек, немесе цолкин, және 365 күндік белгісіз жыл, немесе хааб. 260 күндік қасиетті дөңгелек екі кішірек циклден құралды: 1-ден 13-ке дейінгі сандар және 20 түрлі күн атауы: Имикс, Ик, Акбал, Кан, Чикхан, Цими, Маник, Ламат, Мулюк, Ок, Чуен, Эб, Бен, Икс, Мен, Сиб, Кабан, Эизнаб, Кауак және Ахау. Қасиетті дөңгелек құдайлар мен адамдарға қатысты маңызды іс-шараларды анықтау үшін қолданылды: адамдарға есім қою, болашақты болжау, шайқастар, үйленулер және т.б. үшін ыңғайлы күндерді таңдау. 13 және 20 циклдері бірігіп, үзіліссіз қайталанады: цикл 1 Имикспен басталып, содан кейін 2 Ик, содан кейін 3 Акбал және т.с.с. 13 санына жеткенше, сол кезде сандар циклы қайта басталады, сондықтан 13 Беннен кейін 1 Икс, 2 Мен және т.с.с. келеді. Бұл жолы Имикс 8-ші санмен белгіленеді. Цикл 260 күннен кейін аяқталады, соңғы күні 13 Ахау болады. 365 күндік белгісіз жыл қазіргі Григориан күнтізбесіне ұқсас, ол әрқайсысы 20 күндік 18 айдан тұрады, соңында бес күндік бақытсыз кезең болады. Бұл жыл басты назарда маусымдар мен егіншілікке арналған және күн циклына негізделген. 18 майя айы ретімен былай аталады: Поп, Уо, Зип, Зотц, Тзек, Сюк, Якскин, Моль, Чен, Якс, Зак, Чех, Мак, Канкин, Маун, Пакс, Каяб және Кумку. Бақытсыз бес күндік кезең Уайб деп аталды және қауіп, өлім және жаман сәттілік әкелуі мүмкін уақыт деп есептелді. Белгісіз жыл Поп айымен басталады. Майяның 20 күндік айы әрқашан айдың басталуымен ашылады, содан кейін 1-ден 19-ға дейінгі күндер, содан кейін келесі айдың басталуы және т.с.с. Бұл майялардың әр ай келесі айға әсер етеді деген түсінігімен байланысты. Майяның жаңа жылы 1 Поппен басталады, содан кейін 2 Поппен, 19 Попқа дейін жалғасады, содан кейін Uo айының басталуы 0 Uo, содан кейін 1 Uo, 2 Uo және т.с.с. Бұл екі цикл 52 жыл сайын бірдей кезеңде кездеседі. 52 жылдық кезең "түйін" деп аталды және қазіргі заманғы ғасырға ұқсас болды.