Кіріспе

Кері күші бар заң – ex post facto заң – заң күшіне енгенге дейін жасалған іс-әрекеттердің немесе қарым-қатынастардың құқықтық салдарларын (немесе мәртебесін) кері күшпен өзгертетін заң. Қылмыстық құқықта, ол жасалған кезде заңды болған іс-әрекеттерді қылмыстық қылмыс деп тағайындауы мүмкін; жасалған кездегіден гөрі ауыр санатқа жатқызу арқылы қылмысты ауырлата алады; қылмыс үшін белгіленген жазаны өзгерте алады, мысалы, жаңа жазаларды қосу немесе мерзімін ұзарту арқылы; сотқа берілу мерзімін ұзарта алады; немесе қылмыс жасалған кездегіден гөрі айыптау мүмкіндігін арттыру үшін дәлелдеу ережелерін өзгерте алады. Керісінше, амнистия заңы деп аталатын экс-пост-факто заңның бір түрі белгілі бір іс-әрекеттерді қылмыстық қылмыс деп тағайындамауы мүмкін. (Бұл ретте, тиісті іс-әрекеттерді қылмыстық емес деп қайта анықтаудың орнына, тек қудалауды тоқтатуға болады; немесе жаза қолданылмауы керек деп белгілеп, бірақ негізгі айыптаманы техникалық тұрғыдан өзгертусіз қалдыруға болады.) Кешірімнің де ұқсас әсері болуы мүмкін, бірақ ол нақты бір жағдай бойынша емес, жағдайлар тобы бойынша қолданылады (дегенмен, кешірім көбінесе айыптаманың өзін – кінәлі деп тануды – өзгертусіз қалдырады және кейде осы себеппен кешірімнен бас тартады). Басқа да заңдық өзгерістер мүмкін жазаларды жеңілдетуі мүмкін (мысалы, өлім жазасын өмір бойы бас бостандығынан айырумен алмастыру). Мұндай заңдық өзгерістер латын тілінде in mitius деп те аталады. Кейбір ортақ құқық жүйелерінде қылмыстық заңнаманы кері күшпен қолдануға рұқсат етілмейді, бірақ жаңа сот шешімі әдетте одан бұрын болған оқиғаларға да қолданылады. АҚШ Конституциясының 1-бабының 9-тармағының 3-бөлімі (федералды заңдарға қатысты) және 1-бабының 10-тармағы (мемлекеттік заңдарға қатысты) экс-пост-факто заңдарды тікелей тыйым салады. Вестминстер үкімет жүйесін ұстанатын кейбір елдерде экс-пост-факто заңдарға рұқсат етуі мүмкін, себебі парламенттік билік доктринасы Парламентке заңдық шектеулер шегінде кез келген заңды қабылдауға мүмкіндік береді. Құқықтардың жазбаша түрде бекітілгені немесе конституциясы бар елде экс-пост-факто заңнамаға тыйым салуға немесе рұқсат етуге болады, және бұл ереже жалпы немесе ерекше болуы мүмкін. Мысалы, Албания Конституциясының 29-бабы жазаны жеңілдететін заңдардың кері күшпен әрекет етуіне рұқсат береді. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 7-бабы, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 15(1)-бабы және Адам құқықтары жөніндегі Америка конвенциясының 9-бабы экс-пост-факто қылмыстық жазалауға тыйым салады. Американдық юрисдикциялар экс-пост-факто заңдарды көбінесе тыйымдайды, ал еуропалық елдер lex mitior ("жұмсақ заң") принципін қолданады. Онда егер қылмыс жасалғаннан кейін заң өзгерсе, айыпталушыға тиімді болатын заңның нұсқасы қолданылады делінген. Бұл Еуропалық юрисдикцияларда экс-пост-факто заңдар олар жұмсақ заң болған жағдайда ғана қолданылады дегенді білдіреді.

Австралия

Австралияда экс-пост-факто заңдарына қатаң конституциялық тыйым жоқ, бірақ тар ретроспективті заңдар билік бөлінісінің конституциялық қағидасын бұзуы мүмкін. Австралия соттары заңдарды олар ретроспективті қолданылмайды деген күшті болжаммен түсіндіреді. 1980 жылдардың басында Фрейзер үкіметі салықтан қашудың ашық түрде әдепсіз тәсілдері деп саналған жағдайларды қылмыстық жазаға тарту үшін ретроспективті заңдарды қабылдады (порттық салықтан қашудың төменгі жағын қараңыз). Сол сияқты, кейбір соғыс қылмыстарын ретроспективті түрде қылмыстық деп жариялайтын заңнама конституциялық деп танылды (Қомонвеллға қарсы Полиухович ісін қараңыз). Австралия Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияны әзірлеуге қатысып, 1948 жылы оған қол қойған алғашқы елдердің бірі болды. Декларацияда қылмыс жасалған кезде қылмыс болып табылмайтын іс үшін ешкімді кейіннен қылмысты деп тануға тыйым салынған. Австралияның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы Декларацияны "халықаралық қауымдастықтың барлық мүшелері ортақ құндылықтарының білдірілімі" деп мәлімдейді, бірақ ол "елдер үшін тікелей заңдық міндеттемелерді тудырмайды". Австралия Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің қатысушысы болып табылады. Пактта қылмыстық заңдарды ретроспективті түрде қолдануға тыйым салынған. Австралия сондай-ақ Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің Факультативтік протоколына да қатысушы. Протокол мемлекет тарапының юрисдикциясына бағынған жеке тұлғаларға Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитетіне осы мемлекеттің Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіні бұзғаны туралы шағымдануға мүмкіндік береді.

Бразилия

Бразилия Конституциясының 5-бабы, XXXVI тармағына сәйкес, заңдарға кері күш беруге, алдын ала алынған құқықтарға, жасалған заңды актілерге және сот шешіміне (res judicata) әсер етуге болмайды. Сол баптың XL тармағында Канада соттары жыныстық қылмыскерлер тізілімінің кейбір жағдайларда кері күшін тигізу мәселесін қараған емес, себебі бұл мәселе ешқашан дауға салынбаған. 2011 жылға дейін жыныстық қылмыскерлерді тіркеу міндетті емес еді, ол судьяның бұйрығымен жүзеге асырылатын. 2004 жылдың 15 желтоқсанына дейін сотталған және сол күні жазасын өтеп жатқан адамдар үшін жыныстық қылмыскерлерді тіркеу міндетті болды, ал 2004 жылдың 15 желтоқсаны мен 2011 жылдың 1 қаңтары аралығында сотталғандар үшін тіркеу ерікті болды. Хартияның 11-бабы 33-бапқа (қарамастан) сәйкес күшін жоюға болатын баптардың бірі болғандықтан, Парламент 33-бапты пайдаланып, теориялық тұрғыдан кері күшін тигізетін заңдарды қабылдауға құқылы. Алайда, қылмыстық құқық саласындағы айрықша құзыреті бар Федералдық Парламент 33-бапты қолдана отырып, кері күшін тигізетін заңды (немесе басқа да заңды) қабылдауға әлі дейін тырысқан емес. Хартиядағы тыйым тек қылмыстық құқыққа қатысты. Канадада азаматтық құқыққа енгізілген өзгерістер кейде кері күшін тигізеді. Мысалы, кісі өлтіруге сотталған Колин Тэтчерге Саскачеван заңы бойынша (қамақтан босатылғаннан кейін) жариялаған кітабынан түскен табысын тәркілеу туралы бұйрық берілді. Заң Тэтчердің кісі өлтіруіне байланысты сотталғаннан кейін қабылданғанымен, соттар мұндай заңдар тек азаматтық жазаларды (қосымша қылмыстық жазалар емес) белгілейтінін және сондықтан Хартияның шектеулеріне бағынбайтынын анықтады.

Қазақстан

Хорватия Конституциясының 90-бабында «заңның жекелеген қағидалары ғана ерекше негізделген жағдайларда кері күшке енуі мүмкін» делінген. Хорват заң ғалымының пікірінше, бұл «заң толығымен кері күшке енбейді, ал заңнамалық өкілеттіктерге сәйкес қабылданған нормативтік актілерді кері күшке енгізуге болмайды».

Дания

1945 жылы Дания нацистік оккупациядан босатылғаннан кейін, Фолкетинг, Фрихедсрэдтің ықпалымен, арнайы заң қабылдады (Lov Nr. 259, 1 маусым 1945 ж. Tillæg til Borgerlig Straffelov angaaende Forræderi og anden landsskadelig Virksomhed, көбінесе landsforræderloven (елге опасыздық заңы) немесе strafferetstillægget (қылмыстық кодекске қосымша) деп аталатын), Германия оккупациясы кезінде жасалған мемлекетке опасыздық жасау қылмыстары үшін өлім жазасын уақытша қайта енгізді (бұл жаза 1930 жылы бұрыннан жойылған еді). 1945 жылғы 1 маусымда қабылданған заң 1940 жылғы 9 сәуірден кейін жасалған әрекеттерге қолданылды, егер олар 1943 жылғы 29 тамызға дейін үкіметтен алынған бұйрықтар бойынша жасалмаса. Осы заңның негізінде 103 адам өлім жазасына кесілді, оның 46-сы орындалды.

Эстония

Эстония Конституциясы ешбір адамның жасалған кезде қолданыста болған заң бойынша қылмыс құрамайтын әрекет үшін сотталмайтынын жариялайды. Сондай-ақ, ешкім жасалған кезде қолданылған жазадан ауыр жазаға кесілмеуі керек.

Финляндия

Жалпы алғанда, фин заң жүйесі кері күшпен қолданылатын заңдарға, әсіресе қылмыстық жауапкершілікті кеңейтетін заңдарға жол бермейді. Олар тікелей тыйым салынбаған, бірақ тыйым салу негізгі құқықтық принциптер мен құқықтардан туындайды. Азаматтық мәселелерде, мысалы салық салуда, кейбір жағдайларда кері күшпен қолданылатын заңдар қабылдануы мүмкін. Бұрынғы Ішкі істер министрі Пэйви Рясянен 2019 жылдың соңында 2004 жылы онлайн жариялаған гомосексуализм туралы мәтініне байланысты этникалық топқа қарсы агитация жасады деген күдікпен қылмыстық тергеуге түсті. Аталған қылмыстың мерзімі шектеуі бес жылды құрайды, бұл осы істі кері күшпен қолданылатын заң ретінде қарастыруға әкелді. Дегенмен, этникалық топқа қарсы агитация үздіксіз қылмыс болып табылады және мерзім шектеуі тек материалды жұртшылықтан алып тастағаннан кейін басталады. Тергеу әлі де күдік тудырады, себебі Рясяненнің мәтіні ғана емес, онлайн және басқа да жерлерде этникалық топқа қарсы агитация ретінде қарастырылуы мүмкін материал көптеп бар, сондай-ақ мұндай материалды жариялағаны үшін және/немесе қолжетімді еткені үшін кімнің жауапкершілікке тартылуы керек екенінің шекарасы белгісіз. Тарихи тұрғыдан алғанда, Финляндияда кері күшпен қолданылатын қылмыстық заңдарды қолданудың үш ерекше жағдайы болған. 1918 жылғы Финляндия азамат соғысынан кейін Финляндия Парламенті күдікті бүлікшілерді соттау үшін трибуналдар құру туралы заң қабылдады. Бұл трибуналдар көптеген жағдайларда өлім жазасын шығарды, бірақ айыпталушылардың көпшілігі соғыс кезінде қолданыста болған фин заңдары бойынша өлім жазасын көздейтін қылмыс жасаған жоқ. Бірнеше жүз адам осылайша, мүмкін, кері күшпен қолданылған заң бойынша өлім жазасына кесілді. Соғыс кезінде, трибуналдар құрылғанға дейін екі тараптан да мыңдаған адам сотсыз өлім жазасына тартылды. Алайда, азамат соғысының бұл кезеңі аяқталғаннан кейін кешірім заңдары қабылданды. Осылайша, үкіметтің немесе соғысқа қатысушылардың әрекеттерінің заңдылығы енді заңды түрде даулана алмайды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Финляндияға одақтас державалар финдердің соғысқа қатысуына жауапты деп санайтын саяси жетекшілерді соттау үшін қысым жасады. 1945 жылдың күзінде соғысқа қатысқандығы үшін жауапкершілікке тартуға рұқсат беретін кері күшпен қолданылатын заң қабылданды, нәтижесінде сегіз саясаткер сотталды. Соғыстан кейінгі тағы бір іс, қару-жарақ қоймасы ісі бойынша, 1947 жылы әскери қызметкерлерді Кеңес Одағы басып алған жағдайда партизандық қарсылыққа дайындалуы үшін соттауға мүмкіндік беретін кері күшпен қолданылатын заң қабылданды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде дезертирлік, әскерден қашу және ішкі түйсікпен бас тарту өлім жазасымен немесе түрме жазасымен жазаланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дезертирлерді және әскерден қашқандарды түрмеден босату және одан әрі сотталудан қорғау үшін, сондай-ақ оларға заңдық салдарсыз үйлеріне оралуға мүмкіндік беру үшін кешірім заңдары қабылданды.

Франция

Францияда "lois rétroactives" (кезектен тыс заңдар) деп аталатын заңдар Азаматтық кодекстің 2-бабында техникалық түрде тыйым салынған, онда былай делінген: "Заңнама тек болашаққа қатысты; ол өткенге кері әсер етпейді". Бірақ іс жүзінде, Азаматтық кодекс конституциялық заң мәртебесіне ие болмағандықтан және оны кейінгі заңдар жоққа шығара алатындықтан, Конституциялық Кеңес (Conseil Constitutionnel) белгілі бір шектеулерде кезектен тыс заңдар қабылдануы мүмкін деп шешті – мысалы, қаржылық немесе салық заңнамасы саласында, әсіресе бұл "жалпы мүддеге" қызмет етеді деп есептелген жағдайларда; мұны Конституциялық Кеңес кезектен тыс салық заңдарына қатысты қабылдаған бірқатар шешімдері көрсетіп тұр. Алайда, қылмыстық құқықта, Францияның Қылмыстық кодексінің 112-1 бабына сәйкес, факті бойынша санкциялар тиімді түрде тыйым салынған, бірақ бұл санкциялардың қолданылуы айыпталушыға пайда келтіретін жағдайларды қоспағанда (ол "retroactivity in mitius" деп аталады). Олар сондай-ақ конституцияға қайшы деп есептеледі, себебі кезектен тыс қолдану принципі Адам және азамат құқықтары туралы Декларацияның 8-бабында бекітілген, ол француз заңына сәйкес конституциялық мәртебеге ие. 1944 жылы Францияның азат етілуінен кейін өткен "эпурация легальді" сот процестері нацистік қызметтестерге ex post facto заңын болдырмау мақсатында "indignité nationale" мәртебесін енгізді.

Германия

Германияның негізгі заңының 103-бабында бір әрекетке жаза беру тек қана осы әрекет жасалған кезде заңмен жазаланатын болса ғана мүмкін (яғни, жазба заңмен, Германия азаматтық құқық жүйесін ұстанады). Роберт А. Тафт, сол кезде Огайо штатының АҚШ сенаторы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Нюрнберг процестері экс-пост-факто заңына негізделгенін мәлімдеді, себебі одақтастар адамзатқа қарсы қылмыстарды анықтаған және Халықаралық әскери трибуналды құрған Нюрнберг хартасын айыпталушылықтардан әлдеқайда кейін ғана келісімге келді. Басқалары, соның ішінде Халықаралық әскери трибунал, Лондон хартасы Келлог-Бриан шарты, Ұлттар Лигасының келісімі және түрлі Гаага конвенцияларымен бұрыннан заңсыз деп танылған қылмыстарды қудалауға құқық бергенін қайта қуаттады деп мәлімдеді. Уильям О. Дуглас Нюрнберг процесінде одақтастардың «принципті күшпен алмастырғанына» кінәлі екенін айтты, өйткені айыпталушылардың әрекеттері 1930 жылдардағы Германияда заңды болған. Ол Нюрнберг процесінде заңдар «заман талабына сай» кейіннен қабылданды (яғни экс-пост-факто) деп сақты. Американың бас судьясы Харлан Стоун да экс-пост-факто заңдарының себебінен Нюрнберг процесін «алдау» деп атады. Экс-пост-факто заңының мәселесі 1990 жылдары Германияның бірігуінен кейін де маңызды болды, өйткені ішкі Германия шекарасында қашқандарды өлтірген Шығыс Германия шекарашыларына қарсы сот процестері (Mauerschützen Prozesse – қабырға күзетшілерінің/сақшыларының процестері) талқыланды. Осы істер бойынша неміс соттары Радбрук формуласын қолданды.

Венгрия

2010 жылы Венгрия Ұлттық Ассамблеясы мемлекеттік сектордағы соңғы бес жылда зейнетақы немесе жұмыстан босату ақысы түрінде алынған екі миллион форинттен аспайтын табысқа 98% мөлшерінде айып салық белгіледі.

Индонезия

Индонезия Конституциясы ешқандай жағдайда азаматтарды кері күшпен қолданылатын заңдар бойынша соттауға тыйым салады. Бұл 2004 жылы Балидегі жарылыс жасағандардың бірі Масикур Абдул Кадирдің кері күшпен қолданылатын терроризмге қарсы заңнама бойынша айыпталуы жойылған кезде сынақтан өтті.

Иран

Иран Конституциясының 169-бабында (11-тарау) барлық жағдайларда экс-пост-факто заңдарына тыйым салынған.

Ирландия

Қылмыстық санкцияларды кері күшпен қолдану Ирландия Конституциясының 15.5.1° бабымен тыйым салынған. Азаматтық заңға кері күшпен жасалған өзгерістер де, егер олар сотта зиянды өтеу алу құқығының жоғалуына әкеп соқса, конституцияны бұзушы деп танылған. Ирландия Жоғарғы соты мұндай құқықты конституциялық қорғалған мүлік құқығы деп шешкен.

Израиль

Израиль 1950 жылы «Нацистер және нацистік қызметтестер (Жазалау) туралы» заңды Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокост кезінде, Израиль мемлекет ретінде жоқ болған кезде жасалған қылмыстарды жазалау үшін қабылдады. Бұл заң Адольф Эйхман және тағы басқаларды жазалау үшін қолданылды.

Италия

Италия Конституциясының 25-бабының 2-тармағы, "ешкім жасалған әрекетке дейін күшіне енбеген заң бойынша жазалана алмайды" деп белгілейді, бұл кері күшпен қолданылатын заңға сәйкес қудалауға тыйым салады. Италия Азаматтық кодексінің 11-бабы және салық төлеушілердің құқықтары туралы ережелердің 3-бабының 1-тармағы принцип бойынша кері әсерлі заңдарды тыйым салады: алайда, мұндай ережелерден жалпы заң күшіндегі актілермен ауытқуға болады; ал қылмыстық құқықта кері әсердің болмауы абсолютті деп есептеледі.

Жапония

Жапония Конституциясының 39-бабы заңдарды кері күшпен қолдануға тыйым салады. Жапон қылмыстық кодексінің 6-бабында, егер жаңа заң іс жасалғаннан кейін күшіне енсе, ендігі жаза қолданылуы керек делінген.

Литва

Литва Конституциясында экс-пост-факто заңдарына тыйым салынбаған. Дегенмен, Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияға қол қойғандықтан және Негізгі құқықтар хартасы заң күшіне ие Еуропалық Одақтың мүшесі ретінде, кез келген кері күшпен әрекет ететін заң жойылуы мүмкін. Литва Республикасының Қылмыстық кодексінің 2-бабының 1-тармағы (1-тарау) бойынша ретроактивті қылмыстық санкцияларға тыйым салынған. Литва Республикасының Әкімшілік кодексінің 8-бабында ретроактивті әкімшілік жазаларға тыйым салынған. Литвалық адвокат Дайниус Жалимас геноцид туралы заңның (және одан кейін қабылданған Қылмыстық кодекстің баптарының) литвалық партизандар мен олардың қолдаушыларына қарсы кеңестік репрессияларға қатысушыларға кері күшпен қолданылғанын айтады және мұндай шешімдердің мысалдары келтіреді. Литва Республикасының Қылмыстық кодексінің 99-бабы тек 2000 жылдың 26 қыркүйегінде енгізілген, сондықтан оны 1944–1953 жылдардағы оқиғаларға қатысты қолдануға болмайды.

Мексика

Мексика Конституциясының 14-бабының бірінші және екінші тармақтарына сәйкес, егер заң жеке тұлғаның құқықтарына зиян келтірсе, оның кері күшпен қолданылуына тыйым салынады, бірақ егер заң жеке тұлғаға пайда келтірсе, жаңа заң қолданылуы мүмкін.

Нидерланды

Жалпы ережелер туралы заңның (1838 жылдан бері қолданылып келе жатқан) 4-бабында "Заңның кері күші жоқ" деп көрсетілген. Қылмыстық заңның 1-бабында, қандай да бір әрекет алдын ала қабылданған заңсыз жазаланбайды және егер әрекет жазаланатын болғанмен, қылмыстық әрекет жасалғаннан кейін заң өзгертілсе, екі заңның күдіктіге ең тиімдісі қолданылады. Азаматтық құқықта мұндай норма жоқ.

Жаңа Зеландия

1999 жылғы Түсіндіру туралы заңның 7-бабында актілердің кері күшке ие болмайтыны айқындалған. Жаңа Зеландияның 1990 жылғы Құқықтар туралы заңы сондай-ақ Жаңа Зеландияның Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісіміне және Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясына берген міндеттемелерін бекітеді, сонымен қатар 26-бабы кері күшке ие жазалардың қолданылуына тыйым салады. Бұл 2002 жылғы Жазалау туралы заңның 6(1)-бабында одан әрі нығайтылады, онда «қылмыскерге зиян келтіретіндей кері күшке ие жазалау актілері болмайды» делінген, кез келген қарсы ережелерге қарамастан. Құқықтар туралы заңның 26-бабы және бұрынғы жазалау заңнамасы, 1985 жылғы Қылмыстық сот ісі заңы, Жаңа Зеландия Парламенті үйге шабуыл элементі бар қылмыстар үшін кері күшке ие жазаны енгізген заң қабылдаған кезде судьялар арасында маңызды пікір қақтығыстарын тудырды. Нәтижесінде, бұл қарама-қайшылық R v Pora және R v Poumako істерінде кейбір тараптар «жасанды логика» деп атаған арнайы тәсілмен шешілді.

Норвегия

Норвегия Конституциясының 97-бабы кез келген заңның өткен шаққа қарай күшіне енуіне тыйым салады. Бұл тыйым қылмыстық және азаматтық заңдардың екеуіне де қолданылады, бірақ кейбір азаматтық жағдайларда, кері әсердің әсіресе қисынсыз салдары ғана конституцияға қайшы деп танылады.

Филиппин

1987 жылғы Филиппин Конституциясы кез келген экс-пост-факто заңды қабылдауға қатаң тыйым салады. III бап (Құқықтар туралы заң) 22-тарауында нақты айтылған: "Ешбір экс-пост-факто заң немесе айыптау заңы қабылданылмайды." Дегенмен, 2012 жылдың 3 қазанында күшіне енген Киберқылмыстарды алдын алу заңы экс-пост-факто болып есептеледі және сынға ұшырауда.

Польша

Польша азаматтық кодексінің 3-бабы заңның кері күшпен қолданылуына тыйым салады, ал мұндай кері күшпен қолдануды тыйым салатын құқықтық норма қағидасы әдетте латын тіліндегі "Lex retro non agit" ("Заң өткен шаққа қатысты қолданылмайды") деген сөйлем түрінде жадта сақталады. Дегенмен, аталған бап Парламент қабылдаған заңды, егер оның мәтінінен немесе мақсатынан нақты көрінсе, кері күшпен қолдануға мүмкіндік береді.

Португалия

Португалия Конституциясының 18-бабында құқықтарды шектейтін кез келген заңның кері күшке қолданылуына тыйым салынады; Португалия Конституциясының 29-бабында қылмыстық заңның кері күшке қолданылуына тыйым салынады; 103-бабында салықтардың кері күшке қолданылуына тыйым салынады.

Румыния

Румыния Конституциясының 15 (2) бабында заң тек болашаққа қатысты қолданылады, бірақ қылмыстық немесе әкімшілік заңның жағдайы жақсырақ болған жағдайда бұл ережеге ерекшелік жасалады.

Ресей

Ресей Конституциясының 54-бабы қылмыстық және әкімшілік құқық саласында кері күшпен жаза тағайындауға тыйым салады; ал Конституцияның 57-бабы кері күшпен салық заңдарын қабылдауға тыйым салады.

Испания

Испания Конституциясының 9.3-бабы жеке құқықтарды шектейтін немесе оларға қолайсыз жаза шараларының кері күшінсіздік принципін кепілдейді. Сондықтан, "ex post facto" қылмыстық заңдар немесе кез келген басқа да ретроактивті жаза шаралары конституциялық түрде тыйым салынған. Жоғарыда аталған заңмен қатар, бұл енді сот шешімдері арқылы қалыптасқан құқықты да қамтиды. 2006 жылы испан сотының шешімімен террористердің 1973 жылғы Статутта бекітілген жаза мерзімін қысқарту құқығынан айырылуына байланысты Паро доктринасы 2013 жылы Еуропалық адам құқықтары сотында кері күшінсіздік және бостандық пен қауіпсіздік туралы тиісті баптарға қайшы деп танылды.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африка Конституциясының 35(3)-бабы экс-пост факто қылмыстық заңдарға тыйым салады, бірақ олар жасалған кезде халықаралық құқықты бұзған әрекеттер, егер сол кезде ұлттық заң бойынша қылмыстық құқық бұзушылық болмаса да, қудалана берілуі мүмкін. Сондай-ақ, қылмыстық жазаларды кері күшпен арттыруға тыйым салынады.

Швеция

Швецияда мемлекеттік органдарға қатысты қылмыстық әрекеттерге ретроактивті жазалар мен басқа да ретроактивті құқықтық салдарлар «Мемлекеттік басқару құжатының» (Regeringsformen) 2-тарауының 10-бабымен тыйым салынған. Ретроактивті салықтар мен алымдарға тыйым салынбаған, бірақ олардың кері күші тек үкімет жаңа салық заң жобасын ұсынған сәттен басталады. Демек, салық немесе алым осы сәттен бастап, заң жобасы парламентте қабылданғанға дейін кері күшпен әрекет етеді. 1979 жылы Швецияның мұрагерлік туралы заңы өзгертіліп, таққа мұрагерлікке жынысқа қарамастан құқық берілді, нәтижесінде Карл XIV Иоаннның (1818–1844) барлық ұрпақтарынан, қазіргі король Карл XVI Густавтан басқа, мұрагерлік құқығы алынып тасталды. Осылайша, мұрагерлік титулы жаңа туған ханзада Карл Филиптен оның үлкен әпкесі, тақ мұрагері Виктория ханшайымға ауыстырылды. Швеция Риксдағы 2004 жылы 2005 жылдың 1 қаңтарына дейін мұра салығын жою туралы шешім қабылдады. Бірақ 2005 жылы олар бұл мерзімді ретроактивті түрде 2004 жылдың 17 желтоқсанына өзгертуге шешім қабылдады. Бұл шешімнің басты себебі – 2004 жылдың 26 желтоқсанында болған Үнді мұхитындағы жер сілкінісінен зардап шеккен көптеген швед азаматтары үшін мұра салығын жою болды.

Түркия

Түркия Конституциясының 38-бабында кері күшпен жазалауға тыйым салынған. Онда былай делінген: c1. Ешкімге қылмыс жасалған кезде қолданыста болған заң бойынша қылмыс құрамайтын әрекет үшін жаза берілмейді; ешкімге қылмыс жасалған кезде қолданылған жазадан ауыр жаза тағайындалмайды. c2. Жоғарыда көрсетілген тармақтың ережелері қылмыстар мен жазалардың мерзімі өтуіне және сот үкімінің салдарына да қолданылады. Осылайша, бұл бап жеңілдетілген заңдарға тыйым салмайды, яғни ретроспективті қолдану айыпталушыға тиімді болатын жағдайларда.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда парламенттік егемендік доктринасы бойынша экс-пост-факто заңдарына жол беріледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, 1793 жылға дейінгі Парламент актілерінің барлығы экс-пост-факто заңнама болып саналды, себебі олардың күшіне ену күні олар қабылданған сессияның бірінші күні болатын. Бұл жағдай 1793 жылғы Парламент актілерімен (Күшіне ену) Заңы арқылы түзетілді. Кейбір заңдар әлі де ретроспективті түрде қабылданады: мысалы, 1990 жылғы Пакстан заңы (осы заң арқылы Ұлыбритания Ұлттар Достастығына Пакстанды мүше ретінде қайта қабылдағаннан кейін өзінің заңнамасын өзгертті) осындай заңдардың бірі болды; 1990 жылғы 29 маусымда қабылданған болса да, 2-баптың 3-тармақшасында «Бұл заң 1989 жылғы 1 қазанда күшіне енгені деп есептеледі» делінген, яғни ол күшіне енгенге дейін тоғыз ай бұрын күшіне енді. Ұлыбритания қол қойған Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 7-бабы ретроспективті қылмыстық заңдарға тыйым салады, бірақ кейбір құқық қорғау органдары парламенттік егемендік одан да жоғары деп санайды. Мысалы, 1991 жылғы Соғыс қылмыстары заңы Ұлыбритания соттарына Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған соғыс қылмыстары бойынша юрисдикция құрды. Парламенттік үстемдік доктринасын көрсететін маңызды іс – «Burmah Oil Co Ltd v Lord Advocate» ісі, онда сот шешімі 1965 жылғы Соғыс зардаптары заңымен ретроспективті түрде күшін жойды, бұл соғыс кезінде Бірмадағы жерді өртеу әрекеттерінен туындаған өтемақы туралы заңды өзгертті. Жақында, 2011 жылғы Полиция (ұстау және босату) заңы Полиция және қылмыстық дәлелдемелер туралы 1984 жылғы заңның дұрыс жазылмауынан туындаған даулы сот шешімін кері күшпен жоққа шығарды, бұл мыңдаған қылмыстық айыптамаларды жарамсыз деп тануы мүмкін. Ұлыбританиядағы экс-пост-факто қылмыстық заңның тағы бір мысалы – 2003 жылғы Қылмыстық сот заңы. Бұл заң кісі өлтіру және басқа да ауыр қылмыстардан ақталған адамдарды қайтадан соттауға мүмкіндік береді, егер «жаңа, нақты, сенімді және маңызды дәлелдер» болса, ақталған адамның шынымен кінәлі екендігіне. Бұл заң ретроспективті түрде қолданылады және 2005 жылы күшіне енгенге дейін немесе тіпті 2003 жылы қабылданғанға дейін ақталған адамдарды қайта соттау үшін пайдаланылуы мүмкін. Нәтижесінде Стивен Лоуренстің кісі өлтіруіне қатысты айыпталушылардың екеуіне қайтадан сотталуға рұқсат берілді, дегенмен бұл қылмыс 1993 жылы болған, ал айыпталушылар 1996 жылы ақталған болатын. Көптеген адамдар Қылмыстық сот заңын экс-пост-факто және қос сотталмау заңдарына тыйым салуды жойғаны үшін сынады. Салық салу заңдары бірнеше рет өзгертіліп, салықтан қашу схемаларына ретроспективті түрде тыйым салынды. Ең маңызды мысал – қос салық салудан бас тарту туралы келісімдермен байланысты, онда 2008 жылғы Қаржы заңы BN66 арқылы 1987 жылғы заңнаманы ретроспективті түрде өзгертті, бұл бұрын жауапкершілік болмаған 3000 адам үшін үлкен салық міндеттемелерін тудырды.

Халықаралық қылмыстық құқық

Халықаралық қылмыстық құқықта Нюрнберг процесінде Екінші дүниежүзілік соғыста жасалған соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстар қарастырылды. Нюрнберг хартасы, сот процесінің негізі болған процедуралық құқық, V E күнінен кейін қабылданғанмен, сот алқасы қылмыстық құқықтың кері күшпен қолданылмайтынын, оның 1899 және 1907 жылғы Гаага конвенциялары сияқты бұрынғы келісімдерден туындағанын айтып, қорғаушылардың пікірін қабылдамады. 2002 жылы құрылған Халықаралық қылмыстық соты 2002 жылға дейін жасалған қылмыстарды қарауға құқылы емес.

Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларация және оған қатысты шарттар

Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 11-бабының 2-тармағында ешкім қылмыс жасаған кезде қолданыста болмаған қылмыстық заң бойынша кінәлі деп танылмайды және қылмыс жасаған кезде болған жазадан ауыр жазаға тартылмайды делінген. Бірақ, ол ішкі немесе халықаралық құқық қолдануға рұқсат береді. Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 15-бабының 1-тармағында да осыған ұқсас ережелер бар, онда "қылмыстық құқық бұзушылық" термині "қылмыс" терминімен ауыстырылған. Сондай-ақ, егер қылмыс жасалғаннан кейін жеңілірек жаза белгіленсе, ол жаза кері күшімен қолданылады. 2-тармақ 1-тармақтың, халықаралық құқықтың жалпы принциптеріне сәйкес қылмыс саналған іс үшін сотталу мен жазалауға кедеріс келтірмейтінін қосады. Атап айтқанда, өлім жазасын қолдану мәселесінде 6-бабының 2-тармағында өлім жазасы "қылмыс жасалған кезде қолданыста болған заңға сәйкес, ең ауыр қылмыстар үшін ғана" тағайындалуы мүмкін екендігі айтылған.

Адам және халықтардың құқықтары туралы Африка хартиясы

Адам құқықтары және халықтар құқығы жөніндегі Африкалық хартаның 2-бабының 7-тармағында былай делінген: «Ешкім жасаған кезде заңмен қудаланатын құқық бұзушылық болмаған іс немесе іс-әрекетсіздік үшін сотталмайды. Қылмыс жасалған кезде оған ешқандай заңдық негіз болмаған қылмыс үшін жаза салуға болмайды».

Адам құқықтары мен міндеттерінің американдық декларациясы

Америкалық адам құқықтары мен міндеттерінің декларациясының 25-бабында «Ешбір адам бұрыннан бар заңмен белгіленген жағдайларда және рәсімдерге сәйкес болмаса, бостандығынан айырылмайды» делінген. «Бұрыннан бар заңға» сәйкес сотталу құқығы 26-бапта қайтадан расталады.

Адам құқықтары жөніндегі араб хартиясы

Адам құқықтары жөніндегі араб хартасының 15-бабында: «Ешбір қылмыс және ешбір жаза заңда бұрыннан белгіленбесе, құрылмайды. Барлық жағдайларда күдіктіге ең артықшылықты заң қолданылады» делінген.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция

Іс жүзінде барлық еуропалық мемлекеттер (Беларусьтен басқа), оның ішінде Еуропалық Одақ және Еуропалық экономикалық аймаққа мүше барлық мемлекеттер Адам құқықтары жөніндегі еуропалық конвенциясымен міндеттелген. Конвенцияның 7-бабы Саяси және азаматтық құқықтар туралы халықаралық келісімнің 15-бабының екі тармағының мәтінін қайталайды, бірақ кейіннен жеңіл жаза қолданылуы керек деген талапты қамтымайды.

Грамматикалық форма және қолданылуы

Дигест Юстинианның (15.3.10.8.3, 20.1.22. pr2) ("Юстинианның Дигесті") екі сөздік тіркесі бар: ex postfacto – "кейін жасалған іс" (кейінірек жасалған әрекет) немесе, табиғирақ айтқанда, "кейін қабылданған заңнан". Дегенмен, осы еңбекте ex post facto (2.14.17.4.2, 4.6.17.1.1, passim) деген үш сөздік тіркес те қолданылады, бұл post сөзінің сөздік рөлде қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді. Post сөзінің басқа да сөздік қолданылуларына классикалық римдік автор және сенатор Марк Туллий Цицеронның multis post annis (De Re Publica 2.5.8 және басқа жерлерде) сияқты тіркестерін жатқызуға болады. Осылайша, ex post facto немесе ex postfacto – бұл бастапқыда сөздік тіркес, және "Ол ex post facto (қылмысы жасалғаннан кейін қабылданған заң бойынша) сотталды" деген сөйлеммен мысалданады. Заңның өзі латын тілінде lex postfacta болар еді, бірақ ағылшын тілінде әдетте "an ex post facto law" деген тіркес қолданылады. Польшада lex retro non agit ("заң өткен оқиғаларға қатысты қолданылмайды") деген тіркес қолданылады.