Кіріспе
Заң философиясында судьялар істерді логикалық принциптерді қолдану арқылы шешеді. Құқықтық формализм – судьялардың істерді қалай шешуі тиіс екенінің сипаттамалық және нормативтік теориясы. Сипаттамалық мағынасында формалистер судьялар өз шешімдеріне даусыз қағидаларды фактілерге қолдану арқылы келеді деп санайды; формалистер әртүрлі жағдайларда қолданылуы мүмкін көптеген құқықтық қағидалардың негізгі логикасы бар екеніне сенімді. Олардың пікірінше, бұл принциптерді заң білімі бар кез келген адам оңай түсіне алады. Алайда, Жоғарғы Сот судьясы Оливер Венделл Холмс кіші керісінше, «Заңның өмірі логика емес, тәжірибе» деп есептеді. Формализм дәуірі көбінесе 1870-1920 жылдар аралығында болған деп саналады, бірақ кейбір ғалымдар құқықтық формализмнің іс жүзінде болғанын жоққа шығарады. Құқықтық формализмнің соңғы мақсаты – негізгі принциптерді бірыңғай және нақты жүйеде сипаттау, оларды механикалық түрде қолдануға болады, содан «механикалық юриспруденция» термині пайда болған. Формализмге қарама-қарсы – құқықтық реализм, ол «судьялардың заңдық шешімдерге қалай келетіні туралы ең кең таралған және қабылданған теория» деп есептеледі. «Құқықтық формализмнің» бұл сипаттамалық түсінігін нормативтік теорияға дейін кеңейтуге болады, ол судьялар істерді фактілерге даусыз қағидаларды қолдану арқылы шешуі керек деп тұжырымдайды; «дұрыс заңдық шешімдер жарамды дедуктивтік силогизмдердің қорытындылары ретінде негізделуі мүмкін».
Legal formalism is both a descriptive theory and a normative theory of how judges should decide cases. In its descriptive sense, formalists maintain that judges reach their decisions by applying uncontroversial principles to the facts; formalists believe that there is an underlying logic to the many legal principles that may be applied in different cases. These principles, they claim, are straightforward and can be readily discovered by anyone with some legal expertise. Supreme Court Justice Oliver Wendell Holmes Jr., by contrast, believed that "The life of the law has not been logic: it has been experience". The formalist era is generally viewed as having existed from the 1870s to the 1920s, but some scholars deny that legal formalism ever existed in practice. The ultimate goal of legal formalism would be to describe the underlying principles in a single and determinate system that could be applied mechanically—from which the term "mechanical jurisprudence" comes. The antithesis of formalism is legal realism, which has been said to be "[p]erhaps the most pervasive and accepted theory of how judges arrive at legal decisions." This descriptive conception of "legal formalism" can be extended to a normative theory, which holds that judges should decide cases by the application of uncontroversial principles to the facts; "sound legal
decisions can be justified as the conclusions of valid deductive syllogisms."
Анықтама
Формализм әділдік тағайындаудың ең ықпалды және маңызды теорияларының бірі болып қала береді және оны реализмге қарама-қарсы келетін тезис деп атайды. Формализм сот шешімін дедуктивті сылтауға сәйкес нәтиже алу үшін белгілі фактілерге қабылданған қағидаларды даусыз қолдану ретінде қарастырады. Формалистер нақты бір саланың тиісті құқықтық қағидаларын сол саланың сот практикасын зерттеу арқылы анықтауға болады деп санайды. Кристофер Колумб Лэнгделл заң ғылымын құру үшін қажетті жалғыз ресурс – заң кітапханасы деп сенді. Формализм «автономды ғылым» деп аталады, бұл судьяларға тек фактілер мен заң қажет, ал мораль немесе саясат сияқты барлық нормативтік мәселелер маңызды емес деген формалистік сенімге сілтеме жасайды. Егер судьялар ережелерді механикалық және даусыз түрде қолданады деп есептелсе, бұл судьяларды сын-ескертпелерден қорғайды. Осы себепті формализм «судьялықтың ресми теориясы» деп аталады. Формалистер, реалистерден өзгеше, судьяны нақты бағалайды, судьяның дәлелдерінде жазылған фактілер мен қағидалар судьяның маңызды деп санаған фактілерді және судьяның шешімге жетуіне себеп болған қағидаларды көрсетеді деп санайды. Сондықтан олар судьяның фактілерді анықтау тәсіліне көп мән бермейді. Нормативтік теория ретінде құқықтық формалистер судьялар мен басқа да мемлекеттік қызметкерлерді заң мәтіндерін түсіндіруде шектеу керек деп санайды, себебі заңның қандай болуы керек екенін айту құқығын сот органдарына беру, оларды заңның не айтқанын түсіндірумен шектеуден гөрі биліктердің бөлінуін бұзады. Бұл аргумент 1780 жылғы Массачусетс конституциясында айқын көрінеді, онда сот жүйесі «біздің заң шығарушы және атқарушы билікті ешқашан қолданбауымыз керек, немесе екеуінің де бірі; соңында [Массачусетс үкіметі] заңдардың үкіметі болуы мүмкін, ал адамдар емес» делінген. Формализм осы бөліністі «құқық – басқа саяси және әлеуметтік институттардан тәуелсіз ережелер мен қағидалар жиынтығы» деп сақтауға тырысады.
Құқықтық инструментализммен салыстыру
Құқықтық формализмді американдық құқықтық реализммен байланысты көзқарас – құқықтық инструментализммен салыстыруға болады. Инструментализм – заң мәтіндерін түсіндірудегі шығармашылықтың қоғамдық саясат пен әлеуметтік мүдделерге қызмет етуді қамтамасыз ету үшін негізделгені керек деген көзқарас. Бірақ құқықтық инструменталистер заңның мақсатын әділдікті орнату немесе адам құқықтарын қорғау деп те қарастырады. Ол сонымен қатар сот өкілеттігін қолдануға да шақырады. Дегенмен, құқықтық формалистер судьяларға саясатқа қатысты өз ойларын заңға енгізуге берілген билік заң үстемдігін бәсеңдетуі мүмкін деп санайды. Бұл қақтығыс әсіресе сот шешімдеріне сүйенетін ағылшын құқығында (common law) қызығушылық тудырады. Ағылшын құқығы жүйелерінің ерекшелігі – заңды әзірлеу және жаңарту жұмысын әлеуметтік, экономикалық және технологиялық жағдайларды жақсы білетін соттардың, құқықтық реформалармен сирек айналысатын саяси органдар емес, біртіндеп жақсырақ атқаратыны болып табылады. Сондықтан, кейбір ағылшын құқығы юрисдикцияларында құқықтық реализм немесе "қатынасшылдық" (relationalism) басымдыққа ие болды, онда азаматтық құқыққа тән заң кодификациясы дерлік белгісіз.
Фредерик Шауэр
Вирджиния университетінің құқық мектебінің профессоры Фредерик Шауэр 1988 жылы «Йейл құқық журналында» «Формализм» атты мақала жариялады. Онда ол ғалымдарды «қазіргі заманғы формализмге деген қарсылықты» қайта қарауға шақырады және оның мақсаты – «формализмді түсініксіздіктен құтқару» екенін айтады. Ол формализмді түсінік тұрғысынан қайта қарау қажет екенін, оны жақсы немесе жаман нәрсе ретінде ғана емес, сонымен қатар тілдің шешім қабылдау процесінде шешім қабылдаушылардың билігін қалай шектеуге болатыны және тиіс екені тұрғысынан қарастыру керек деп санайды.
Воленский
"Заң логикасындағы ресми және бейресми" атты эссесінде Ян Воленский заңдық сөйлеуде қолданылатын металогиялық ұғымдардың риторикалық функциялары бар екенін, соның салдарынан қатаң императивті логикаға бейресми элементтердің енгізілуін дәлелдейді. Ол деонтикалық логиканы таныстыру үшін Йоргенсеннің парадоксын қарастырады және Георг Хенрик фон Райттың осы жаңаруын мойындайды.