Кіріспе

Заң жүйелерін талдауға экономикалық теорияны қолдану. Заң және экономика, немесе заңның экономикалық талдауы – заңды талдау үшін микроэкономикалық теорияны қолдану. Бұл сала 1960 жылдардың басында АҚШ-та пайда болды, негізінен Чикаго экономика мектебінің ғалымдары Аарон Директор, Джордж Стиглер және Рональд Коуздың еңбектерінен бастау алды. Бұл салада заңдардың салдарына түсінік беру, қандай құқықтық ережелер экономикалық тұрғыдан тиімді екенін бағалау және қандай құқықтық ережелер қабылданатынын болжау үшін экономикалық ұғымдар қолданылады. Заң және экономиканың екі негізгі бағыты бар: бірі – заңды оң және нормативтік тұрғыдан талдау үшін неоклассикалық экономиканың әдістері мен теорияларын қолдануға негізделген, ал екіншісі – заң мен құқықтық институттарды институционалдық тұрғыдан талдауға, экономикалық, саяси және әлеуметтік салдарға кеңірек назар аударуға және саясат пен басқару институттарын талдаумен байланысты.

Шығу тегі

Заң мен экономиканың тарихи алғышарттарын заманауи экономикалық ойдың негізін қалаған классикалық экономистерге дейін табуға болады. 18 ғасырдың басында Адам Смит меркантилизм заңнамасының экономикалық әсерлерін талқылады; кейін Дэвид Рикардо британдық астық заңдарына қарсы шықты, себебі олар ауыл шаруашылығы өнімділігіне кедергі келтірді; ал Фредерик Бастиат өзінің ықпалды «Заң» кітабында заңнаманың күтпеген салдарына тоқталды. Дегенмен, нарықтан тыс қызметті реттейтін заңды талдау үшін экономиканы қолдану салыстырмалы түрде жаңа. 1900 жылдар шамасындағы еуропалық заң және экономика қозғалысы ұзаққа созылған әсер етпеді. Фолькер қорының басшысы Гарольд Луноу 1946 жылдан бастап АҚШ-та Ф.А. Хайекке қаржылық қолдау көрсетті, содан кейін Аарон Директордың Чикаго университетіне заң және экономика саласындағы ғалымдар үшін жаңа орталық құру мақсатымен келуін қаржылады. Университеттің басшысы Роберт Мейнард Хатчинс, Чикаго мектебін құруда Луноудың жақын серігі болды, ол кейіннен осы атаумен танылды. Университет профессорлық құрамында Фрэнк Найт, Джордж Стиглер, Генри Саймонс, Рональд Коуз және Джейкоб Винер сияқты либертариандық ғалымдардың күшті тобы болды. Көп ұзамай, бұл қатарға Хайектің өзінен бөлек, Директордың жекжаттысы және Стиглердің досы Милтон Фридман, сондай-ақ Роберт Фогель, Роберт Лукас, Юджин Фама, Ричард Познер және Гэри Беккер де қосылды. Тарихшылар Роберт ван Хорн мен Филип Мировски заманауи экономикалық ұғымдардың дамуын «Мон Пелериннен жол» (2009) кітабының «Чикаго экономика мектебінің өркендеуі» тарауында сипаттады; ал тарихшы Брюс Колдуэлл (Хайекке зор құрметпен қараған) «Чикаго экономикасын құру» (2011) кітабындағы «Чикаго мектебі, Хайек және неолиберализм» тарауында осы есептің толыққанды мәліметтерін берді. Бұл сала 1968 жылы Гэри Беккердің қылмыс туралы жариялаған мақаласымен басталды (Беккер сондай-ақ Нобель сыйлығын алды). 1972 жылы заң және экономика ғалымы және тиімділік позитивтік теориясының негізгі жақтаушысы Ричард Познер «Заңның экономикалық талдауы» атты алғашқы басылымын жарыққа шығарды және «Заңдық зерттеулер журналын» құрды, екеуі де маңызды оқиғалар ретінде танылды. Гордон Туллок пен Фридрих Хайек те осы салада көп еңбек етті және заң мен экономиканың таралуына ықпал етті.

Негізін қалау

1958 жылы Директор «Заң және экономика журналын» құрды, оны Нобель сыйлығының лауреаты Рональд Коузбен бірге редакциялады, бұл заң және экономика салаларын біріктіруге және оларға зор әсер етуге көмектесті. 1960 және 1961 жылдары Рональд Коуз және Гвидо Калабрези «Әлеуметтік шығындар мәселесі» және «Тәуекелді бөлу және деликт заңнамасы туралы ойлар» атты екі маңызды мақала жариялады. Бұл заманауи заң және экономика мектебінің бастауы деп есептелуі мүмкін. 1962 жылы Аарон Директор «Еркін қоғам комитетін» құруға көмектесті. 1946 жылы Чикаго университетінің құқық мектебінің профессоры болып тағайындалғаннан бастап Директор жарты ғасырлық интеллектуалдық еңбек етті, бірақ жариялануға құштарлығының жоқтығы салдарынан көптеген жазбалары қалмады. Ол Эдвард Левимен бірге құқық мектебінде монополияға қарсы істер курсын оқытты, ол кейін Чикаго құқық мектебінің деканы, Чикаго университетінің президенті және Форд әкімшілігінде АҚШ-тың бас прокуроры болды. 1965 жылы Чикаго құқық мектебінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін Директор Калифорнияға көшіп, Стэнфорд университетінің Гувер институтында жұмыс істеді. Ол 2004 жылдың 11 қыркүйегінде Калифорния штатының Лос-Альтос-Хиллс қаласындағы үйінде 103 жасқа толуына он күн қалғанда қайтыс болды.

Кейінгі дамуы

1970 жылдардың басында Генри Манн (Коуздың бұрынғы студенті) маңызды құқық мектебінде заң және экономика орталығын құруға ұмтылды. Нәтижесінде, Манн Джордж Мейсон университетінде орталық құрды, ол судьяларды оқыту орталығына айналды – көптеген судьялар бұрын заң және экономика концепцияларымен таныс болған емес. Манн сондай-ақ Джон М. Олин қорының қолдауын тартты; Олин орталықтары (немесе бағдарламалары) қазір көптеген университеттерде заң және экономика саласында жұмыс істейді.

Оң және нормативтік құқық және экономика

Заңның экономикалық талдауы көбінесе екі салаға бөлінеді: фактілік және құндылықтық.

Оң құқық және экономика

"Позитивті құқық және экономика" экономикалық талдауды түрлі құқықтық ережелердің салдарына болжам жасау үшін пайдаланады. Мысалы, зиян келтіру құқығының оң экономикалық талдауы қатаң жауапкершілік принципінің, немқұрайлылық принципінен қандай айырмашылықтары болатынын болжайды. Сонымен қатар, позитивті құқық және экономика кейде құқықтық ережелердің қалыптасуын, мысалы, зиян келтіру жөніндегі ортақ құқықтың экономикалық тиімділігі тұрғысынан түсіндіруге әрекеттенді.

Қылмыстық құқық

1968 жылы кейіннен экономика саласындағы Нобель сыйлығын алған Гари Беккер "Қылмыс және жаза: экономикалық тәсіл" атты еңбегін жариялады. Бұл жұмыс талдаудың негізгі бірлігі ретінде пайдалылықтың экономикалық ұғымын пайдаланды. 1985 жылы "Қылмыстық құқық экономикалық теориясы" еңбегінде Познер талдаудың негізгі бірлігі ретінде байлыққа негізделген баламалы тәсілді ұсынды.

Басқа пәндер мен тәсілдермен қарым-қатынасы

Заңгерлер мен заң ғалымдары қолданған "заң және экономика" термині микроэкономикалық талдауды құқықтық мәселелерге қолдануды білдіреді. Заң жүйесі мен саяси жүйелердің өзара байланыстылығы себепті, заң және экономика саласындағы кейбір мәселелер саяси экономика, конституциялық экономика және саяси ғылымда да талқыланады. Марксистік және сындық теория/Франкфурт мектебінің тұрғысынан қарағандағы бірдей мәселелерге қатысты тәсілдер әдетте өзін "заң және экономика" деп жарияламайды. Мысалы, сындық құқықтық зерттеулер қозғалысы мен құқық социологиясының зерттеулері "заң және экономика" деп аталатын жұмыстардағы көптеген негізгі мәселелерді қарастырады, бірақ мүлдем басқа көзқараспен. Заң және саяси экономика қозғалысы да ұқсас ұғымдарды толығымен өзгеше тәсілмен талдайды. "Заң және экономикаға" неоклассикалық емес көзқарас ұсынатын жалғыз бағыт – Континенттік (көбінесе неміс) дәстүрі, бұл тұжырымды басқару және мемлекеттік саясат (Staatswissenschaften) тәсілінен және неміс тарихи экономика мектебінен бастайды. Бұл көзқарас Элгардың Заң және экономикаға арналған анықтамалығында (2-ші басылым, 2005 жыл) және – толығымен емес, бірақ – Еуропалық заң және экономика журналында ұсынылған. Мұнда заңдық (және әкімшілік/басқару) мәселелерді талдау үшін экономикаға неоклассикалық емес көзқарастар қолданылады. Заң және экономика заңдық мәселелерге ықтималдық пен статистиканы қолданумен байланысты юриметрияға жақын.

Ықпал

Құқықтың экономикалық талдауы АҚШ-та да, басқа елдерде де маңызды ықпалға ие болды. Сот шешімдері экономикалық талдауды және заң мен экономика теорияларын АҚШ-та, сондай-ақ, көбірек Достастық елдері мен Еуропада тұрақты түрде пайдаланады. Заң мен экономиканың ықпалы заң білімі саласында да байқалады, көптеген елдерде осы мамандық бойынша магистратура бағдарламалары бар. Азаматтық құқық жүйесі бар елдердегі заң мен экономиканың ықпалын ағылшын және басқа еуропа тілдеріндегі заң мен экономика оқулықтарының болуынан бағалауға болады (Schäfer and Ott 2004; Mackaay 2013). Солтүстік Америка, Еуропа және Азиядағы көптеген заң мектептерінде экономика ғылымдарының жоғары білімі бар оқытушылар жұмыс істейді. Бұған қоса, көптеген кәсіби экономистер экономика мен құқықтық доктриналар арасындағы байланысты зерттеп, жазба жұмыстарын жүргізеді. Йель заң мектебінің бұрынғы деканы Энтони Кронман "өткен ширек ғасырда [20 ғасырдың] американдық заң ғылымына ең үлкен әсер еткен интеллектуалдық қозғалыс" – заң мен экономика екенін айтқан.

Сындар

Оның ықпалына қарамастан, заң және экономика қозғалысы көптеген жағынан сынға ұшырады. Бұл нормативті заң және экономикаға қатысты ерекше айқын. Заң және экономика саласындағы зерттеулердің көп бөлігі неоклассикалық аяда жұмыс істейтіндіктен, неоклассикалық экономикаға бағытталған негізгі сын-ескертулер басқа, бәсекелес аялардан алынған, алайда ішкі сын-ескертулер де жеткілікті. Сонымен қатар, экономикалық ойдың басқа мектептері пайда болып, заң және экономика саласына қолданылды, мысалы, Эдгардо Бускалья мен Роберт Кутердің «Даму заң және экономикасы» кітабындағы еңбектерінде.

Рационалды таңдау теориясы

Құқықтық мәселелердің экономикалық талдауын сынағандар нормативтік экономикалық талдау адам құқықтарының маңыздылығын және тең бөлу туралы алаңдаушылықты жеткілікті түрде қамтымайды деп санайды. Заң мен экономикаға ең ауыр сын сындық құқықтық зерттеулер қозғалысынан, әсіресе Дункан Кеннеди мен Марк Келманнан келеді. Гарвард құқық мектебінің профессоры Джон Д. Хансон біздің құқықтық, экономикалық, саяси және әлеуметтік жүйелеріміздің қалауларға негізделген жекелеген мінез-құлық моделіне артықша басымдық беретінін, ал оның орнына когнитивтік бұрмалаулар мен әлеуметтік нормаларды ескеретін модельді пайдалану қажеттігін айтады.

Парето тиімділігі

Қосымша сын заң мен саясаттың күтілетін пайдасына, олар бөлу тиімділігін арттыруға бағытталғанда, бағытталды, егер мұндай күтетін нәтижелер «бірінші жақсы» (Парето-оптималды) жалпы тепе-теңдік шарттарына негізделген болса. Мысалы, «екінші жақсы» теориясы бойынша, егер оңтайлы шарттардың бір бөлігін орындау ешқандай жағдайда мүмкін болмаса, оңтайлы шарттардың кез келген бөлігін орындау міндетті түрде бөлу тиімділігінің артуына әкеледі деген тұжырымға келу дұрыс емес. Осыған байланысты, мемлекеттік саясаттың кез келген көрінісі, оның мақсаты бөлу тиімділігін анық арттыру болса (мысалы, зерттеу және әзірлеу шығындарын іріктеу және сатып алу арқылы біріктіру, нәтижесінде антимонополиялық заңдарды жүйелі түрде жеңілдету), сыншылар пікірінше, негізінен қате болып табылады, себебі бөлу тиімділігінің артуы төмендеуінен гөрі ықтимал деген жалпы тұжырымға келуге негіз жоқ. Қысқасы, «бірінші жақсы» неоклассикалық талдау ішкі Парето-кемшіліктерінен туындайтын жалпы тепе-теңдік кері байланыс қатынастарының әртүрлі түрлерін дұрыс ескере алмайды. Басқаша айтқанда, заң және экономика қозғалысы заңның мақсаты бөлу тиімділігі болған жағдайда да, «тиімділікке» жете алмайды.

Қылмыстық әдістеме

Куллерн Боун Познердің әдістемелік тұрғыдан алғандағы тәсілін сынады. Ол Познердің қылмыстық процесте саясатты бағалау әдісі әдістемелік жағынан дұрыс емес екенін және "осы кемшіліктер оның қылмыстық процесс туралы барлық қорытындыларын сенімсіз етеді" деген қорытындыға келді.

Сын-пикірлерге жауаптар

Заң және экономика осы сын-пікірлердің кейбіреулеріне бейімделіп, түрлі бағыттарда дамыды. Ойын теориясын құқықтық мәселелерге қолдану маңызды үрдіс болды. Басқа да дамулар – мінез-құлық экономикасын заңның экономикалық талдауына енгізу, сондай-ақ статистикалық және эконометриялық әдістерді жиі пайдалану. Құқық академиясында "әлеуметтік экономика" термині неоклассикалық дәстүрден саналы түрде кеңейтілген экономикалық тәсілдерге қолданылады. Экономикалық талдау көмегімен талданатын меншік құқығы, заң мен экономиканы қолдайтындар үшін негізгі адам құқығы ретінде қарастырылады.