Д’Артаньян: Француз сарбазы және шпионның тарихы

Кіріспе

Француз мушкетерлер капитаны (1611–1673)

Шарль де Батц де Кастельмор (ʃaʁl də bats də kastɛlmɔʁ), сондай-ақ d'Artagnan және кейінірек граф d'Artagnan (1611 – 25 маусым 1673), Луи XIV-ке Гвардия мушкетерлерінің капитаны ретінде қызмет еткен француз мушкетері болды. Ол франко-голланд соғысында Маастрихт қамалында қаза тапты. Гатьен де Куртильц де Сандрастың оның өмірі туралы көркем әңгімесі Александр Дюманың әкесінің "d'Artagnan романдарының" негізі болды, ең танымал "Үш мушкетер" (1844). Дюманың туындыларында және олардың кейінгі экрандауларында бейнеленген d'Artagnan-ның жоғары көркемделген бейнесі қазіргі таңда нақты тарихи тұлғадан гөрі әлдеқайда кеңінен танымал.

Ерте өмір

Д'Артаньян Францияның оңтүстік-батысындағы Лупиак маңындағы Кастельмор шатосында дүниеге келген. Оның әкесі, Бертран де Батц, Кастельмордың иесі болған, ал Кастельмор шатосын сатып алған жаңадан асылданған саудагер Арно де Батцтың ұлы еді. Шарль де Батц 1630 жылдары Парижге анасы Франсуаза де Монтескю д'Артаньян атымен келді. Д'Артаньян 1632 жылы ағасы Анри де Монтескю д'Артаньянның көмегімен немесе Анридің досы месье де Тревильдің ықпалы арқасында мушкетерлер қатарына енді. Д'Артаньян 1630 жылдардың ортасында гвардияға қосылып, Капитан де Эссардың басшылығымен қызмет етті. Полк 1640 жылдардың басында көптеген шайқастарға қатысты, 1640-1641 жылдары Аррас, Эйр-сюр-ла-Лис, Ла-Бассе және Бапум қалаларын қоршауға алды, ал 1642 жылы Коллиур және Перпиньян қалаларына шабуыл жасады. Д'Артаньянның осы қоршауларға жеке қатысқаны белгісіз, бірақ ол олардың кейбіреулеріне, мүмкін, барлығына да қатысқан болуы мүмкін. Мушкетерлер қатарында болғанда Д'Артаньян 1643 жылдан бастап Францияның басты министрі болған ықпалды кардинал Мазариннің қорғаныш іздеді. 1646 жылы мушкетерлер ротасы таратылды, бірақ Д'Артаньян өзінің қорғаушысы Мазаринге қызмет етуін жалғастырды.

Мансап

Д’Артаньян бірінші Фрондтан кейінгі жылдары кардинал Мазариннің тыңшылық қызметіне кірісті. Осы кезеңде Д’Артаньянның адал қызметінің арқасында Людовик XIV оған толық құпиялылықты сақтауды талап ететін көптеген құпия және күрделі мәселелерді сеніп тапсырды. Ол 1651 жылы аристократияның қарсылығына байланысты Мазариннің елден қуылған кезінде онымен бірге болды. 1652 жылы Д’Артаньян француз гвардиясында лейтенант болып тағайындалды, 1654 жылы Стенэй шайқасына қатысты, сондай-ақ Ландреси және Сен-Гилен қалаларын қоршауға қатысты, ал 1655 жылы капитан болды. 1658 жылы ол жаңадан реформаланған мушкетерлердің екінші лейтенанты болды. Бұл жоғарылау болды, себебі мушкетерлер француз гвардиясынан әлдеқайда беделді болды. Д’Артаньян Николя Фуке тұтқындалғандағы рөлімен танымал болды. Фуке Людовик XIV-нің қаржы министрі болды және корольдің кеңесшісі ретінде Мазариннің орнын басуға ниеттенді. Фуке сонымен қатар сәулет өнерін ұнататын және өзінің Во-ле-Виконт сарайын салу үшін ең талантты сәулетшілер мен шеберлерді жұмысқа алған. 17 тамызда 1661 жылы ол аяқталуын ең әсем тоймен атап өтті, онда әрбір қонаққа жылқы сыйға берілді. Алайда, король үйдің және тойдың сәнінен қынжырды және мұндай сән-салтанатты Фуке корольдік қазынаны тонау арқылы түсіндіруге болатынын сезінді. Үш аптадан кейін Д’Артаньян Фукені тұтқындады. Фуке пара беріп қашуына жол бермеу үшін Д’Артаньянға оны өмір бойына бас бостандығынан айырылғанға дейін төрт жыл бойы күзетуге міндеттелді. 1667 жылы Д’Артаньян мушкетерлердің капитан-лейтенанты болып тағайындалды, бұл атаулы капитан король болғандықтан, іс жүзіндегі басшы болып табылды. Оның шеніне және лауазымына сәйкес, ол өзінің ерекше бордо, ақ және қара түсті киімімен танылды – бұл мушкетерлердің бас офицерінің түстері. Д’Артаньянның тағы бір міндеті 1667 жылы Франция шайқаста жеңіп алған Лилль қаласының губернаторы болу болды. Д’Артаньян халыққа ұнамайтын губернатор болды және қайтадан шайқасқа қатысуға асықты. Ол өзіне мүмкіндік алды, қашан Людовик XIV Голландия Республикасымен Франко-голландия соғысында соғыс жариялады. Қызметке қайта шақырылғаннан кейін, Д’Артаньян 1673 жылдың 25 маусымында шайқаста қаза тапты. Маастрихт қаласын қоршау кезінде мылтық оғы оның тамағын жарып өтті. Француз тарихшысы Одиль Бордаз оның Голландиядағы Маастрихт қаласының Вольдер ауданындағы Санкт-Петр және Пауль шіркеуіне жерленгеніне сендіреді. Людовик XIV Маастрихт қоршауы кезінде осы жерде штаб-пәтерінде болды және күн сайын жергілікті шіркеуде қасиетті миссаға қатысты. Алайда, Маастрихт қаласының тарихи коллекциясының мұрағаты Centre Céramique-тегі археолог Вим Дайкман бұл пікірді растайтын тарихи немесе археологиялық дәлелдер жоқ деді.

D'Artagnan had a career in espionage for Cardinal Mazarin, in the years after the first Fronde. Owing to d'Artagnan's faithful service during this period, Louis XIV entrusted him with many secret and delicate situations that required complete discretion. He followed Mazarin during his exile in 1651 in the face of the hostility of the aristocracy. In 1652, d'Artagnan was promoted to lieutenant in the Gardes Françaises, and fought at the Battle of Stenay in 1654, as well as in sieges at Landrecies and Saint Ghislaine, then to captain in 1655. In 1658, he became a second lieutenant in the newly reformed Musketeers. This was a promotion, as the Musketeers were far more prestigious than the Gardes Françaises. D'Artagnan was famous for his connection with the arrest of Nicolas Fouquet. Fouquet was Louis XIV's finance commissioner and aspired to take the place of Mazarin as the king's advisor. Fouquet was also a lover of grand architecture and employed the greatest architects and artisans in the building of his Chateau Vaux le Vicomte. On 17 August 1661, he celebrated the completion with a most extravagant feast, at which every guest was given a horse. The king, however, felt upstaged by the grandeur of the home and event and, suspecting that such magnificence could only be explained through Fouquet's pilfering the royal treasury, three weeks later had d'Artagnan arrest Fouquet. To prevent his escape by bribery, d'Artagnan was assigned to guard him for four years until Fouquet was sentenced to life imprisonment. In 1667, d'Artagnan was promoted to captain lieutenant of the Musketeers, the effective commander as the nominal captain was the king. As befitted his rank and position, he could be identified by his striking burgundy, white, and black livery—the colours of the commanding officer of the Musketeers. Another of d'Artagnan's assignments was the governorship of Lille, which was won in battle by France in 1667. D'Artagnan was an unpopular governor and longed to return to battle. He found his chance when Louis XIV went to war with the Dutch Republic in the Franco Dutch War. After being recalled to service, d'Artagnan was killed in battle on 25 June 1673, when a musket ball tore into his throat at the siege of Maastricht. The French historian Odile Bordaz believes that he was buried in Saint Peter and Paul Church in Wolder, a district of Maastricht, the Netherlands. Wolder was Louis XIV's headquarters during the Maastricht siege and he attended mass in the local church every day. In contrast, the archaeologist Wim Dijkman, curator of the historical collections of the city of Maastricht at Centre Céramique, says that there is no historical or archaeological evidence for the claim.

Көркем әдебиеттегі суреттер

Нағыз д'Артаньян өмірі Гатьен де Куртильц де Сандрастың «М. д'Артаньянның естеліктері» романының негізі ретінде пайдаланылды. Александр Дюма өз кезегінде Сандрастың романын өзінің «d'Artagnan Romances» (Үш мушкетер, жиырма жылдан кейін және Брагелон виконты) үшін басты дереккөз ретінде қолданды, олар д'Артаньян мансабын Гаскониядағы қарапайым бастауынан Маастрихттегі өліміне дейін қамтиды. Дюма Сандрастың нұсқасының жоғары деңгейде көркемделінгенін білгенімен, «Үш мушкетер» романының алғы сөзінде естеліктердің шынайы екеніне сендіргендей әрекет етті, осылайша романына сенімділік қосу үшін. Дюма д'Артаньянды бастапқыда жалынды, импульсивті жас жігіт ретінде бейнелейді, ол граф де Рошфорт пен үш мушкетер – Атос, Портос және Арамиспен жеке дуэльге шақыруға тырысады. Ол мушкетерлермен тез арада дос болады және Францияның сол кездегі бірінші министрі кардинал Ришельемен қақтығысқа түсетін бірқатар оқиғалардың қатысушысы болады. Ақырында Ришелье д'Артаньянға әсер етіп, оны мушкетерлердің лейтенанты етеді. Осылайша оның ұзақ әскери қызметі басталады, оның егжей-тегжейлі сипаттамасы келесі романдарда берілген. Д'Артаньян мушкетерлер арасында көшбасшылық рөлде (оның шеберлігі мен зиялылығы мушкетерлерге үлкен әсер етеді), бірақ оның жастығы мен тәжірибесіздігіне байланысты ол бір жағынан қорғалатын тұлға ретінде де қарастырылады. Атос оны жақын дос және әріптес мушкетер ғана емес, сондай-ақ ұл ретінде де көреді. Серияның соңында Маастрихт қоршауындағы оның өліміне трагизм қосылады – ол ең жоғары әскери шенге тағайындалғаны туралы хабарды оқып жатқанда қаза табады. Кейбір зерттеушілер д'Артаньянның кейбір аспектілері Дюманың аралас нәсілді әкесі, генерал Томас Александр Дюманың өмірі мен мінезінен алынғанына сендіреді. Д'Артаньянның Портос, Атос және Арамиске бір күні дуэльге шақырған оқиғасы генерал Дюманың жастық шағындағы бір инцидентке негізделген болуы мүмкін, ол сол кезде қорланған болатын; ал олардың кейінгі достығы генерал Дюманың патшалық драгун полкіндегі әріптестерімен жастық кезіндегі қарым-қатынасына ұқсас.

The real d'Artagnan's life was used as the basis for Gatien de Courtilz de Sandras' novel Les mémoires de M. d'Artagnan. Alexandre Dumas in turn used Sandras' novel as the main source for his d'Artagnan Romances (The Three Musketeers, Twenty Years After and The Vicomte de Bragelonne), which cover d'Artagnan's career from his humble beginnings in Gascony to his death at Maastricht. Although Dumas knew that Sandras's version was heavily fictionalised, in the preface to The Three Musketeers he affected to believe that the memoirs were real, in order to make his novel more believable. D'Artagnan is initially portrayed by Dumas as a hotheaded youth, who tries to engage the Comte de Rochefort and the three musketeers, Athos, Porthos, and Aramis in single combat. He quickly becomes friends with the musketeers, and has a series of adventures which put him at odds with Cardinal Richelieu, then First Minister of France. In the end, Richelieu is impressed by d'Artagnan, and makes him a lieutenant of the musketeers. This begins his long career of military service, as detailed in the sequels. D'Artagnan's role among the musketeers is one of leadership (his skills and brains impress the musketeers greatly), but he is also regarded as a sort of protégé given his youth and inexperience. Athos sees him not only as a best friend and fellow musketeer but nearly as a son. At the end of the series, his death at the siege of Maastricht is given an extra tragic twist – he is mortally wounded while reading the notice of his promotion to the highest military rank. Some scholars believe aspects of D'Artagnan are drawn from the life and character of Dumas's mixed race father, General Thomas Alexandre Dumas. The incident when D'Artagnan challenges Porthos, Athos, and Aramis to duels on the same afternoon might be based on an incident in General Dumas's youth when he was insulted; and their subsequent friendship on General Dumas's youthful companionship with fellow soldiers in the Queen's Dragoons.

Басқа жұмыстарда

Голландиялық роман "In het krijt" К. Херманс Маастрихттегі д'Артаньян қабірінің мүмкін орналасқан жеріне сырттай тілдеседі. Француз ақыны Эдмон Ростан 1897 жылы "Сирано де Бержерак" пьесасын жазды. Пьесаның әйгілі сахналарының бірінен кейін, онда Сирано өлеңді аяқтап, Вальвертті дуэльде жеңеді, д'Артаньян Сираноға жақындап, оның шеберлікпен семсерлесуіне құттықтады. Француз жазушылары Шарль Куинель мен Адхемр де Монгон 1930 жылы "Le beau d’Artagnan et son époque" деп аталатын д'Артаньян туралы тағы бір роман жариялады. Нил Стивенсонның "Жібекті күміс" романында Д'Артаньянның өлімі туралы оқиғаны кейіпкерлердің бірі, Жартылай Джек баяндайды. Музыкант Citizen Cope 2004 жылғы "The Clarence Greenwood Recordings" альбомына "d'Artagnan's Theme" атты әнді қосты. Д'Артаньян Эрик Флинттің "1632" романының 16-тарауында және Брэдли Синордың "163x" антологияларындағы "Ring of Fire III" және "Grantville Gazette V" әңгімелерінде еске алынады. "Pokémon Black and White" ойынында Кельдео есімді покемон пайда болады. Кельдео Үш мушкетерге шабыттанған "Әділеттің қылыштары" деп аталатын қылышкер покемондар тобына жатады. Кельдео д'Артаньяннан шабыт алды. "Metro: Last Light" видеоойынында кейіпкерлердің бірі кейіпкерді бірнеше рет Д'Артаньян деп атайды, оларды "үш мушкетердің екеуі" деп, ал өзін Атоспен салыстырады. "Monster Hunter Generations" видеоойынында мысық тұқымдас ойнамайтын кейіпкерлердің бірі "d'Artanyan" деп аталады, ол д'Артаньянның көптеген бейнелеріне ұқсас кең шляпа мен плащ киеді. Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Ксавьер университетінің спорт командалары "Мушкетерлер" деп аталады, ал олардың талисманы кейіпкердің құрметіне Д'Артаньян деп аталды. Netflix-тің "Stranger Things" сериалының екінші маусымында басты кейіпкерлердің бірі Дастин Хендерсон d'Artagnan деп аталатын жаратылысқа тап болады. "Жұлдызды жол" сериалының 1-маусымындағы "Жылаңаш уақыт" эпизодында Сулу көпірде қоршау фольгасын қолданып жатты, ал Споктың вулкандық нервтік қысымынан есінен танығаннан кейін Спок: "Д'Артаньянды ауруханаға жеткізіңдер" дейді.

The Dutch novel In het krijt by C. Hermans subtly refers to the possible location of the grave of d'Artagnan in Maastricht. French poet Edmond Rostand wrote the play Cyrano de Bergerac in 1897. After one of the play's famous scenes, in which Cyrano defeats Valvert in a duel while completing a poem, d'Artagnan approaches Cyrano and congratulates him on his fine swordsmanship. French writers Charles Quinel and Adhémar de Montgon published in 1930 another novel about d'Artagnan titled Le beau d’Artagnan et son époque. In Neal Stephenson's Quicksilver, a story of d'Artagnan's death is related by one of the characters, Half Cocked Jack. Musician Citizen Cope included a song titled "d'Artagnan's Theme" on his 2004 album The Clarence Greenwood Recordings. D'Artagnan is mentioned in Chapter 16 of Eric Flint's alternate history novel 1632, and in stories by Bradley Sinor in the 163x anthologies Ring of Fire III and Grantville Gazette V.
In the game Pokémon Black and White, a Pokémon is introduced named Keldeo. Keldeo belongs to a group of Swordsman Pokémon called The Swords of Justice, who are inspired by the Three Musketeers. Keldeo is inspired by d'Artagnan. In the video game Metro: Last Light, one of the characters repeatedly refers to the protagonist as D'Artagnan, comparing the duo to "two of the three musketeers" and himself to Athos. In the video game Monster Hunter Generations, one of the feline type non playable characters is named 'd'Artanyan', wearing a wide brimmed hat and cape similar to many depictions of d'Artagnan. Athletic teams at Xavier University in Cincinnati, Ohio are called the Musketeers, and their mascot is named D'Artagnan after the character. In the Netflix original series Stranger Things, the second season features a creature who is named d'Artagnan by Dustin Henderson, one of the protagonists. In the Star Trek season 1 episode "The Naked Time", Sulu was using a fencing foil on the bridge and after he's rendered unconscious by Spock's Vulcan nerve pinch, Spock says "Take d'Artagnan here to sickbay".