Кіріспе

АҚШ федералды үкіметінің өкілеттіктерінің құқықтық шеңбері – Америка Құрама Штаттарындағы үкіметтің өкілеттіктерінің құқықтық шеңбері. Америка Құрама Штаттары – АҚШ Конституциясымен басқарылатын, президент пен вице-президентті сайлайтын елу штат және федералды округті қамтитын, сондай-ақ ұлттық юрисдикциясында басқа аумақтар мен иеліктері бар федералды республика. Бұл үкімет Одақ, Америка Құрама Штаттары немесе федералды үкімет деп те аталады. Конституция мен түрлі шарттарға сәйкес, Америка Құрама Штаттарының заңдық юрисдикциясы аумақтар мен теңіз суларын қамтиды.

Заң шығарушы билік

Федералды юрисдикцияның бір аспектісі – заң шығару билігінің ауқымы. Конституцияға сәйкес, Конгресс тек оған жүктелген салаларда ғана заң шығаруға құқылы. Алайда, Конституцияның 1-тарауының 8-бабының 17-тармағында Конгресс федералды округте (Вашингтон, округ) және штаттар федералды үкіметке өткізген басқа да аумақтарда, мысалы әскери орналасқан жерлер үшін "кез келген жағдайда ерекше заң шығаруды жүзеге асыруға" өкілетті. Осы мағынадағы федералды юрисдикция қылмыстық құқықта маңызды, себебі федералды заң штаттық қылмыстық заңнан басымдық тартпайды. Конгресс Ассимиляциялық қылмыстар туралы заңды қабылдады, онда федералды анклав орналасқан штаттың заңдары бойынша қылмыс болып есептелетін кез келген әрекет федералды қылмыс болып танылады. Мұндай анклавтардың көпшілігі әскерилермен беленгендіктен, әскери құқық осы анклавтарға, әсіресе юрисдикцияны кімге жүктеу және қандай юрисдикция бар екенін анықтау мәселесіне ерекше назар аударады. Мұндай аумақтарда федералды үкіметке меншік құқығы (жер иесі ретіндегі құқықтар), бірдей юрисдикция (федералды және штаттық заңдар қолданылатын) немесе әрекет жасалған жерге қатысты ерекше юрисдикция болуы мүмкін. Бірыңғай әскери сот кодексіне бағынышты әскери қызметшілерді қатыстыратын әскери соттар, олардың орналасқан жеріне қарамастан қолданылады. Америка Құрама Штаттары Конституциясының 4-бабында Конгресске Америка Құрама Штаттарына тиесілі аумақтар мен мүлікке қатысты заңдар шығаруға құқық берілгені айтылған. Конгресс қабылдаған заңдарға бағынышты кез келген аумақта федералды юрисдикция бар.

Сот тармағы

Американың заң жүйесі мемлекеттік және федералдық соттарды қамтиды. Мемлекеттік соттар мемлекеттік заңға қатысты істерді, ал федералдық соттарда қаралуы шектелмеген федералдық заңдарды қарастырады. Федералдық соттар федералдық юрисдикция белгіленген жағдайларда ғана істерді қарай алады. Атап айтқанда, сот талаптың мәні бойынша және тараптарға қатысты құзыретті болуы керек. Федералдық соттар – шектеулі юрисдикцияға ие соттар, яғни олар Конституция мен Федералдық заңдармен берілген өкілеттіктерді ғана жүзеге асырады. Субъектілік юрисдикцияның бірнеше түрі бар, бірақ ең көп қолданылатыны – федералдық мәселе бойынша юрисдикция және әртүрлілік юрисдикциясы. Федералдық мәселе бойынша юрисдикция талапкер АҚШ заңдарына, келісімдеріне немесе Конституциясына негізделген талаптарды көтерген кезде қолданылады, ал мемлекеттік заңға негізделген талаптарға қарама-қарсы жағдайларда емес. «Дұрыс жазылған шағым» қағидасы бойынша, федералдық мәселе мемлекеттік заң талабына жауап ретінде туындаса, федералдық мәселе бойынша юрисдикция қолжетімді емес. Әртүрлілік юрисдикциясы, керісінше, мемлекеттік заң талаптары бойынша қолданылады, егер әрбір талапкер әрбір жауапкерден басқа штаттан шыққан болса (толық немесе абсолютті әртүрлілік талабы) және даулы сома 75 000 доллардан асып кетсе. Егер Федералдық сот бір немесе бірнеше талаптар бойынша юрисдикцияға ие болса, ол басқа мемлекеттік заң талаптары бойынша қосымша юрисдикцияны жүзеге асыруға құқылы. Жоғарғы Сот «соттардың [соттардың] юрисдикциялық ережелер түрінде [кейбір істерге] қатысты белгілі бір басымдықтарды білдіруге ұмтылуға қарсы тұру үшін ерекше сақтық танытуы керек екенін ескертті. Төрешілер өздерінің юрисдикциялық ережелеріне іс-әрекеттің мәнін енгізуден сақтануға тиіс. Юрисдикция заңы оған қатысты әрекет ететін әлемнен бөлек болуы керек». Әдетте, іс бойынша сотқа жүгіну, дау немесе мәселе және мемлекеттік әрекет кедергілерін жеңгеннен кейін, оны алғашқы инстанция соты қарастырады. Үкіметтік емес тарап үкімет тарапынан конституциялық бұзушылықтар туралы талаптарды немесе қорғаныстарды көтеруге құқылы. Егер үкіметтік емес тарап жеңіліп қалса, конституциялық мәселе апелляцияның бір бөлігі болуы мүмкін. Соңында, кассациялық шағым Жоғарғы Сотқа жіберілуі мүмкін. Егер Жоғарғы Сот кассациялық шағымды қабылдаса және істі қараса, ол екі тараптан да жазбаша материалдарды алады (және кез келген amicus curiae немесе сот достары – әдетте, осы мәселе бойынша біраз тәжірибесі бар мүдделі үшінші тараптар) және ауызша дәлелдемелерді жоспарлайды. Төрешілер екі тарапты да мұқият тексеруде. Сот шешім қабылдағанда, әдетте, көпшілік пікір мен бір немесе бірнеше келіспеушілік пікірлерді жариялайды. Әр пікірде қабылданған ұстанымның фактілері, бұрынғы шешімдер және заңдық негіздемелер келтіріледі. Көпшілік пікір барлық төменгі соттар үшін міндетті прецедент болып табылады; олар өте ұқсас фактілерге тап болған кезде, олар бірдей дәлелдемені қолдануға міндетті, әйтпесе жоғары сот шешімін қайта қарауы мүмкін.