Ақыл-есінен айырылған адам: «Non compos mentis» фразасының тарихы

Кіріспе

Non compos mentis – латын тіліндегі заңдық сөз тіркесі, "ақыл-есі дұрыс емес" деген мағынаны білдіреді. Бұл фразадағы "nōn" ("емес") сөзі "compos mentis" – "өз санасын бақылай алу" деген сөз тіркесімен қолданылады. Бұл тіркес алғаш рет XIII ғасырдағы ағылшын құқығында ақылдан безген, есте сақтау қабілетін жоғалтқан немесе ойлау мүмкіндігінен айырылған адамдарды сипаттау үшін пайдаланылған.

Қолданылуы

Non compos mentis мәртебесі туғаннан ақыл-есі кеміс емес, бірақ өзінің кінәсінен емес, өмір бойында кейіннен ақыл-есінен айырылған адамдарға қолданылды. Мұндай адамның мүлігі мен мүдделері олардың ақыл-есінен айырылған кезеңіне дейін сақтау және басқару үшін басқа тарапқа тапсырылуы мүмкін. Олардың қылмыстық жауапкершілігі де, мемлекетке қарсы сатқындық жағдайларын қоспағанда, шектеулі болды. Бұл туғаннан ақыл-есі кеміс болған "табиғи ақымақтардан" және ақыл-есінен айырылуды қорғауға құқығы жоқ, үйреншікті маскүнемдерден өзгеше болды.

Өзін-өзі өлтіргені үшін айыптау

Non compos mentis және felo de se (латынша "өзін-өзі өлтіру" деген сөз) өзін-өзі өлтіру дерегінде екі түрлі үкімді білдірді. Қазылар алқасының шешімімен, felo de se деп танылған қайтыс болған адам қасиетті жерге жерленуден алынған және мүлкін Корольге беруге міндетті болды, ал non compos mentis деп танылған қайтыс болғанға бұл жазалар қолданылмады. Тюдор және ерте Стюарт Англиясында өзін-өзі өлтіру ауыр қылмыс саналды және ол кісі өлтірудің бір түрі ретінде қарастырылды; бұл күнә шіркеудің көзінде ғана емес, сонымен қатар қылмыстық заңмен де анықталды. Өзін-өзі өлтірушінің өлімге әкеп соққан әрекетін жасаған кездегі психикалық жағдайы маңызды рөл атқарды. "Өзін-өзі өлтіру" деп айыпталу үшін адамның ақыл-есі сау болуы керек еді. Ақыл-есі дұрыс емес немесе басқа да психикалық бұзылыстары бар адамдар өз-өзіне қол жұмсаған жағдайда кінәсіз деп есептелді. Үкімді қазылар алқасы шығарды. Англияда өзін-өзі өлтіруге қатысты жазалар ежелгі дәуірде пайда болды және бірте-бірте ерте заманғы түріне жетті; Еуропаның көптеген аймақтарында осыған ұқсас заңдар мен әдет-ғұрыптар болды. Халықтық наным-сенімдерге негізделген, көбінесе өзін-өзі өлтірушінің денесімен байланысты өзін-өзі өлтіруді жазалау рәсімі, өзін-өзі өлтірудің ластаушы екенін және өзін-өзі өлтірушінің тірілер мен өлілердің қауымдастығынан шеттетілуі керек деген ұғымды көрсетеді. Жоғары орта ғасырларда теологиялық және құқықтық қатаңдық күшейді. Орта ғасырлық теолог Томас Аквинский Августиннің өзін-өзі өлтіруге қарсы аргументтерін кеңейтіп, оған "табиғи заңды бұзу" деген жаңа түсінік қосты. Батыс Еуропаның көптеген үкіметтері өзін-өзі өлтірушілердің мүлкін тәркілеу туралы заңдар қабылдай бастады. Алайда, 1660 жылдан кейін, Англия революциясынан кейін, өзін-өзі өлтіруге деген көзқарас күрт өзгерді. Азамат соғысынан кейінгі саяси және әлеуметтік өзгерістер нәтижесінде сот және шіркеу қатаңдығы өзін-өзі өлтіру арқылы қайтыс болған көптеген адамдарға ресми түрде мейірімділікпен алмастырылды. Non compos mentis үкімдері күрт өсті, ал felo de se үкімдері екі ғасыр бұрынғы non compos mentis үкімдері сияқты сирек кездесті. Дегенмен, өзін-өзі өлтіруге қарсы заңдар мен felo de se және non compos mentis үкімдері толыққанды жойылмады және он тоғызыншы ғасырдың соңына дейін күшінде болды.

Non compos mentis and felo de se (the Latin word for "self murder") presented two different verdicts in the case of a suicide. In the finding of a jury, the deceased who was stigmatized felo de se would be excluded from burial in consecrated ground and would forfeit their estate to the Crown, while these penalties would not apply to the deceased affirmed non compos mentis. Suicide was a severe crime in Tudor and early Stuart England and was considered a form of murder; a sin not only in the eyes of the Church but also defined by criminal law. The state of mind of self killers at the time they committed their fatal deed was crucial. To be judged guilty of "self murder", one had to be sane. Men and women who killed themselves when they were mad or otherwise mentally incompetent were considered innocent. The verdict would be made by a jury. The penalty for suicide in England originated in the ancient world and evolved gradually into their early modern form; similar laws and customs existed in many parts of Europe. Born of domestic beliefs, the ritual of punishing suicide, which is usually concerned with the suicidal corpse, embodies the notion that suicide is polluting, and that the suicide should be ostracized by the community of the living and the dead. The theological and legal severity increased in the High Middle Ages. The medieval theologian Thomas Aquinas extended Augustine's arguments against suicide and added the new interpretation of "violation of natural law" to it. Most western European governments began to promulgate laws to confiscate some of a suicide's property. However, attitudes to suicide changed profoundly after 1660, following the English Revolution. After the civil war, political and social changes, judicial and ecclesiastical severity gave way to official leniency for most people who died by suicide. Non compos mentis verdicts increased greatly, and felo de se verdicts became as rare as non compos mentis had been two centuries earlier. However, the laws against suicide and the verdicts felo de se and non compos mentis did not fade until the late nineteenth century.