Кіріспе

С. Льюисдің балаларға арналған фантастикалық романдарының сериясы – «Нарния жылнамалары» британдық автор С.С. Льюис қаламынан туған жеті портал фантастикалық романнан тұрады. Паулин Бэйнс салған суреттерімен 1950-1956 жылдар аралығында жарық көрген бұл серия, Нарнияның қиял әлемінде, сиқырға, мифтік жандар мен сөйлейтін жануарларға толы әлемде өрбиді. Онда Нарния тарихында маңызды рөл атқаратын түрлі балалардың басынан өткен оқиғалар баяндалады. «Жылқы мен оның баласы» романынан басқа, барлық басты кейіпкерлер – Нарнияға сиқырлы түрде көшірілген, кейде Аслан арланы шақырып, Нарнияны жамандықтан қорғайтын нағыз әлемнің балалары. Кітаптар Нарнияның барлық тарихын қамтиды, оның «Сақшының шәкірті» кітабындағы жаратылуынан бастап «Соңғы шайқас» кітабындағы құрылуына дейін. «Нарния жылнамалары» балалар әдебиетінің классикасы саналады және Льюис ең көп сатылған туындысы болып табылады, ол 47 тілде 120 миллион данада таралды. Бұл серия радио, теледидар, театр, кино және бейне ойындар үшін бейімделген.

Атауы

Нарния атауы Италиядағы Нарни қаласына негізделген, латын тілінде Narnia деп жазылады. Грин былай деп жазды:

Жариялану тарихы

"Нарния жылнамалары" атты жеті кітап 1956 жылдан бері үздіксіз басылып келеді, 47 тілде 100 миллионнан астам данасы сатылып, сонымен қатар Брайль әрпімен де шығарылған. Алғашқы бес кітапты алғаш рет Ұлыбританияда Джеффри Блес баспасы жариялаған. "Арыстан, сиқыршы және киім шкафы" кітабының алғашқы басылымы 1950 жылғы 16 қазанда Лондонда жарық көрді. "Принц Каспиан", "Таң атқанның саяхаты" және "Ат пен оның баласы" атты тағы үш кітап жазылып бітіп, сол кезде бірден жарияланбаған, бірақ кейін ( "Күміс орындықпен" бірге) 1951-1954 жылдар аралығында бірінен соң бірі жарық көрді. Соңғы екі кітап ("Солдат ағасының немересі" және "Соңғы шайқас") алғаш рет 1955 және 1956 жылдары Ұлыбританияда The Bodley Head баспасынан шықты. АҚШ-та басылым құқықтары алғашқыда Macmillan Publishers-қа, кейін HarperCollins-ке тиесілі болды. Екі баспагер де серияның қатаң және жұмсақ мұқабалы басылымдарын шығарды, ал Scholastic, Inc. тікелей почта арқылы, кітап клубтары мен кітап көрмелері арқылы сатуға арналған жұмсақ мұқабалы нұсқаларын өндірді. HarperCollins серияның толық мәтінін қамтитын бірнеше бір томдық жинақтарды да жариялады. Төменде көрсетілгендей (оқу ретіне қараңыз), алғашқы американдық баспагер Macmillan кітаптарды басылым тізбесі бойынша нөмірлесе, HarperCollins Льюистің әкесінің ұсынысымен 1994 жылы құқықтарды алғаннан кейін серияның ішкі хронологиялық тәртібін қолдануды жөн көрді. 1994 жылы Scholastic өзінің жұмсақ мұқабалы басылымдарының нөмірлерін HarperCollins-тің нөмірлеуімен үйлестірді.

Арыстан, сиқыршы және киім шкафы (1950)

"Арыстан, Сиқыршы және Киім Шкафы" 1949 жылдың наурыз айының соңында аяқталып, 1950 жылдың 16 қазанында Geoffrey Bles баспасынан Ұлыбританияда жарық көрді. Ол төрт қарапайым баланың – Питер, Сьюзан, Эдмунд және Люси Певенсилердің, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Англияның ауылдық жеріне эвакуацияланған лондондықтардың оқиғасын айтады. Олар профессор Дигори Кирк үйінде Нарнияның сиқырлы еліне апаратын киім шкафын табады. Певенси балалары сөйлейтін арыстан Асланға Нарнияны жаман Ақ Сиқыршыдан құтқаруға көмектеседі, ол бір ғасыр бойы Рождество болмайтын мәңгілік қысқа толы билік жүргізген. Балалар осы жаңадан табылған жердің патшалары мен патшайымдары болып, Нарнияның Алтын Ғасырын құрып, кейінгі кітаптарда қайта жаңғырылатын мұра қалдырады.

Принц Каспиан: Нарнияға оралу (1951)

1949 жылы Рождестводан кейін аяқталып, 1951 жылы 15 қазанда жарық көрген «Принс Каспиан: Нарнияға оралу» Певенси балаларының Нарнияға екінші сапары туралы баяндайды. Олар Сюзанның мүйізінің күшімен қайта шақырылады, оны Принс Каспиан қиын жағдайда көмекке шақыру үшін үрлейді. Олар білген Нарния енді жоқ, өйткені 1300 жыл өткен, олардың сарайы қираған, ал барлық нарниандар өте ішке тығылып, оларды тек Асланның сиқыры ғана оятуға шамасы бар. Каспиан таққа таласқан ағасы Мираздан қашу үшін орманға қашып кеткен. Балалар Нарнияны құтқару үшін тағы да аттанады.

Таң атқанның сапары (1952)

1950 жылдың қаңтар және ақпан аралығында жазылған және 1952 жылдың 15 қыркүйегінде жарық көрген "Таң атқанның сапары" Эдмунд пен Люси Певенси, сондай-ақ олардың мақтанғақ туысы Юстас Скраббпен бірге, соңғы сапарларынан кейін үш Нарния жылы (және бір Жер жылы) өткен соң Нарнияға оралады. Олар Каспианның "Таң шапқышы" кемесімен Мираз таққа отырғанда қуылған жеті ақсүйекті табу үшін саяхатқа шығады. Бұл қауіпті саяхат оларды көптеген ғажайыптармен және қауіп-қатерлермен бетпе-бет етеді, олар әлемнің шетіндегі Аслан еліне қарай жүзеді.

Күміс орындық (1953)

1951 жылдың наурыз айының басында аяқталып, 1953 жылдың 7 қыркүйегінде жарық көрген «Күміс орындық» кітабы Певенси балаларының қатысуынсыз, керісінше Юстасқа баса назар аударады. «Таң атқанның сапары» романынан кейін бірнеше ай өткен соң, Аслан Юстасты және оның сыныптасы Джилл Полді Нарнияға шақырады. Оларға ханзада Каспианның ұлы Рилианды іздеуге көмектесетін төрт белгі беріледі, ол он жыл бұрын анасының өлімінен кек алу мақсатымен із-түзсіз жоғалған еді. «Таң атқанның сапары» оқиғаларынан бері Нарнияда елу жыл өтті; Юстас әлі бала, ал бұрынғы кітапта жас болған Каспиан қазір қарт адамға айналған. Юстас пен Джилл, Пуддлеглумның көмегімен Рилианды табу жолында қауіп-қатер мен сатқындыққа тап болады.

Ат пен оның баласы (1954)

1950 жылдың наурыз айында басталып, шілде айының соңында аяқталған "Ат пен оның баласы" 1954 жылдың 6 қыркүйегінде жарық көрді. Оқиға Нарнияда Певенсилер билік еткен дәуірде өтеді, бұл дәуір "Арыстан, сиқыршы және киім шкафы" кітабының соңғы тарауында басталып, аяқталады. Басты кейіпкерлер – Шаста есімді жас ұл мен Бри есімді сөйлейтін жылқы, екеуі де Калормен елінде құлдықта болады. "Кездейсоқ" жағдайда олар кездесіп, Нарнияға және бостандыққа қайтуды жоспарлайды. Сапар барысында олар Аравис және оның сөйлейтін аты Хвинмен танысады, олар да Нарнияға қашып бара жатыр.

Соңғы шайқас (1956)

1953 жылдың наурыз айында аяқталып, 1956 жылдың 4 қыркүйегінде жарық көрген «Соңғы шайқас» Нарния әлемінің аяқталуын суреттейді. «Күміс орындық» оқиғаларынан шамамен екі жүз жыл өткен соң, Джилл мен Юстас Нарнияны маймыл Шифттен құтқару үшін қайта оралады. Шифт, есек Пазлді Асланның рөлін сомдауға алдап, Калормендер мен король Тириан арасында соңғы шайқасқа себеп болады. Бұл Нарнияның серия бойында таныс болған түрінің аяқталуына әкеледі, бірақ Аслан кейіпкерлерді «нағыз» Нарнияға бастап апаруға мүмкіндік береді.

Аслан

Ұлы Аслан – "Арыстан, Сиқыршы және Киім Шкафы" кітабының атаулы арыстаны, ал Нарниядағы оның рөлі қалған кітаптарда кеңейтіледі. Ол жеті кітаптың барлығында кездесетін жалғыз кейіпкер. Аслан – сөйлейтін арыстан, Жыртқыштардың патшасы, Теңіз Артындағы Императордың ұлы. Ол – дана, мейірімді, керемет күш иесі (уақыттық және рухани), сонымен қатар Нарнияға келетін адам балаларына жұмбақ және игі ниетті кеңесші, ал Нарнияның қорғаушысы және құтқарушысы. С. Льюис Асланды – егер басқа бір шындықта пайда болған болса, Исаның басқаша түрі ретінде сипаттаған. С. Льюис өзінің "Ғажайапаттар" кітабында басқа саналы тіршілік иелері бар басқа әлемдердің болуы христиандық сенімнен айырмайды деп мәлімдейді:

[Көрнеуір] біз түсіне алмайтын жағдайға сәйкес келетін, құтқарылған өмірлерге толы болуы мүмкін. Ол біздің өміріміз сияқты құтқарылған адамдардың өмірлерімен толы болуы мүмкін. Бізге белгісіз, бірақ Құдайға қызықты нәрселер де көп болуы мүмкін.

Певенси отбасы

Төрт Певенси ағайындысы – «Нарния жылнамалары»ның басты адам кейіпкерлері. Олардың кейбіреулерінің немесе барлығының әртүрлі комбинациялары жеті романның бесеуінде кездеседі. Олар «Арыстан, сиқыршы және киім шкафы» (олардың тегі «Таң атқанның сапары» кітабына дейін ашылмай тұрса да) кітабында таныстырылып, ақырында Нарнияның патшалары мен патшайымдары болып, тетрархия ретінде билік етеді. Сериалда балалар ретінде таныстырылғанымен, ағайындылар Нарнияда билік құрған кезде ересектерге айналады. Олар өз әлеміне оралғаннан кейін қайта бала болып қалады, бірақ Нарнияда билік құрған кезінде «Жылқы және оның досы» кітабында ересектер ретінде көрінеді. Төртеуі де «Арыстан, сиқыршы және киім шкафы» және «Каспиан ханзадасы» романдарында кездеседі; бірақ соңғысында Аслан Питер мен Сюзанға олар тым қартайғандықтан қайтып оралмайтынын айтады. Сюзан, Люси және Эдмунд «Жылқы және оның досы» романында көрінеді, ал Питер Нарнияның екінші жағында алыптармен күресіп жүр деп айтылады. Люси мен Эдмунд «Таң атқанның сапары» кітабында кездеседі, онда Аслан оларға да жасы ұлғайып бара жатқанын айтады. Питер, Эдмунд және Люси «Соңғы шайқас» кітабында Асланның еліндегі патшалар мен патшайымдар ретінде көрінеді, ал Сюзан жоқ. 1958 жылы бір бала Певенси отбасының қайта бірігуі үшін «Нарнияның Сюзан» атты тағы бір кітап жаза ма деп сұрағанда, К.С. Льюис былай деп жауап берді: «Сізге Нарния кітаптары ұнайтынына өте қуаныштымын және маған жазып, айтқаныңыз өте жақсы болды. Маған одан әрі жазуды сұрағанның еш пайдасы жоқ. Ойымда оқиға пайда болған кезде, мен оны жазуым керек, ал ойламай қалғанда, жаза алмаймын!»

Люси Певенси

Люси Певенси төрт бауырдың ең кішісі. Певенси балаларының арасында Люси Асланға ең жақын, ал Нарнияға келген адам кейіпкерлерінің ішінде Люси Нарнияға ең сенетін болса керек. "Арыстан, Қарғи және Гардероб" кітабында ол гардероб арқылы Нарнияға бірінші болып кіреді және (Сьюзанмен бірге) Асланның өлімге кесілуіне және қайта тірілуіне куә болады. Ол "Батыл Люси" патшайымы деп аталады. "Принц Каспианда" Аслан оларды басшылыққа алып келгенде, ол оны бірінші болып көреді. "Таңғы шолу саяхатында" Люси Дуффлепудтардың көрінбейтін сиқырын бұзады. "Жылқы және оның баласында" ол Анвардтағы Калормендермен күреске көмектеседі. "Соңғы шайқаста" маңызды емес кейіпкер болғанымен, соңғы тараудың көп бөлігі оның көзқарасынан баяндалады.

Эдмунд Певенси

Эдмунд «Арыстан, сиқыршы және киім шкафы» романында Нарнияға кірген екінші бала. Ақ сиқыршының оған ұсынған түрік тәттісін жегеннен кейін ол оның сиқырына ілігіп, бауырларын Ақ сиқыршыға сатады. Бұл кітаптағы діни тақырыптардың ішінде сатқындық, өкініш және кейіннен қанды құрбан арқылы кешірім табу тақырыбы бейнеленген. Бірақ ол Ақ сиқыршының нағыз жаратылысын және зұлымдық ниеттерін біліп, Асланның құрбандығы арқасында құтқарылады. Кейіннен ол Әділ Эдмунд патша атанды. «Принц Каспиан» және «Таң атқанның саяхаты» кітаптарында ол Люсиге көмектеседі, ал «Жылқы және оның досы» кітабында Нарния елшілігін Калорменге жетектеп, содан кейін Анвард қамалын бұзуға Нарния армиясын бастайды.

Сюзан Певенси

"Арыстан, сиқыршы және киім шкафы" романында Сюзан Люсимен бірге Асланның өлімін және қайта тірілуін көреді. Ол – "Мейірімді Сюзан" патшайымы атанды. Бірақ "Принц Каспиан" романында, Аслан оларды жетелеу үшін Люсиді шақырғанда, ол төртіншісінің соңғысы болып Люсиге сене бастайды және оны іздейді. "Жылқы және оның баласы" романында ересек патшайым ретінде ол Калорменнің ханзадасы Рабадаштан ұсыныс алады, бірақ оның некеге тұру ұсынысын қабылдамайды, ал оның ашулы реакциясы оқиғаның мән-жайын анықтайды. "Соңғы шайқаста" ол Нарнияға сенуін тоқтатады және оны тек балалық шақтағы ойын деп еске алады, алайда Льюис бір жанкүйеріне жазған хатында ол кейіннен қайта сенуі мүмкін екенін айтады: "Кітаптар Сюзанға не болғанын айтпайды. Бірақ оның түзетуге жеткілікті уақыты бар, және мүмкін ол соңында Асланның еліне өзінің жолымен жетеді".

Питер Певенси

Питер – Певенсилердің ең үлкені. "Арыстан, Сиқыршы және Киім Шкафы" кітабында ол Сьюзанды құтқару үшін сөйлейтін қасқыр Могримді өлтіріп, Нарния армиясын Ақ Сиқыршыға қарсы жетектейді. Аслан оны Жоғарғы Патша деп жариялайды, содан бері ол Пётр Ұлы атымен танылады. "Принц Каспиан" кітабында ол Каспианның тағын қайтару үшін тақтан тоғыстырушы патша Миразбен айқасады. "Соңғы шайқас" кітабында Аслан Нарния есігін соңғы рет жабу міндетін Питерге сеніп тапсырады.

Эустас Скрабб

Юстас Кларенс Скрабб – Певенсилердің туысы және олардың мектебіндегі Эксперимент үйінде Джилл Поулдың сыныптасы. Бастапқыда ол жаман мінезді, бұзарлық бала ретінде бейнеленеді, бірақ ашкөздігі салдарынан қысқа уақытқа айдаһарға айналып, оның жаман әдеттеріне тоқтама береді. Айдаһар болып өмір сүрудің қиындықтары оны өзінің қаншалықты жаман болғанын ойлауға мәжбүр етеді, ал одан кейін мінезінің жақсаруы Асланның оны қайтадан балаға айналдыруымен сыйланады. Кейінгі кітаптарда Юстас көбінесе жақсырақ адам болып көрінеді, бірақ ол әлі де көңілсіз және таласқа жақын. Дегенмен, ол Джилл Поулмен бірге жоғалған принц Рилианды жаман сиқыршының қолынан босатуға қол жеткізеді, соның арқасында батыр болады. Ол "Таң атқанның саяхаты", "Күміс орындық" және "Соңғы шайқас" кітаптарында кездеседі.

Джилл Поул

Джилл Поул – Юстас Скраббтың сыныптасы. Ол «Күміс кресло» кітабында пайда болады, онда оқиғаның көп бөлігін оның көзімен көреміз, содан кейін «Соңғы шайқас» кітабында қайтадан оралады. «Күміс креслода» Юстас оны Нарния әлемімен таныстырады, онда Аслан оған Каспианның жоғалған ұлын табуға көмектесетін бірқатар белгілерді жаттау міндетін жүктейді. «Соңғы шайқаста» ол Эвстаспен бірге король Тирианға Нарнияны Калормендерден қорғауға көмектеседі.

Профессор Дигори Кирк

Дигори Кирк – "Сақшының немересі" атты кітаптағы немере інісі. Ол алғаш рет "Арыстан, Қар ханшайымы және шкаф" кітабында есімдері айтылмаған шағын кейіпкер ретінде пайда болады, тек "Профессор" деп ғана танылады. Ол Лондоннан эвакуацияланған Певенси балаларын қабылдап, Люси шкафтың ішінде ел тапқаны туралы айтқандарын қорғайды. "Сақшының немересі" кітабында жас Дигори, еңкесінің сиқырлы тәжірибелері салдарынан, Чарн әлемінің өліп бара жатқан билеушісі Джадисті жаңадан жаратылған Нарния әлеміне әкеліп алады. Өз қатесін түзеу үшін Аслан оны Нарнияны қорғайтын және өліп бара жатқан анасын емдейтін сиқырлы алма әкелуге жібереді. Ол "Соңғы шайқас" кітабында қайта оралады.

Поли Пламмер

Поли Пламмер "Сахирдің шөбересі" және "Соңғы шайқаста" кейіпкері болып келеді. Ол жас Дигори Киркінің үйдің іргесіндегі көршісі. Ол Дигоридің ағасы болып табылатын зұлым сахирдің алдауына ілігіп, сиқырлы сақинаға тиіп, оны Әлемдер арасындағы Орманда қалдырады. Зұлым ағасы Дигориді оны қайтару үшін екінші сиқырлы сақинамен содан іздеп баруға көндіреді. Осылайша олардың басқа әлемдерге саяхаттары басталады, және олар "Сахирдің шөбересінде" сипатталған Нарнияның жаратылуын көреді. Ол "Соңғы шайқастың" соңында қайтадан пайда болады.

Құс

Люси "Мырза Тумнус" деп атаған Фаун Тумнус "Арыстан, Сиқыршы және Шкаф" романында маңызды рөлде көрінеді, сондай-ақ "Жылқы және оның жігіті" және "Соңғы шайқас" кітаптарында да пайда болады. Ол Люсидің Нарнияда кездесетін алғашқы жаратылысы, сонымен қатар серияда таныстырылатын алғашқы Нарниялық; ол оны Жадисқа сату ниетімен үйіне шақырады, бірақ тез өкініп, оның досы болады. "Жылқы және оның жігіті" романында ол Нарниялық делегациясының Калорменнен қашу жоспарын құрады. Ол "Соңғы шайқастың" соңында қысқа диалогқа қатысады. Льюистің бүкіл серияға алғашқы шабыты қарлы ормандағы фаунның ойдағы бейнесі болды; Тумнус – сол фаун. Каспиан мен Рилиан сияқты, Льюис те анасынан ерте айырылып, жастығының көп бөлігін Певенси балалары, Юстас Скрабб және Джилл Поул барған ағылшын пансиондарында өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген балалар неміс авиашабуылдарынан Лондоннан және басқа да қалалардан эвакуацияланды. Осы балалардың арасында Люси (Льюистің құда қызы) да болды, ол Оксфорд маңындағы "Кірпіш" деп аталатын үйінде Льюиспен бірге тұрды, дәл Певенсилер "Арыстан, Сиқыршы және Шкаф" романындағы Профессормен бірге болғандай.

Мифология мен космологияның әсері

Дрю Троттер, Христиандық зерттеулер орталығының президенті, "Нарния хроникасы: Арыстан, Сиқыршы және Киім Шкафы" фильмінің түзушілері кітаптардың сюжеттері Джозеф Кэмпбеллдің "Мың беті бар батыр" кітабында сипатталған "мономиф" архетипіне сай келеді деп есептейтінін атап өтті. Льюис ортағасырлық кельт әдебиетін жақсы білген, бұл әсер кітаптардың барлығында, әсіресе "Таң атқанның саяхаты" кітабында көрінеді. Кітаптың өзі Иммраманың – христиандық және ирланд мифологиясы элементтерін біріктіретін, батырдың теңіз арқылы басқа әлемге жасаған саяқатын баяндайтын дәстүрлі көне ирланд ертегілерінің бір түрін имитациялайды.

Нарния планетасы

Майкл Уордтың 2008 жылғы «Планета Нарния» кітабында жеті кітаптың әрқайсысы орта ғасырларда белгілі болған жеті жылжымалы аспан денесіне немесе «планеталарға» байланысты екендігі айтылады, бұл Птолемейдің космологиясының геоцентрлік моделіне сәйкес келеді (Льюис өзінің шығармаларында жиі қайта оралатын тақырып). Ол кезде әрбір аспан денесінің белгілі бір қасиеттері бар деп есептелген, ал Уорд Льюис осы қасиеттерді әр кітаптың сюжеттік элементтерін құру үшін әдейі, бірақ нәзік түрде қолданды деп санайды: «Арыстанда» [балалар кейіпкерлері] билікті Юпитердің қамқорлығымен монархтар болады; «Принц Каспианда» олар күшті Марстың ығысында қатаңдалады; «Таң шапқыш» кітабында олар іздеуші Солдің нұрымен сусындайды; «Күміс орындықта» олар бағынышты Айдың ығысында мойынсұнуды үйренеді; «Жылқы мен оның жігітінде» олар әдемі Меркурийдің ығысында поэзияны сүйеді; «Сиқыршының немересінде» олар құнарлы Венераның ығысында тіршілікке келтіретін жемістерді табады; ал «Соңғы шайқаста» олар суыққан Сатурнның ығысында азап шегіп, қайтыс болады. Льюис орта ғасырлық және Ренессанс дәуіріндегі астрологияның әдеби символизміне қызығушылығын «Қалған сурет» сияқты орта ғасырлық космология туралы зерттемесінде, сондай-ақ ерте шығармаларында және «Ғарыш трилогиясында» ашық білдіреді. Нарнияны зерттеуші Пол Ф. Форд Уордтың Льюис «Хроникаларды» орта ғасырлық астрологияның бейнесі ретінде жасау ниетіне күмәнді қарады, бірақ Форд Уордтың диссертациясының 2003 жылғы нұсқасын (Times Literary Supplement басылымында жарияланған «Планета Нарния» деп те аталады) қарастырады. Форд Льюис кітаптар үшін тұжырымды жоспармен бастамағанын айтады, бірақ Уордтың кітабы астрологиялық байланыстар жазу процесінде қалыптасқанын дәлелдеу арқылы қарсылық білдіреді: Юпитер [Льюис] үшін сүйікті планета, оның санасының «әдеттегі құрамының» бір бөлігі. «Арыстан» кітабы осы «оқырмандарға ұсынуға ниеттенген идеяның» алғашқы мысалы болды. «Принц Каспиан» және «Таң шапқыш» кітаптары табиғи түрде соңынан келді, өйткені Марс пен Сол планеталары оның санасында Александр техникасының артықшылықтарымен байланысты болды. «Жылқы мен оның жігітін» жазуды бастағаннан кейін ол жеті планетаның барлығын қарастыруға шешім қабылдады, өйткені оның идеясының жеті түрлі қарастырылуы оның «толыққанды зерттелгенін» білдіреді. «Хроникалардың» әртүрлі кітаптарындағы бейнелерді сандық талдау Уордтың тезисіне ара-тұра қолдау көрсетеді: «Таң шапқыш саяхаты», «Күміс орындық», «Жылқы мен оның жігіті» және «Сиқыршының немересі» кітаптары Күн, Ай, Меркурий және Венерамен байланысты ұғымдарды, кездейсоқ болжауға қарағанда әлдеқайда жиі пайдаланады, бірақ «Арыстан, сиқыршы және киім шкафы», «Принц Каспиан» және «Соңғы шайқас» кітаптары ұсынылған планеталарымен статистикалық сәйкестікке жете алмайды.

Әдебиеттен алған әсерлері

Джордж Макдональдтың "Фантастес" (1858) "Хроникалардың" құрылымы мен оқиға оқиғасының орналасуына әсер етті. Бұл шығарма "жанға үлкен тынығу" сыйлаған туынды еді. Платон Льюистің "Хроникалар" жазуына күшті ықпал етті. Ең айқын мысалы, Дигори "Соңғы шайқастың" соңында Платонның есімін тікелей атап, Нарнияның ескі нұсқасы жаңа ашылған "нағыз" Нарнияның көлеңкесі ғана екенін түсіндіреді. Платонның ықпалы "Күміс орындық" кітабында да байқалады, онда Жер асты патшайымы басты кейіпкерлерді жер бетіндегі әлемнің нақты емес екеніне көндіруге тырысады. Ол Платонның үңгір туралы ойын қайталайды, күнді жақын жердегі шаммен салыстырып, шындық тек физикалық жақын маңдағы нәрседе ғана бар деп дәлелдейді. "Арыстан, сиқыршы және гардероб" кітабындағы Ақ Сиқыршы, сыртқы түрі мен мінезі жағынан Эдмунд Спенсердің "Фейри Квин" туындысындағы зұлым Дуэссамен көптеген ортақ белгілері бар, бұл шығарманы Льюис мұқият зерттеген. Дуэсса сияқты, ол өзін патшайым деп жариялайды; адасқан Эдмундты жалған уәделермен жаңылыстырады; Дуэсса адамдарды ағаштарға айналдырғандай, оларды тасқа айналдырады. Екеуі де сәнді киім киіп, көліктерін қоңыраулармен безендіреді. "Солданың немересі" романында Джадис Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" романындағы Шайтанның бейнесін қайталайды: ол, қақпадан кіру туралы бұйрықты елемей, жұмақ бағының қабырғасын басып өтеді, содан кейін Дигориді Шайтанның Хауаны азғырғандай, жалғандықтар мен жартылай шындықтармен азғыруға кіріседі. Сол сияқты, "Күміс орындықтағы" Жасыл жейделі ханым "Фейри Квин" романындағы жылан әйел Еррурді және "Жоғалған жұмақта" Шайтанның жыланға айналуын еске салады. Льюис бала кезінде Эдит Несбиттің балалар кітаптарын оқыған және оларды өте ұнатқан. Ол "Арыстан, сиқыршы және гардероб" кітабын аяқтаған кезде оны "Е. Несбиттің дәстүріндегі балалар кітабы" деп сипаттады. Әсіресе "Солданың немересі" Несбиттің "Амулет туралы әңгіме" (1906) романымен күшті ұқсастықтарды көрсетеді. Бұл роман Лондонда тұратын төрт баланың сиқырлы амулетті табуы туралы айтады. Олардың әкесі жоқ, ал аналары Дигори сияқты ауырып жатыр. Олар ежелгі Бабыл патшайымын Лондонға тасымалдауға қол жеткізеді, бұл бүлікке себеп болады; сондай-ақ, Полли мен Дигори королева Джадисті Лондонға тасымалдап, осыған ұқсас оқиғаны тудырады.

Басқа шығармаларға әсері

"Нарния жылнамалары" балалар әдебиетінің классикасы деп есептеледі.

Халықтық мәдениетке әсері

Кез келген ұзақ өмір сүрген туынды сияқты, қазіргі мәдениетте де Аслан арыстаны еске түсіретін көптеген сілтемелер бар, олар гардероб арқылы саяхаттау және "Хроникаларға" тікелей сілтеме жасау арқылы көрініс береді. Мысалдар:

"Lost" телесериалының төртінші маусымының басында алғаш рет пайда болған Шарлотта Стейплс Льюис кейіпкері К. С. Льюиске құрмет көрсету үшін осылай аталған. "Lost" сериалының продюсері Деймон Линделоф бұл маусымдағы оқиғалардың бағытын аңғартатын ишара екенін айтты. Уильям Ирвин мен Шарон Кей редакциялаған "Ақырғы жоғалғандар және философия" кітабында "Хроникалар" сюжеттік мотивтеріне арналған жан-жақты эссе бар. Энди Самберг пен Крис Парнеллдің екінші SNL Digital Short-ында "Нарния хроникасы (Lazy Sunday)" атты әзілді нердкор хип-хоп әні жарық көрді, ол орындаушылардың "Нарния хроникасы: Арыстан, сиқыршы және гардероб" фильмін кинотеатрда көру жоспарына бағышталған. Slate журналы бұл эпизодты көп жылдардағы ең мәдени маңызды Saturday Night Live скетчтерінің бірі және рэп өнерінің қазіргі жағдайына қатысты маңызды пікір ретінде бағалады. Швециялық христиандық пауэр-метал тобы "Нарния" әндерінің көп бөлігі "Нарния хроникасы" немесе Киелі кітапқа арналған, ал Асланның суреті барлық альбомдық обложкаларда қолданылады. Шотланд-ирландтық фолк-рок тобы "The Waterboys"-тың "Room to Roam" альбомындағы "Further Up, Further In" әні "Нарния хроникасынан" күшті әсер алған. Атауы "Соңғы шайқас" кітабынан алынған, ал әннің бір шумағы патшамен кездесу үшін әлемнің соңына саяхаттауды сипаттайды, бұл "Таң шағылысушының саяхаты" кітабының соңымен ұқсас. К. С. Льюис 1990 жылғы компакт-дискінің жазбаларында оның ықпалын ашық мойындады. Жапондық аниме және ойын сериясы "Digimon"-ның авторы берген сұхбаттарда, ол "Нарния хроникасынан" шабыттанғанын және оның өзіне әсер еткенін айтты. Оның ықпалы фанфиктерге дейін жетеді: Рейчел Манижа Браун "Edonohana" псевдонімімен "No Reservations: Narnia" атты туынды жазды, онда Энтони Бурденнің "No Reservations" телешоуы мен кітабының стилінде Нарнияны және оның ас-тағамын зерттейді. Бурден өзі осы туындының жазылуын және "шын айтқанда, қорқынышты" егжей-тегжейлілігін жоғары бағалады.

Христиандық тақырыптар

Льюис Нарния кітаптарын жазудан бұрын христиан апологетикасы және христиандық негіздемелі басқа да әдебиеттер бойынша бірнеше еңбек жазған. Әдеби академияда Аслан кейіпкерінің Иса Мәсіхке негізделгені кеңінен қабылданады. Льюис бастапқыда Нарния әңгімелеріне христиандық теологиялық ұғымдарды енгізуді жоспарламаған. Льюис Нарния кітаптары аллегориялық емес екенін айтып, олардың христиандық жақтарын "болжам" деп атауды ұсынды. Осының салдарынан "Шығармалар" көптеген христиан жақтастарына ие және христиандық идеяларды насихаттау үшін кеңінен қолданылады. Дегенмен, кейбір христиандар "Шығармаларда" қайталама мәнерде кездесетін түрлі діндерге табынушылық пен оккультизмді жұмсақ түрде насихаттайтынын айтады.

Бірқалыптылық

Гертруда Уорд "Льюис «Арыстан, сиқыршы және киім шкафы» жазғанда, ол адам баласы мүлдем жоқ әлемді құруды көздегенін атап өтті. М. Тумнус кітаптарының атаулары дәлелдейді, бұл әлемде адамдар мифтік жаратылыстар, ал оның күнделікті шындығы – біздің әлемде миф болып табылатын фаундар және басқа да жаратылыстарды қамтиды. Бұл серияның бірінші томы үшін жақсы жұмыс істеді, бірақ кейінгі томдары үшін Льюис осы әлемде көбірек адам болуын қажет ететін сюжеттер ойлап тапты. «Принц Каспианда» ол әлі де бастапқы құрылымын сақтап, кейінірек біздің әлемнен көбірек адамдар келіп, Нарнияны басып алғанын түсіндірді. Алайда, кейін ол осы әлем туралы тұжырымдаманы өзгертті – бұл әлемде әрқашан көптеген адамдар болған, ал Нарния – көптеген сөйлейтін жануарлар, фаундар, гномдар және т.б. бар, өте ерекше ел. Бұл өзгертілген әлемде, Нарнияның оңтүстігінде үлкен адамзат империясы және оның қасында адам әмірлігі бар болғандықтан, Ақ сиқыршы Эдмундты сақалдарын қырқып алған гном деп күдіктенбес еді – оның тегінің әлдеқайда қарапайым және анық түсіндірмелері болар еді. Шын мәнінде, бұл өзгертілген әлемде неге төрт Певенси баласы Нарния тағына таңдалып алынғаны, әлемдегі басқа адамдардың арасында неге таңдамағаны түсінікті емес. [ ] Дегенмен, біз осы қарама-қайшылықтармен өмір сүруіміз керек және әр Нарния кітабының өзіндік ерекшеліктерін бағалауымыз керек."

Гендерлік стереотиптерді айыптау

Кейінгі жылдары Льюис пен «Хроникалар» (көбінесе басқа фантастикалық әдебиет авторлары) гендерлік рөлдердің стереотиптері үшін сынға ұшырады, бірақ басқа авторлар Льюисті осы мәселеде қорғады. Сексизмге қатысты көптеген айыптаулар Сьюзан Певенсидің «Соңғы шайқаста» сипаттамасына негізделген, онда Льюис Сьюзанның «енді Нарнияның досы емес» екенін және «қазіргі кезде тек нейлонға, ерінгенге және шақыруларға ғана қызығушылық танытатынын» жазады. Льюиске көптеген жағынан қарсы болған Филип Пуллман «Нарния оқиғаларын» «әйелдерді қорлайтын монументалды туынды» деп атайды. Оның Сьюзанға қатысты түсіндіруі осы көзқарасты көрсетеді: Сьюзан, Сілқымдай, өмірінің бір кезеңінен екінші кезеңіне өтуде. Льюис мұны қабылдамады. Ол жалпы әйелдерді, жыныстық қатынасты ұнатпады, кем дегенде, «Нарния кітаптарын» жазған кезде. Ол өсіп, жетілу идеясынан қорқып, қайғырды. Фэнтези автор Нил Гейманның «Сьюзанның мәселесі» (2004) атты әңгімесінде қарт әйел, профессор Гастингс, бүкіл отбасының пойыз апатындағы қайғысы мен жаралы жанымен күреседі. Әйелдің бойжеткен шағының аты-жөні айтылмаса да, әңгімедегі мәліметтер бұл кейіпкердің қарт Сьюзан Певенси екенін күдіксіз көрсетеді. Бұл әңгіме ересектерге арналған, онда жыныстық қатынас және зорлық-зомбылық мәселелері қарастырылады. Осы арқылы Гейман Льюистің Сьюзанға қатысты қарым-қатынасына сын айтады, сондай-ақ жаза мен құтқарылуға қатысты зұлымдық мәселесін көтеріп, талқылайды. Висконсин университетінің философия профессоры Карин Фрай «Нарния хроникалары және философия» еңбегіне үлес қосып, «Хроникалардағы» ең жақсы көрілетін әйел кейіпкерлер әйелдердің дәстүрлі рөлдеріне күмән келтіріп, ер балалар сияқты оқиғаларға белсенді қатысып, Асланға өздерінің құндылығын дәлелдейтінін атап өтеді. Фрай былай деп жалғастырады: «Кейіпкерлер ерлер мен әйелдер туралы оң және теріс пікірлер айтады, бұл жыныстар арасындағы теңдікті көрсетеді. Алайда, мәселе әйел кейіпкерлерінің көптеген оң қасиеттері олардың әйелдік қасиеттерінен жоғары тұратын сияқты көрінеді. Стереотиптік әйелдік қызығушылықтардың беткейлігі айыпталады». Басқаша көзқарас ұстанатын Моника Б. Хилдер серияның әр кітабындағы әйелдік этиканың толық зерттеуін ұсынады және сыншылар Льюистің гендерлік бейнесін дұрыс түсінбейтінін айтады. Оның сөзімен айтқанда: «Біз Льюис «әйелдік» ерлікті мақтап тұрса да, оны сексист деп есептейміз. Өзіміздің шовинистік көзқарастарымызды тексермегендіктен, 'әйелдік' қасиеттерді кемсітіп, 'еркектікті' мақтаймыз – Льюис керісінше істейтінін байқамаймыз».

Расизмге қатысты айыптаулар

Сексизмге қоса, Пуллман және басқалар Нарния сериясын расизмді қоздырды деп айыптап отыр. "Жылқы мен оның жігіті" кітабындағы болжамды расизм туралы газет редакторы Кири О'Коннор былай жазды:
"Кітаптың повестволеу өнері зор болғанымен, саяси дұрыстықты білуге міндетті болмасаңыз да, осы фантастиканың кейбір бөліктері арабтарға, шығыс халықтарына немесе Осман империясына қарсы бағытталған деп ойлауға болады. Көптеген стереотиптер, көбінесе күлкі ойнату үшін қолданылған, кейде осы оқиғаны қайтадан жәшікке тығып тастағыңыз келеді. Грегг Истербрук The Atlantic журналында "Калормендер – мұсылмандардың айқын бейнесі" деді, ал романист Филип Хеншер оқырмандарда исламның "шайтандық культ" екендігі туралы ой қалыптасуы мүмкін екеніне алаңдау білдірді. Бұл айыптамаға қарсылық көрсетіп, С.С. Льюис конференциясында Девин Браун Калормен діні мен ислам арасында, әсіресе көпқұдайлық және адам құрбандығы салаларында, тым көп айырмашылық бар екенін, сондықтан Льюис жазғандарды исламды сынау деп қарауға болмайды деді. Николас Ванберг Мервин Николсонның сөздерін қайталап, кітаптардағы расизмге қатысты айыптамалар "әстеусіздік" екенін айтты, бірақ оның пікірінше, осы әңгімелерде адамның сұлулығы туралы сенімдер қолданылады, соның ішінде қара теріні сұлулықтан теріс нәрсемен байланыстыру, бұл дәстүрлі түрде расистік ойлармен байланысты. Сондай-ақ, сыншылар Льюис еңбегі отаршылдыққа оң немесе теріс көзқараспен қарады ма деп талас-тартыс жасайды. Николь Дюплессис отаршылдыққа қарсы тұрушылардың пікірін қолдап, "колониялық езгінің теріс әсерлері және жануарлардың құқықтары мен қоршаған ортаға жауапкершілік тақырыптары Льюис тірі организмдер қауымдастығын құруында баса назарға алынды. Льюис заңсыз билеушілердің жағымсыз мысалдарын көрсету арқылы адам мен табиғат арасындағы 'дұрыс' қарым-қатынасты құрады, Каспиан сияқты қоршаған ортаға жауапкершілігін орындайтын билеушілердің мысалдарын ұсынады" деді. Клэр Эчерлинг оған қарсылық танытып, "сол 'заңсыз' билеушілер көбінесе терісі қараңғы" және "заңды билеушілер – Адам мен Хауаның христиандық мораль және басқару тұжырымдамаларын ұстанатын ұлдары мен қыздары – ақ ағылшын балалары (Питер сияқты) немесе британдықтар бағалайтын және дамытатын қасиеттері бар нарниялықтар (Каспиан сияқты)" деді.

Теледидар

Нарния жылнамасынан бірнеше кітап жылдар бойы теледидарға бейімделді. "Арыстан, сиқыршы және киім шкафы" алғаш рет 1967 жылы бейімделді. Әрқайсысы отыз минуттан тұратын он эпизодтан құралған сценарийді Тревор Престон жазды, ал режиссері – Хелен Стандейдж. "Арыстан, сиқыршы және киім шкафы" 1979 жылы тағы да бейімделді, бұл жолы Билл Мелендес пен Балалар теледидар шеберханасы бірлесіп жасаған, Дэвид Д. Коннеллдің сценарийімен анимациялық мультфильм ретінде. 1988 және 1990 жылдар аралығында алғашқы төрт кітап (басылым бойынша) BBC үш телесериал ретінде бейімделді. Олар Америкада PBS/Disney шоуы WonderWorks арнасында да көрсетілді. Олар барлығы 16 сыйлыққа ұсынылды, оның ішінде "Ең үздік балалар бағдарламасы" үшін Эмми және бірнеше BAFTA сыйлықтары, соның ішінде 1988, 1989 және 1990 жылдары "Ең үздік балалар бағдарламасы (ойын-сауық/драма)" номинациясына ие болды.

Уолден медиа

Кез келген кинематографиялық бейімделу оқиғаның фантастикалық элементтері мен кейіпкерлерін шынайы түрде бейнелей алатынына күмәнданып, Льюис «Нарния» сериясының киноқұқықтарын ешқашан сатқан жоқ. 1957 жылы бір баладан «Нарния» сериясын теледидарда көрсетуге бола ма деген сұраққа жауап ретінде К.С. Льюис былай деп жазды: «Олар теледидарда жақсы болмас еді. Адамгершілікке келген жануарларды бірден қорқынышты немесе күлкілі етіп көрсету мүмкін емес. Кино әлемін басқаратын ақымақтар тек құлаққа арналған оқиғалардың бар екенін түсінсе екен деймін». Алғаш бейімделген роман – «Арыстан, Сиқыршы және Гардероб». 2005 жылдың желтоқсанында шыққан «Нарния жылнамасы: Арыстан, Сиқыршы және Гардероб» фильмін «Walden Media» өндірді, «Walt Disney Pictures» таратты, ал режиссерлік құрылымын «Эндрю Адамсон» жүзеге асырды, сценарийін «Энн Пикок», «Стивен Макфили» және «Кристофер Маркус» жазды. Екінші бейімделген роман – «Нарния жылнамасы: Принц Каспиан». 2008 жылы шыққан фильмді «Walden Media» және «Walt Disney Pictures» бірлесіп өндірді, «Эндрю Адамсон» бірлесіп сценарийін жазып, режиссерлік етті, сценарий авторларының қатарында «Кристофер Маркус» және «Стивен Макфили» болды. 2008 жылдың желтоқсан айында «Disney» «Нарния жылнамасы» фильмдер сериясының қалған бөлігін қаржыландырудан бас тартты. Алайда, «Walden Media» және «20th Century Fox» ақырында 2010 жылдың желтоқсанында «Нарния жылнамасы: Таң атушының саяхаты» фильмін бірлесіп өндірді. 2012 жылдың мамырында продюсер «Дуглас Грешем» «Walden Media» мен «C.S. Lewis Estate» арасындағы келісімшарт мерзімі аяқталғанын және «Walden Media» компаниясынан тыс «Нарния» фильмдерін өндіруге мораторий салынғанын растады. 2013 жылдың 1 қазанында «C.S. Lewis Company» компаниясы «Mark Gordon Company» компаниясымен бірлесіп «Нарния жылнамасы: Күміс орындық» фильмін әзірлеу және өндіру туралы келісімге келді. 2017 жылдың 26 сәуірінде «Джо Джонстон» режиссерлікке шақырылды. Қазан айында «Джонстон» түсірілімнің 2018 жылдың соңында басталуы күтілуде деді. 2018 жылдың қарашасында бұл жоспарлар тоқтатылды, себебі «Netflix» бүкіл серияны бейімдеуді бастады.

Netflix желісі

2018 жылдың 3 қазанында C. S. Lewis компаниясы Netflix Нарния кітаптарының жаңа фильмдер мен телесериалдарына бейімдеу құқықтарын сатып алғанын хабарлады. Fortune журналының мәліметінше, бұл Нарния кітаптарының толық каталогының құқықтары бір компанияда болған алғашқы жағдай еді. Төртінші Нарния фильмінің өндіріс құқықтарына ие болған Entertainment One компаниясы да жобаға қосылды. Марк Гордон, Дуглас Грешем және Винсент Сибер атқарушы өндірушілер ретінде тағайындалды.

Радио

BBC 1980-ші жылдардың соңынан бастап 90-шы жылдарға дейін барлық жеті романның сахналық қойылымдарын жасады, онда профессор Кирк рөлінде Морис Денхам ойнады. Олар бастапқыда Ұлыбританиядағы BBC Radio 4 арнасында көрсетілді. BBC Audiobooks серияның аудиокассеталық және компакт-дискілік нұсқаларын жарыққа шығарды. 1998 мен 2002 жылдар аралығында Focus on the Family Пол Маккаскердің бүкіл серияны радио драма түрінде өндірді, бұл жұмыс олардың Radio Theatre бағдарламасы арқылы жүзеге асты. Жүзден астам актер қатысты, олардың ішінде Пол Скофилд әңгімеші рөлінде және Дэвид Сучет Аслан рөлінде болды. Оригинальды оркестрлік музыка мен кино деңгейіндегі сандық дыбыс дизайнымен бірге, сериалды Льюистің әкесі Дуглас Грешем жүргізді және ол 22 сағаттан астам уақытқа созылды. Толық бейімделудің жазбалары 1999 мен 2003 жылдар аралығында компакт-дискіде жарық көрді.

Сахна

"Арыстан, сиқыршы және киім шкафы" романының көптеген сахналық бейімделуі жылдар бойы қойылды. 1984 жылы Ванесса Форд Продакшнс Лондонның Вестминстер театрында "Арыстан, сиқыршы және гардеробты" көрсетті. Глин Роббинс бейімдеген бұл пьесаны Ричард Уильямс қойды, ал декорациясын Марти Флод жасады. Кейін бұл қойылым Вестминстерде және Роялти театрында қайта жандандырылып, 1997 жылға дейін гастрольдік сапарда болды. "Хроникалар" жинағынан басқа да әңгімелер сахналады, соның ішінде "Таң атушының сапары" (1986), "Сиқыршының немере інісі" (1988) және "Ат пен оның баласы" (1990). 1997 жылы филиппиндық христиандық театр және музыкалық өндіріс компаниясы Trumpets Inc. "Арыстан, сиқыршы және гардероб" музыкалық нұсқасын жасады. Льюистің өгей ұлы (және Walden Media фильмдерінің сопродюсері) Дуглас Грешем, бұл нұсқаның Льюис ниетіне ең жақын деп ашық түрде мәлімдеді. Кітаптың мәтіні мен ән сөздерін Жами дель Мундо мен Луна Иносиан жазды, ал музыкасын Лито Вильяреал шығарды. Корольдік Шекспир компаниясы "Арыстан, сиқыршы және гардеробты" 1998 жылы Эвондағы Стратфордта тұсаукесерін өткізді. Романды Адриан Митчелл музыкалық қойылым ретінде бейімдеді, музыкасын Шон Дэви жазды. Шоуды бастапқыда Адриан Нобл қойды, ал декорациясын Энтони Уорд жасады, ал қайта қоюын Люси Питман Уоллес режиссерлік етті. Көрермендер жақсы қабылдаған бұл қойылым кейінірек бірнеше жыл бойы RSC-де қайтадан қойылды. 2022 жылы Оңтүстік Каролина штатының Тайлорс қаласындағы Логос театры "Ат пен оның баласы" пьесасының сахналық бейімделуін жасады, кейіннен Киелі кітап мұражайында және Кеме кездесуі орталығында қойылды.