Кіріспе
Америкалық романист және актриса (1918–1974)
Алғашқы жылдар
Жаклин Сьюзан еврей жұптың жалғыз баласы: Роберт Сьюзан, Вильнюс, Императорлық Ресейде (қазіргі Вильнюс, Литва) туған портрет суретшісі және оның әйелі Роза (Янс), мемлекеттік мектеп мұғалімі. Оқушыларына оңай айтылуы үшін Роза күйеуінің тегіне екінші "н" әрпін қосты, ал Роберт Сьюзан бастапқы жазылуын сақтады. Оның тегі заңды түрде өзгертілмегендіктен, қызы 1920 және 1930 жылдардағы АҚШ халық санағында және 1936-2007 жылдардағы АҚШ Әлеуметтік қамсыздандыру өтінімдері мен талаптары индексінде расталғандай, Жаклин Сьюзан деп тіркелді. Дегенмен, ол анасы қолданған текті пайдаланды. Бесінші сыныпта ол IQ тестісінде 140 ұпай жинады, бұл мектептегі ең жоғары көрсеткіш еді. Жалғыз бала болғандықтан және әкесіне берілген Сюзанн отбасылық атын жалғастыруға бел буды. Ол бір мұғалімнің "Жэки жазушы болуы керек. Ол барлық ережелерді бұзады, бірақ бұл оған пайда келтіреді" деген кеңесіне қарамастан, актриса болуға шешім қабылдады. 1936 жылы Батыс Филадельфия орта мектебін бітіргеннен кейін актерлік мансабын ілгерілету үшін Нью-Йоркке кетті. Әкесі оған: "Егер актриса болғың келсе, жақсы актриса бол. Адамдарды қадағала" деді.
Сахналық мансабы
Нью-Йоркте 1937 жылдың 2 маусымында 18 жасында Сюзанн Клэр Буттың "The Women" комедиясының Бродвей компаниясындағы шағын рөлге ие болды. Бұл комедия 1936 жылдың 26 желтоқсанында көрсетілімге түсіп, 657 қойылымға созылды. Кейін ол Бродвей сахнасында "The Girl from Wyoming" (1938), "My Fair Ladies" (1941), "Blossom Time" (1943, қайта қойылды), "Jackpot" (1944) және Голливудтың әйгілі актрисасы Кэрол Лэндистің қатысуымен өткен "A Lady Says Yes" (1945) сияқты спектакльдерде ойнады. "The Women" спектаклінен кейін оның бір ғана жұмысы сәтті болды: Эдди Кантордың қатысуымен өткен "Banjo Eyes" (1941) 126 қойылым көрсетілді. Сюзанн досы, актриса Беатрис Коулмен бірлесіп "Уақытша миссис Смит" атты пьеса жазды. Бұл комедия бұрынғы күйеулері бай адамға үйлену жоспарына кедергі келтіретін, бір кездері киноактриса болған әйел туралы айтады. Кейін "Махаббатты мен" деп аталатын бұл пьесаны актриса Джесси Ройс Лэндис сахналады, ал Luba Malina және Mischa Auer басты рөлдерде ойнады. Пьеса 1946 жылдың 25 желтоқсанында Бродвейдегі Адельфи театрында ашылды. "Көрерменге ұнайтын" делінген бұл пьеса бар болғаны 37 қойылымнан кейін жабылды. Төрт жыл өткен соң Сюзанн мен Коул тағы бір пьеса – "Cock of the Walk" жазды, оны Оскар жүлдесінің иегері Джеймс Данн Бродвейде ойнауға тиес болған. Бірақ себебі әлі анықталмаған, пьеса қойылмады. 1970 жылы Сюзанн сахнаға қысқа қайта оралды, ол Бланш Юрканың Бродвейдегі Жан Жиродукстің "Шаионың ақылсыз әйел" пьесасын қайта қоюында ойнады. "The New York Times" газетіндегі Клайв Барнс қойылымды сынап жазды, актерлердің ішінде Юрканы ғана мақтады, бірақ "Жаклин Сюзанн кітап мұқабаларындағы суреттерге қарағанда әлдеқайда әдемі көрінеді" деп атап өтті.
Теледидар мансабы
1948 жылдан 1950 жылға дейін Сюзанн комедиялық сериал «The Morey Amsterdam Show»-да (алғаш CBS, содан кейін DuMont телеарналарында) ойнады, онда ол Амстердамның түнгі клубының жүргізушісінің сигарет сатушысы Лола (кейін Джеки) рөлін сомдады. 1951 жылы ол «Жакелин Сюзанннің ашық есігі» (DuMont) бағдарламасын жүргізді, мақсаты – қиын жағдайларға тап болған көптеген адамдарға жұмыс табуға көмектесу еді. Ол «Danger» (CBS), «Studio One» (CBS) және «Suspense» (CBS) сериалдарында ойнады, бірақ өзін стереотиптік рөлде тапты: «Мен сыртқы келбетіммен сәйкес рөлдерде ойнадым – пышақталған немесе тұншықтырылған сұлу ажырасқан әйел». Актерлік және жүргізушілік жұмысынан бөлек, Сюзанн жарнамаларға да түсті. 1955 жылы ол Шифлидан кестелеу және тігіс институтының өкілі болды. Келесі алты жыл ішінде ол жарнамалар үшін сценарий жазып, өндіріске алып, түсірілімдерге қатысты, содан кейін «The Mike Wallace Interview» (ABC) және «The Ben Hecht Show» (ABC) сияқты ұлттық бағдарламаларда ойнады. Кейде оған пудлі Жозефина эфирде қосылды. Сюзанн өнімді белсенді түрде насихаттап, оның атынан жеке кездесулерге қатысты. 1960 жылдардың басында бір күні Нью-Йорк мейрамханасынан шығып бара жатқанда, Сюзанн біреудің «Шифлидің қызы келді!» деп айқайлағанын естіді. Сюзанн 25 жылдық қажырлы еңбегінің нәтижесінде тек «Шифлидің қызы» ретінде танылғанын түсініп, көңілі қалып қойды. Кейін ол 1971 жылы «Мэнникс» криминалды драмасының («The Crime That Wasn't» атты эпизоды, 29 қаңтар 1971 жылы көрсетілді) эпизодында ойнады.
Жаңғақ
1950 жылдардың ортасында Сюзанн "Жұлдыздар айқайлайды" деген ғылыми-фантастикалық роман жазды (авторы қайтыс болғаннан кейін "Ярго" деген атпен жарияланды). 1960 жылдардың басында ол шоу-бизнес және есірткі қолдану туралы кітап жазуды жоспарлады, оған "The Pink Dolls" деген ат қойылды.
Әр түнде, Жозефина!
1962 жылы Сусанның досы Джойс Мэтьюстың (1919–1999; Милтон Берлеге екі рет үйленген) күйеуі, шоумен Билли Роуздың ынталандыруымен, ол өзінің сүйікті пудлі Жозефина туралы жазған хаттарын кітапқа ауыстыруға кірісті. 1963 жылдың 16 қарашасында Бернард Гейс Ассошиэйтс баспасынан жарық көрген "Әр түні, Жозефина!" кітабының қатты мұқабалы нұсқасы 35 000 дана сатылды, ал 1973 жылға қарай 1,7 миллион данасы басылып таратылды. Кітап "Time" журналының бестселлер тізіміне қысқа ғана уақытқа ілігіп, #8 орынға дейін көтерілді. Сусанн романдарын жариялағаннан кейін де "Жозефина!" кітабын өзінің ең сүйікті кітабы деп атады.
Қуыршақтар аңғары
Valley of the Dolls баяндайды 1945-1965 жылдар аралығында үш жас әйелдің өмірін: Энн Уэллс, Нью-Энглендтен келген әдемі қыз, Нью-Йоркке келіп, өзін тар шеңберлі туған қаласынан босатады, мұнда ол сүйкімді Лион Беркке ғашық болады; Нейли О'Хара, Голливуд жұлдызына айналған, бірақ өзін-өзі жойған, көтеріңкі вадевиль әртісі; және Дженифер Норт, таланты шамалы, бірақ әдемі келбеті мен сымбаты бар шоу-қыз, олар екеуімен де дос болады. Үш әйел де Сюзаннның өзі ойлап тапқан эвфемизм – "куыршақтар", амфетаминдер мен барбитураттардың құрбанына ілігеді. Кітап 1966 жылдың 10 ақпанында Бернард Гейс басып шығарды және "Кейп Канавералдан ұшырылған ғарыш кемесі сияқты жылдам танымал болды". Роман – роман-а-ключ, оның кейіпкерлері Джуди Гарланд, Дин Мартин және Этель Мерман сияқты нақты тұлғалардың прототипі болған деген қауесет бар. Кітап көбінесе жағымсыз пікірлерге ие болды. Глория Штайнем "The New York Herald Tribune" газетінде, ал "The New York Times" газетінің рецензенты кітапты сынады. "Time" журналы оны "айдың лас кітабы" деп атап, "оны тиімді ұйықтау дәрісі, тірі куыршақ деп атауға болады" деді. Жағымсыз сынға қарамастан, кітап коммерциялық сәттілікке жетті. 1966 жылдың 8 мамырында, тізімде тоғызыншы аптасынан бастап, кітап "The New York Times" бестселлер тізімінде бірінші орынға шықты және 28 апта бойы сол орында тұрды. Тізімде барлығы 65 апта болған кітап 1966 жылғы ең көп сатылған роман атанды. Сюзанн 1974 жылы қайтыс болған кезде, ол 17 миллионнан астам данасы сатылғандықтан, баспа тарихындағы ең көп сатылған роман ретінде Гиннес рекордтар кітабына енді. 1967 жылы кітап осы атпен фильмге бейімделді, онда Барбара Паркинс Энн, Пэтти Дьюк Нили, Шерон Тейт Дженифер және Сьюзан Хейвард Бродвей жұлдызы Хелен Лоусон рөлдерін сомдады. Сюзанн Дженифер Норттың өзіне-өзі қол жұмсауының түсірілім алаңында репортер рөлінде камео ретінде пайда болды. "Valley of the Dolls" фильмге жағымсыз пікірлерге ие болды, бірақ коммерциялық сәттілікке жетті, сол жылғы ең табысты фильмдердің алтыншысы болды, отандық прокаттан 44,4 миллион доллар тапты, сол кезде бұл үлкен сома еді. Сюзанн өзі фильмді жек көрді; қараша айында "Princess Italia" лайнерінде өткен премьерадан кейін ол фильмнің режиссері Марк Робсонмен кездесіп, "Бұл фильм – нағыз қоқыс" деді. 2001 жылы автор Рей Лоуренс Сюзаннның жоспарланған жалғасы үшін қалдырған жазбаларына негізделген "Valley of the Dolls" романының жалғасын, "Жакилин Сусаннның Куыршақтар көлеңкесі" (Crown) деп атады. "Publishers Weekly" журналының шолуында: "Бұл жалықтыратын, тым қарапайым жалғастыру орынды атауға ие, өйткені ол түпнұсқаның көлеңкесінде жатыр. Сюзаннның түпнұсқасы әлі де күшті соққы береді; жалғастыру – әлсіз соққы".
Махаббат машинасы
Сюзаннның екінші романы "Махаббат машинасы" – 1960 жылдардағы желілік теледидар әлеміндегі бейсабыр, бірақ мазасыз атқарушы Робин Стоун және оны жақсы көретін үш әйелдің тарихы: Аманда, құрдымға кеткен сән үлгісі; Мэгги, тәуелсіз тележұлдыз киноактрисасы болған тұлға; және Джудит, желіні құрған адамның сенімсіз әйелі. "Долина" сияқты, бұл кітап та романдық кілт ретінде қарастырылды, Робиннің прототипі бұрынғы CBS президенті Джеймс Обри болған деседі. 1969 жылдың 14 мамырында Simon & Schuster баспасынан шыққан кітап бірден табысқа ие болды: ол 32 апта (соның ішінде 13 аптасы бірінші орында) "The New York Times" бестселлер тізімінде тұрды және сол жылғы үшінші ең көп сатылған роман атанды. "Time" журналы кітаптың "Долинаның алғашқы күшіндегі жарық жоқ екенін" айтып сынға алды. Фильм құқықтары сол кездегі рекордтық 1,5 миллион долларға Columbia Pictures компаниясына сатылды. Джек Хейлидің режиссерлігімен 1971 жылы экранға шыққан фильмде Дайан Кэннон, Роберт Райан және Джон Филип Лоу басты рөлдерді ойнады. Ирвинг Мэнсфилд атқарушы продюсер болды, бірақ фильм сыншылар мен көрермендер тарапынан да сәтсіз болды. 1973 жылдың 20 наурызында Morrow баспасынан жарық көрген "Бір рет" романы – Швейцарияда үш жыл ауруханада жатқан әйгілі кино және сахна продюсерінің қызы Янни Уэйннің оқиғасы. Нью-Йоркке оралғанда, ол әлемнің өте өзгеше болғанын көреді. Янни 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басындағы әлеуметтік өзгерістермен күреседі, бұл оқиға өте реалистік және қызықты. Сюзанн кітаптың тақырыбы туралы ашық айтты, ол "ақылдық және рухани инцест" тақырыбы екенін мәлімдеді. Оның қайтысынан кейін киносыншы Эндрю Саррис "Жаклин Сюзаннның туындыларын түсінудің кілті – кеңейтілген Электра кешенінде жатыр" деп атап өтті. Бұрынғы романдары сияқты, бұл кітапқа да сын көп болды ("The New York Times" жазушысы кітаптың "500-ге жуық бірқалыпты беттеріне" наразылық білдірді), бірақ сату көрсеткіштері таң қалдырды: кітап 36 апта "The New York Times" бестселлер тізімінде тұрды, соның ішінде сегіз аптасы бірінші орында болды және 1973 жылғы ең көп сатылған екінші роман атанды. Сюзанн осы кітабымен "The Times" тізімінде үш рет қатарынан бірінші орынға шыққан алғашқы автор ретінде баспа тарихына енді. 1975 жылы Гай Гриннің режиссерлігімен түсірілген "Жаклин Сюзаннның Бір рет жеткіліксіз" фильмінде Кирк Дуглас, Алексис Смит, Мелина Меркури, Бренда Ваккаро (Оскарға ұсынылған рөлі үшін) және Дебора Раффин ойнады. Ирвинг Мэнсфилд атқарушы продюсер болған фильм сыншылардың көңілін жеңгенімен, коммерциялық сәттілікке қол жеткізді, 15,7 миллион доллар (2016 жылы 65,2 миллион долларға тең) табыс әкелді.
Өлімнен кейінгі шығармалары
Сюзаннның соңғы жұмысы – «Долорес» повесі, Жакилин Кеннеди туралы жазылған кілттік роман. Бұл шығарма алғаш рет 1974 жылғы ақпан айындағы «Ladies' Home Journal» журналы үшін жазылған (бұл журнал тарихындағы ең көп сатылған саны болды). 1976 жылдың 8 шілдесінде жарық көрді. Қатал сынға ұшырағанымен және Сюзаннның жарнамалық құрал ретінде қатыспауына қарамастан, кітап 25 апта бойы «The New York Times» бестселлер тізімінде тұрды (жеті апта қатарынан 2-орында болды) және 1976 жылғы ең көп сатылған үшінші роман атанды. Сюзаннның туындылары Адмирал Джеймс Т. Кёрктің «Жұлдызды жол IV: Үйге саяхат» фильмінде есімдерімен аталады; оның бірінші офицері Спок Сюзаннның 20 ғасырдағы әдебиеттің «үлкендерінің» бірі болғанын айтады.
Жетістік
Жакелин Сюзанн кітаптарының әкелген даңқынан ләззат алды. Ол теледидарда жиі пайда болды, әсіресе ток-шоуларда. Этель Мерманның «Құмдықтар алқабы» туралы пікірі туралы сұрағанда, Сюзанн: «Кітап жарыққа шыққанға дейін біз сөйлеспедік. Енді біз бұрынғыдан да қатты сөйлеспейміз» деді. Филипп Рот және оның ең көп сатылған «Портнойдың шағымдары» романына сілтеме жасап, ол Джонни Карсонға: «Филип Рот жақсы жазушы, бірақ онымен қол алысқым келмейді» деді. Барлығы оның жанкүйері болған жоқ. Гор Видал: «Ол жазбайды, ол тек терумен айналысады». 1969 жылдың шілдесінде Трумэн Капоте «The Tonight Show» бағдарламасында пайда болып, Сюзанннің «ер адам киімін киген жүк көлік жүргізушісіне ұқсайтынын» мәлімдеді. Сюзанннің келесі рет шоуға келгенде Джонни Карсон оған «Труман туралы не ойлайсыз?» деп сұрап, Капотеге жауап беруге мүмкіндік берді. Сюзанн: «Менің ойымша, тарих оның біздің ең ұлы президенттеріміздің бірі екенін көрсетеді» деді.
Жеке өмір
1939 жылғы 2 сәуірде Сюзанн Нью-Йорк газеттерінің театр және қоғамдық беттерінде оның туралы «материалдарды» табысты орналастыру арқылы өте әсерлі болған баспасөз агенті Ирвинг Мэнсфилдке тұрмысқа шықты және 1974 жылы қайтыс болғанға дейін олар бірге болды. 1946 жылғы 6 желтоқсанда Сюзанн жалғыз баласын – ұлын дүниеге әкелді, оны Гай Хилди Мансфилд деп атады, «Хилди» есімі кабаре әншісі Хилдегардқа қатысты, ол баланың крест анасы болған. Сюзанн мен Мэнсфилд оның үйден кеткенінің нақты себебін жасырды, егер ол жазылса, оны жамандаудан қорқып. Олардың ұлының мекемеде жатқанын көруден туған қайғы-қасіреттің әсерінен ол өмірінің соңына дейін таблетка ішуге мәжбүр болды. 1954 жылы Мэнсфилдтер жартылай ойыншық, жартылай миниатюралық пудельді қабылдады, оны комедия актері Джо Э. Льюистің құрметіне Жозефина деп атады. Жозефина Сюзаннның жарияланған алғашқы кітабының тақырыбы болды және «Жақсы түң, тәтті ханшайым» атты жалғасы да болды.
1962 жылы 44 жасында Сюзаннға сүт безінің қатерлі ісігі диагнозы қойылды. Сауығу кезеңінде ол Құдаймен уәде берді: егер оған тағы он жыл өмір берілсе, ол әлемдегі ең көп сатылатын жазушы екенін дәлелдейтін болады. Салдарында оң өкпесінде түйін табылды; оны бронхоскопия мен биопсия жасау үшін Синай тауындағы ауруханаға жеткізді. 18 қаңтарда оған өкпе қатерлі ісігі диагнозы қойылды және бірден кобальтпен емдеуді және күнделікті химиотерапия инъекцияларын бастады. Ирвинг Мэнсфилдтің айтуынша, дәрігерлер арасында бұл сүт безі қатерлі ісігінің метастазы ма, әлде бастапқы өкпе қатерлі ісігі ме деген пікір таласы болды; дұрыс бағалау емдеу жоспарын және одан кейінгі болжамды анықтар еді. Ауыр емге қарамастан, Сюзаннның қатерлі ісігі тарады және ол 1974 жылғы 20 тамызда, 56 жасқа толған күні Докторлар ауруханасына соңғы рет түсті. Мэнсфилдке айтқан соңғы сөзі: «Эй, қуыршақ, осы жерден шығып кетейік». Ол күйеуі, ұлы және анасынан қалды. Олар қазіргі заманғы кітапты насихаттау турларын құрушылар деп есептеледі. Susann's Love Machine кітабының редакторы Майкл Корда 1995 жылы Сюзаннға дейін «адамдар кітапты сатуға емес, жариялауға көбірек қызығушылық танытқан» деді. Ол бұрын «әдемі кәсіп» деп саналған салаға шоу-бизнес сезімталдығын әкелді. Оның кітаптары ірі газеттердің ойын-сауық беттерінде жарнамаланды, ал Мэнсфилд кітап мұқабаларын теледидарда қалай көрінетінін сынап көрді. «Жаңа кітап – жаңа жуғыш зат сияқты», – деді ол. «Бұл туралы жұртшылыққа хабарлау керек. Бұның қандай кінәсі бар?» Scandalous Me кітабынан кейін 2000 жылы Майкл Корданың New Yorker журналындағы мақаласы негізінде түсірілген Isn't She Great атты театрлық фильм шықты, онда Бэтт Мидлер мен Натан Лейн ойнады. Фильм сыншылар тарапынан жақсы қабылдамады және 44 миллион долларлық бюджетпен бүкіл әлем бойынша 3 миллион доллар жинап, кассалық сәтсіздікке ұшырады. Киносыншы Роджер Эберт «Джеки Сюзанн одан да жақсыраққа лайық» деп жазды. Мидлер өзінің рөлі үшін ең нашар актриса номинациясын алды. 2001 жылдың қарашасында Марк Хэмптон мен Барбара Цитвердің «Кәделік қуыршақ» пьесасы Питтсбургтегі қоғамдық театрда көрсетілді, онда Марло Томас Сюзанн, ал Ф. Мюррей Абрахам Мэнсфилд рөлін сомдады. Пікірлер әртүрлі болды, бірақ қойылым көрермендерге ұнады. Фран Дрешер Бродвей қойылымына шақырылған, бірақ ол қойылым тоқтатылды. Сюзанн Пол Минкстің «Менің қаншалықты әдемі екенімді көріңіз: Джеки Сюзаннның оралуы» атты бір актрисаның пьесасының тақырыбы болды, онда өліп бара жатқан Сюзанн өмірі мен мансабын талқылайды. Шоу 2001 жылы Эдинбург фестивалінде, сондай-ақ 2008 жылы Нью-Йорк халықаралық Fringe фестивалінде көрсетілді.
Танымал мәдениетте
Сюзанн атымен (Гарольд Роббинспен бірге) «Жұлдызды жол IV: Үйге саяхат» фильмінде адмирал Джеймс Т. Кёрк айтады. Оның бірінші офицері Спок Сюзаннның 20 ғасырдағы әдебиеттің "үлкендерінің" бірі болғанын мәлімдейді. Ол X тобының "Adult Books" әнінің хорында атымен еске алынады. Ән 1981 жылы жарық көрген Wild Gift альбомында бар. «Endeavour» телесериалының 6-маусымындағы 2-эпизодта Сюзанн есімдері айтылады. Кейіпкерлердің бірі: «Мен жалғыз кешкі аспан ішіп, Жаклин Сюзаннды төсекке шақырдым» дейді.