Кіріспе

Филиппин провинциясы (1973–2022)
Филиппин провинциясы

Магуинданао (; Maguindanaon: Prubinsya nu Magindanaw; Iranun: Perobinsia a Magindanao;) – Филиппиннің Бангсаморо автономиялық аймағындағы (BARMM) провинциясы. 2014 жылдан 2022 жылға дейін оның провинциялық орталығы Булуан қаласы болды.

Испандық шабуылдар

Испандықтар 1600 жылдардан бастап сұлтандыққа жиі шабуыл жасады. 19 ғасырдың ортасында испандықтар қазіргі Котабато қаласының Тамонтака ауылында әскери бекет салған.

Америкалық билік

Котабато тарихи провинциясы қазіргі Магуинданао облысының аумағын қамтыды. 1903 жылы американдық отаршылдық үкімет Моро провинциясын құрып, Котабатоны оның бір ауданы етіп белгіледі. 1914 жылы Моро провинциясы Минданао және Сулу департаментіне айналғаннан кейін, аудандар провинцияларға бөлінді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1942 жылы жапон әскерлері қазіргі Магуинданао аймағына алғаш рет шабуыл жасады. 1945 жылы екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Магуинданао шайқасында жапон императорлық әскерлерін жеңгеннен кейін, Магуинданао аймағы одақтас филиппин одақтастық әскерлері мен Магуинданаолық партизандық жасақтар тарапынан азат етілді.

Облыс ретінде қайта құру

Көне Котабато провинциясының аумағы 1966 жылы бірнеше муниципалитеттері одан бөлініп, жаңа құрылған Оңтүстік Котабато провинциясына қосылғанда азайды. 1973 жылы Котабато таратылып, үш жаңа провинция құрылды: Магуинданао, (Солтүстік) Котабато және Сұлтан Кударат. Магуинданао – түпнұсқа Котабато провинциясынан құрылған төрт провинцияның ішінде мұсылман халқы басымдығын құрайтын жалғыз провинция. 1989 жылы сайлаушылардың көпшілігі Мұсылман Минданаосының Автономиялық Аймағына қосылуға дауыс берді, бірақ Котабато қаласы қосылмады. Бұл тұрғысынан, қала кейіннен Мұсылман Минданаосының Автономиялық Аймағының (АМММ) уақытша астанасы ретінде қызмет етті және провинцияның ведомстволық кеңселерін орналастырды. 1992 жылдың 23 тамызында, провинциядағы әрекетін жүргізіп жатқан Филиппин Коммунистік партиясының Жаңа Халық Армиясының (CPP NPA) 16 жоғары шенді офицері Филиппин Ұлттық Полициясының барлау қызметкерлерімен ұсталды, бұл ұйымның аймақтағы жетістіктеріне елеулі соққы болды деп саналды.

Шариф Кабунсуанның құрылуы мен жойылуы

2006 жылдың 31 қазанында Магуинданао сайлаушылары провинциядан 10 қаладан тұратын жаңа провинция құруды мақұлдады. Тіркелген 500 000-нан астам сайлаушының 285 372-сі провинция құрылуын қолдады, ал 8 802-сі қарсы дауыс берді. АРММ аймақтық заң шығарушы жиналысының Мұсылман Минданаосының автономиясы туралы №201 заңы арқылы құрылған жаңа провинция – Шариф Кабунсуан, елдің 80-ші провинциясы және АРММ-дегі 6-шы провинция болды. Оған Дату Один Синсуат, Кабунталан, Упи, Сұлтан Кударат, Дату Бла Т. Синсуат, Сұлтан Мастура, Паранг, Булдон, Матаног және Барира қалалары кірді. Бірақ 2008 жылдың шілдесінде Жоғарғы Сот 8-ке 6 дауыспен провинция құрылуын күштен шығарып, муниципалитеттерін Магуинданаоға қайтарды, сонымен қатар «Провинциялар мен қалаларды құруға Конгресс ғана құқылы, себебі провинциялар мен қалаларды құру заңнамалық округтерді құруды міндетті түрде қамтиды» деп шешім шығарды.

2009 жылғы сайлаудағы зорлық-зомбылық

2009 жылдың 23 қарашасында Булуан қаласының вице-мэрі Есмаэль Мангудадатуды қолдаған 2010 жылғы губернаторлық сайлау науқанына қатысқан керуенге шабуыл жасалды. Осы шабуылдың салдарынан 57 адам қаза тапты, олардың ішінде Мангудадатудың әйелі мен қарындастары, жақтастары, жергілікті журналистер және жанынан өткен адамдар болды. 2009 жылдың 4 желтоқсанында Ампатуан саяси әулетіне тиесілі бірнеше үйге тінтеу жүргізілді. Президент Глория Макапагал Арройо 2009 жылдың 5 желтоқсанында, сенбі күні таңертең Магуинданао провинциясында әскери жағдай режимін ресми түрде жариялады. Сағат 7-ден кейін өткен баспасөз мәслихатында үкіметтік хатшы Эдуардо Эрмита Магуинданао провинциясында әскери жағдай режимін жариялайтын және Хабеас корпустың қорғауын тоқтататын №1959 жарлыққа қол қойылғанын мәлімдеді. Бұл шара Маро Ислам Азаттық Фронты (MILF) сепаратистерінің ықпалындағы белгілі бір аудандарды қоспағанда, барлық аумақта күшіне енді. Әскери жағдай режимінің жариялануы 58 бейбіт азаматты қаңғыртқан 23 қарашадағы оқиғаға қатысы бар Ампатуан кланының тағы бірнеше мүшелерін «ордерсіз қамауға» алып келді. 2011 жылдың 15 тамызында Мангудадату мен оның кортежі туған күніне бара жатқанда шабуылға ұшырады.

Мамассапано қақтығысы

2015 жылдың 25 қаңтарында Магуинданао штатының Мамассапано қаласында "Жемая Исламия" террорисі Зулкифли Абдхир, немесе Марванды өлтіргеннен кейін, арнайы жасақтан 44 адам қаза тапты. Олардың қазасына Моро ислам азаттық фронты мен Бангсаморо ислам азаттық күрескерлері кінәлі деп саналады.

2016 жылғы Эль-Ниньо

2016 жылдың ақпан айында Магуинданао 2014–16 жылдардағы Эль-Ниньо құбылысының әсерін сезінді, бұл құрғақшылық салдарынан күріш пен жүгері егістіктеріне қиындықтар тудырды. Облыста төтенше жағдай жарияланды. Кейін 18-ші Конгресс кезінде екі жаңа заң жобасы ұсынылды: бірінші округ депутаты Дату Руни Синсуат аға, Семаның ізбасары, Батыс Магуинданао облысын құруды көздеді; екінші округ депутаты Эсмаэль Мангудадату Сема ұсынғандай бірдей атауды қолдады. Кейіннен Магуинданаоның екі депутаты Тарлак үшінші округының депутаты Ноэль Вильянуэвамен бірлесіп түзетулер енгізген заң жобасын жасады, ол 2020 жылы үшінші оқылымда мақұлданды. Ұсынылған түзетуге сәйкес, Солтүстік Магуинданао Шариф Кабунсуан облысына кірген муниципалитеттерден және Сұлтан Сумагкадан тұрады, ал облыстың орталығы Дату Один Синсуат болады, ал Оңтүстік Магуинданаоның орталығы Булуан болады. Екі облыс та бір заң шығару округінен тұрады. Соңғы нұсқаға дейін Дату Ангал Мидтембанг (Сема мен Мангудадату) және Оңтүстік Упи (Синсуат) муниципалитеттері Солтүстік Магуинданао/Батыс Магуинданаоның құрамына енуі ұсынылды; Мангудадату сол кездегі ұсынылған облыстың орталығы болуға Сұлтан Кударатты ұсынды. Президент Родриго Дутерте 2021 жылдың 27 мамырында бұл бөлінуге қол қойды, ол «Магуинданао дель Норте» және «Магуинданао дель Сур» (Магуинданаоның аналық облысы деп аталды) атты жаңа облыстарды құру туралы №11550 Республикалық заң ретінде жарияланды. Сайлау комиссиясының (COMELEC) бақылауымен өткізілуі тиіс плебисциттің бастапқы күні заң күшіне енгеннен кейін 90 күнге соңғы қыркүйек айына белгіленген, бірақ COMELEC 2022 жылғы жалпы сайлауға дайындалып жатқандықтан ол кейінге шегерілді. №11550 заң 2022 жылдың 17 қыркүйегінде плебисцитте мақұлданды, осылайша Магуинданао екіге бөлінді. Облыс бойынша өткен плебисциттердің ішінде, бұл плебисцитке тіркелген және дауыс берген сайлаушылардың саны бойынша ең көп қатысушы болды, сайлауға қатысу көрсеткіші бойынша екінші орында тұрды, ол 1998 жылғы Компостела аңғарының Давао-дель-Нортеден бөлінуіне байланысты өткен плебисцитке дейін болды. Осы бөлінудің нәтижесінде елдегі облыстардың саны 82-ге жетті. 2023 жылдың 9 қаңтарына дейін ауысу кезеңі жалғасты.

География

Магуинданао Минданао аралының орталық бөлігінде орналасқан, солтүстігінде Ланао-дель-Сур, шығысында Котабато, оңтүстігінде Сұлтан-Кударат және батысында Ильяна шығанағымен шектесетін.

Әкімшілік бөлімшелер

Магуинданао 36 муниципалитетке, одан әрі 508 барангайға бөлінді. Котабато қаласы географиялық тұрғыдан Магуинданаомен біріктірілгенімен, әкімшілік тұрғыдан провинциядан тәуелсіз болды. Провинция екі конгресс округіне бөлінді. 2006 жылдың қазан айында бірінші конгресс округі жаңа провинция – Шариф Кабунсуанға бөлінді. Алайда, ARMM-нің провинция құру туралы заңы 2008 жылдың шілдесінде Жоғарғы Сот тарапынан провинция құру – Филиппин заң шығарушы органының құзырындағы мәселе деген негізде күшін жойды. Содан бері аталған аймақ Магуинданао провинциясына қайта қосылды. Қала Муниципалитет Аудан Халық саны Тығыздық Барангай (барлық барангай саны) Координаттары Ампатуан 2-ші 17 800 11 Барира 1-ші 19 686 14 Бульдон 1-ші 33 729 15 Булуан † 2-ші 38 106 7 Котабато қаласы ∗∗ Жалғыз 299 438 271 786 37 Дату Абдулла Сангки 2-ші 17 079 10 Дату Ангал Мидтембанг 2-ші 13 339 7 Дату Блах Т. Синсуат 1-ші 16 533 13 Дату Хофер Ампатуан 2-ші 16 295 11 Дату Монтавал 2-ші 31 265 11 Дату Один Синсуат 1-ші 76 332 34 Дату Паглас 2-ші 20 290 23 Дату Пианг 2-ші 28 492 16 Дату Салибо 2-ші 15 062 – – – – 17 Дату Сауди Ампатуан 2-ші 20 330 8 Дату Унсай 2-ші 12 490 8 Генерал Салипада К. Пендатун 2-ші 24 004 19 Гуиндулунган 2-ші 16 071 11 Кабунталан 1-ші 16 794 17 Мамасапано 2-ші 22 354 14 Мангудадату 2-ші 14 864 8 Матаног 1-ші 23 269 8 Солтүстік Кабунталан 1-ші 14 251 11 Пагалунган 2-ші 31 891 12 Паглат 2-ші 11 207 8 Пандаг 2-ші 13 795 8 Паранг 1-ші 73 328 25 Раджа Буайан 2-ші 17 423 11 Шариф Агуак 2-ші 34 376 13 Шариф Сайдона Мустафа 2-ші 16 442 – – – – 16 Оңтүстік Упи 2-ші 35 990 11 Сұлтан Кударат 1-ші 82 758 39 Сұлтан Мастура 1-ші 21 712 13 Сұлтан са Баронгис 2-ші 22 547 12 Сұлтан Сумагка 2-ші 13 328 9 Талаян 2-ші 16 042 15 Упи 1-ші 45 444 23 Барлығы 1 173 933 944 718 — — — — 508

Провинцияда жаңа муниципалитеттер ашылды, әсіресе 2000-жылдары. Сол кездегі ARMM Өңірлік заң шығарушы ассамблеясының (РЛА) хатшысы Дик Мали мұндай құрылымдар "функциялар мен ресурстарды орталықтан тыс жерге жылжытуға" және халыққа "мемлекеттік қызметтерді және басқаруды тиімдірек ұсынуға" көмектесетінін айтты. Алайда, Нотр-Дам университетінің Автономия және басқару институтының Бенедикто Бакани мұндай әрекеттер саяси отбасылар арасындағы қақтығыстарды болдырмау үшін жасалған, олар өздерінің жергілікті басқару бөлімшелерін құрып, үкіметтік лауазымдарға ие бола алады.

Демография

Магуинданаоның 2020 жылғы халық санағы бойынша халқы 1,667,258 адамды құрады. Географиялық мақсаттар үшін Котабато қаласы қосылғанда, провинцияның халқы 1,667,258 адамды құрады. Магуинданао халқының көп бөлігі (64,5 пайызы) – магуинданаолықтар. Солтүстік қалаларда – Паранг, Барира, Булдон және Матаногта үстемдік ететін иранундар 18,4 пайызды құрап, екінші ең ірі топқа кірді. Провинцияның оңтүстік-батыс таулы аймақтарының иесі – тедурай тайпасы, жалпы халықтың 8,4 пайызын құрайды, ал қалған маңызды топтарды хилигайнондар мен себуанолар құрады, олардың әрқайсысы халықтың 3,2 пайызын құрайды. Басты ана тілдері – магуинданао және иранун тілдері, ал тагалог тілі жастар арасында басты тіл ретінде қалыптасып, білім берудің негізгі құралы болды, осылайша провинцияның лингва франкасы атанды. Себуано, хилигайно, чавакано және, аз дәрежеде, илокано тілдері де христиандар мен мұсылмандар тарапынан қолданылды. Котабато қаласына тән чавакано диалектісі – котабатеньо, ол замбоангуэно және себуано диалектілерінен дамыған, өйткені Минданаоның көп бөлігінде лингва франка ретінде қолданылады. Тедурай тілі де провинцияның тумасы болып табылады және Упи, Оңтүстік Упи және Дату Бла Т. Синсуат муниципалитеттерінде қолданылады. Ағылшын тілі елдің ресми тілдерінің бірі болғандықтан қолданылды, ал араб тілі ислам мектептерінде оқытылды.

Дін

Магуинданао тұрғындарының басым көпшілігі ислам дінін ұстанады, ол халықтың 82,99% құрайды, олардың көп бөлігі сунниттік исламның жақтастары. Аз бөлігі христиандар (көбінесе рим католиктері), олардың көпшілігі себуано, илонго және чавакано тайпаларынан шыққан. Магуинданаодағы рим католиктері Котабато архиепископиясының қарауындағы Кидапаван Рим католик епархиясының юрисдикциясына бағынды. Iglesia ni Cristo (INC) Магуинданаода бірнеше қауымдық орталыққа ие болды.

Үкімет

Магуинданао екі конгресс округіне бөлінді, олар Өкілдер палатасына депутаттарды сайлады. Шариф Кабунсуан провинциясы болған қысқа мерзімде Магуинданао жалғыз округтік провинцияға айналды. 2009 жылдың қаңтарында АРММ губернаторы біріктірілген Магуинданао провинциясы үшін жаңа провинциялық шенеуніктерді тағайындағаннан кейін, провинциялық үкімет Шариф Кабунсуан құрылғанға дейінгі Санггунянг Панлалавиган округтерінің құрылымына қайта оралды. Мусульмандық Минданао автономиялық аймағына (МММА) қосылуға шешім қабылдаған Магуинданао сондай-ақ Котабато қаласында өткен МММА аймақтық заң шығару жиналысына алты өкіл (әрбір Санггунянг Панлалавиган округінен үш) жіберді.

Облыс астанасы

1973 жылы провинция құрылған кезде, үкіметтің белгіленген ордасы Маганой муниципалитеті болды. Котабато қаласында орналасқан, Магуинданао провинциясының құрамына кірмейтін, дербес халықтық қала. 1977 жылы Кандаоның отставкасынан кейін президент Фердинанд Маркос провинцияның үкімет орталығын Сұлтан Кударат муниципалитетіне (жаңа тағайындалған губернатор Сангакала Барагуирдің туған жері) П.Д. № 1170 арқылы көшірді. Өзінің өкілеттігі кезінде Барагуир сол кезде салынып біткен провинциялық капитолийде, Симуай Кроссинг ауылында қызмет атқарды. 1982 жылдың 18 желтоқсанында плебисцит жоспарланған, бірақ оны өткізбеді, осылайша Сұлтан Кударат муниципалитеті заң бойынша Магуинданаоның астанасы болып қала берді (de jure), ал Маганой іс жүзінде (de facto) астана болып саналды. Маркос режимі аяқталғаннан кейін келесі екі губернатор – Закария Кандао (1986–1992; 1995–2001) және Нородин Маталам (1992–1995) – Сұлтан Кудараттағы капитолийде қызмет етті, осылайша муниципалитеттің 1986 жылдан 2001 жылға дейінгі кезеңде де-юре және де-факто провинциялық астана мәртебесі қайта орнатылды. 1977 жылғы П.Д. № 1170-ді өзгертетін заң немесе Санггуанианг Панлалавиганның (СП) қолдау қаулысы болмаса да, келесі губернатор Андал Ампатуан аға (2001–2008 жылдарға дейін губернатор) және оның ұлы Саджид Ампатуан (2008–2009 жылдар) кландық бәсекелестікке байланысты қауіпсіздік алаңдаушылықтарын айта отырып, Шариф Агуактағы Ампатуан кланының бекінісінде (1996 жылы Маганойдан аталған) қызмет етті. Ампатуандардың жеке меншіктерінде құрылған "спутниктік кеңселерде" көбірек уақыт өткендері белгілі болды, жаңа капитолий олардың үйлеріне жақын орналасқанмен. 2010 жылғы губернаторлық сайлауда Андал Ампатуанды жеңгеннен кейін билікке келген Эсмаэль Мангудадату өзінің туған қаласы Булуандағы Раджа Буайан Силоньган бейбітшілік орталығы деп аталған "спутниктік кеңседен" жұмыс істеуге шешім қабылдағанда қауіпсіздік мәселесін келтірді; бұл қадамды Магуинданаоның Санггунианг Панлалавиган (СП) 2010 жылғы №5 қаулысы қолдады. СП қаулысы №78, 2011 жылғы 3 мамырда, провинциялық үкіметтің (Санггунианг Панлалавиган) заңнамалық тармағын Сұлтан Кудараттағы Симуай Кроссинг ауылындағы қайта жаңартылған ескі капитолийге көшіруге рұқсат берді. Алайда, бұл 2014 жылы қабылданған жаңа қаулыспен алмастырылды, ол Булуанды Магуинданаоның жаңа астанасы деп жариялады. Булуанның Раджа Буайан Силоньган бейбітшілік орталығы жаңа капиталдық кешендегі атқарушы ғимарат аяқталғанға дейін уақытша капиталдық ғимарат ретінде қызмет етті. Бұл жаңа штаб-пәтерге айналуы жоспарланған Өртке қарсы қорғаныс бюросының жаңа штабы болды және ақырында Филиппин армиясының жаяу әскер бригадасына айналды. Алайда, биліктегі губернатор Бай Мариам Мангудадату өзінің кеңсесін Шариф Агуак провинциялық капитолигінде орналастырды және Булуан провинциялық капитолигін аудандық ауруханаға айналдыруды жоспарлады. 2022 жылғы плебисцитте бекітілген провинциялық бөлініске сәйкес, №11550 заң ресми түрде Булуанды Шәриф Агуак орналасқан Магуинданао-дель-Сур аналық провинциясының астанасы деп белгіледі. Сұлтан Кударат муниципалитеті Магуинданао-дель-Нортеге тағайындалды, ал Дату-Один Синсуат оның астанасы болып тағайындалды.

Музыкалық мұра

Магуинданаон мәдениеті Кюлитанг музыкасы төңірегінде қалыптасқан, бұл Оңтүстік Филиппиннің мұсылман және мұсылман емес топтарында таралған гонг музыкасының нақты бір түрі.