Кіріспе

Жапон суретшісі және баспагер (1839–1892)

Цукиока Йошитоси (月岡 芳年; сондай-ақ Тайсо Йошитоси 大蘇 芳年; 30 сәуір 1839 – 9 маусым 1892) – жапон баспагері. Йошитоси – укийо-э жанрындағы соңғы ұлы шебер ретінде кеңінен танылды. Ол сондай-ақ осы өнер түрінің ең ірі инноваторларының бірі саналады. Оның мансабы екі дәуірді қамтиды – Эдо дәуірінің соңғы жылдары мен Мейдзи реставрациясынан кейінгі Жапонияның алғашқы жылдары. Көптеген жапондықтар сияқты Йошитоси де әлемнің басқа елдерінен келген жаңалықтарға қызығушылық танытты, бірақ уақыт өте келе ол дәстүрлі жапон мәдениетінің көптеген қырларының жоғалуына, соның ішінде дәстүрлі ағаштан жасалған баспаның жойылуына алаңдады. Мансабының соңына таман Йошитоси уақыт пен технологияға қарсы шайқасты дерлік жалғыз жүргізді. Ол ескіше жұмыс істеген кезде Жапония фотосурет және литография сияқты батыстың жаппай өндіріс әдістерін қабылдады. Дегенмен, өзінің тарихынан бас тартып бара жатқан Жапонияда ол дәстүрлі жапон ағаштан жасалған баспасын жаңа деңгейге көтере алды, бірақ ол онымен бірге тоқтатылды. Оның өмірін Джон Стивенсон былай сипаттады:

Оның беделі Батыста да, жас жапондықтар арасында да одан әрі өсіп, ол қазір өз дәуірінің ең ұлы жапон суретшісі ретінде танылды.

Өмірбаяны: Бастапқы жылдары

Йошитоси 1839 жылы Едоның Шимбаши ауданында дүниеге келді. Оның түпкілікті аты Овария Йонежиро болған. Әкесі – самурай дәрежесіне сатып алған бай саудагер еді. Үш жасында Йошитоси үйден шығып, баласы жоқ дәріханашы ағасының үйінде тұрды, ағасы оны қатты жақсы көретін. Бес жасында суретке қызығуын бастап, ағасынан сабақ алды. 1850 жылы, 11 жасында Йошитоси жапон ағаш кесіндісінің көрнекті шеберлерінің бірі Куниёшиге шәкірт болды. Куниёши шәкіртіне «Йошитоси» деген жаңа суретші есімін берді, ол Утагава мектебіндегі тектілікті білдірді. Өмірінде Куниёшидің ізбасары ретінде танылмаса да, қазір ол Куниёшидің ең маңызды шәкірті ретінде мойындалған. Оқу кезінде Йошитоси сурет салу дағдыларын жетілдіруге және ұстазының эскиздерін көшіруге күш салды. Куниёши нақты өмірден сурет салуға баса мән берді, бұл жапондық оқыту жүйесінде сирек кездесетін жайт еді, себебі суретшінің мақсаты – нысанның мәнін жеткізу болған, оны әдепкі бойынша бейнелеу емес. Йошитоси Куниёшидің шетелдік гравюралар мен суреттер жинағын зерттеу арқылы батыс сурет салу техникасы мен перспективасын да үйренді. Йошитосидің алғашқы гравюрасы 1853 жылы жарық көрді, бірақ көп жылдар бойы басқа ештеңе жарияланбады, мүмкін Куниёшидің соңғы жылдарындағы ауруының салдарынан. Куниёшидің 1861 жылы қайтыс болғаннан кейін өмірі қиын болғанымен, ол бірқатар жұмыстар жасады, олардың 44-і 1862 жылдан бері белгілі. Келесі екі жылда ол өзінің 63 дизайнын, көбінесе кабуки гравюраларын жариялады. Сондай-ақ ол Кунисаданың басшылығымен ұйымдастырылған Утагава мектебінің суретшілерінің 1863 жылғы Токайдо сериясына суреттер салған.

"Қанды іздер": көпшілік ой-өрісін әшкерелеу

Йошитошидің 1860-шы жылдардағы көптеген гравюралары зорлық-зомбылық пен өлімді бейнелейді. Бұл тақырыптар 1863 жылы Йошитошидің әкесінің қайтысымен, сондай-ақ Токугава сёгунаты орнатқан феодалдық жүйенің күйреуімен және батыстықтармен байланыс салдарынан Жапониядағы тәртіпсіздік пен зорлық-зомбылықпен байланысты болды. 1863 жылдың соңында Йошитоши зұлым эскиздер жасауды бастады, олар кейіннен қанды және әсем стильде жасалған шайқас гравюраларына енгізілді. Көпшілік бұл гравюраларды ұнатып, Йошитоши Эдодағы укиё-э суретшілерінің қатарында көтеріле бастады. Елі соғыста болғандықтан, Йошитошидің суреттері тікелей қатыспағандарға оның туындылары арқылы соғысты сезінуге мүмкіндік берді. Көпшілік Йошитошидің туындыларына оның тамаша композициясы мен сурет салу шеберлігі үшін ғана емес, сонымен қатар тақырыбына деген құштарлығы мен терең ​​араласуы үшін де қызығушылық танытты. Ағаштан жасалған гравюралардың баспагерлері мен тұтынушылардың талаптарынан басқа, Йошитоши өзі мен оның отандастары бастан өткерген қорқынышты сезімдерді жеңуге тырысты. Ол танымал бола бастағанда, 1865 жылы Йошитоши тағы тоқсан бес дизайнын жариялады, олардың көпшілігі әскери және тарихи тақырыптарға арналған. Олардың ішінде екі сериясы Йошитошидің шығармашылығын, ерекшелігін және қиялын ашты. Бірінші сериясы, «Цузоку саюки» («Батысқа қазіргі заманғы саяхат»), қытай халық қаһарманы туралы. Екіншісі, «Вакан хяку моногатари» («Қытай мен Жапонияның жүз әңгімесі»), дәстүрлі әуес оқиғаларын бейнелейді. 1866-1868 жылдар аралығында Йошитоши алаңдататын суреттер жасады, әсіресе «Эймей ниюхасшуку» («Елу сегіз атақты өлеңмен өлтіру») сериясында. Бұл гравюраларда өте егжей-тегжейлі өлтірулер көрсетілген, мысалы, әйелдердің басы кесіліп, киімдеріне қанды қол іздері қалған. 1866 жылы шыққан «Кинсей кёгиден» («Қазіргі заманғы адамдардың өмірбаяндары») сериясындағы екі құмар ойын клубы арасындағы билік күресін бейнелейтін ерекше суреттерден және 1867 жылы шыққан «Азума но нишики укийо кодан» сериясынан да мысалдарды табуға болады. 1868 жылы Уэно шайқасынан кейін Йошитоши «Каидай хяку сенсо» сериясын жасады, онда ол қазіргі заманғы сарбаздарды жартылай батыс стилінде тарихи тұлғалар ретінде бейнелейді, жақын және ерекше бұрыштарды қолданады, көбінесе шайқастың қызу шағында үмітсіз көріністермен көрсетеді. Йошитошидің «қанды» кезеңдегі туындылары Джуничиро Танизаки (1886–1965) сияқты жазушыларға, сондай-ақ Таданори Йокоо мен Масами Тераока сияқты суретшілерге әсер еткен. Йошитоши осылай атаққа ие болса да, «қанды» гравюралар оның туындыларының шағын бөлігін құрайды.

Орта ғасырлар: қиын кезеңдер мен қайта тірілу

1869 жылы Йошитоши Жапониядағы ең көрнекті ксилография шеберлерінің бірі саналды. Бірақ, көп ұзамай ол тапсырыстарды алуын тоқтатты, мүмкін, өйткені халық зорлық-зомбылық көріністерінен жалыққан болса керек. 1871 жылға қарай Йошитоши ауыр депрессияға түсті, жеке өмірінде үлкен дүрбелең туды, ол өмірінің соңына дейін сирек-сирек қайталанып отырды. Ол сүйіктісі Окотопен өте қиын жағдайда өмір сүрді, ол оны асырау үшін киімдерін және мүлкін сатты. Бір кезде олар жылу үшін үйдің еден тақталарын жағып жіберді. 1872 жылы ол жаңа дизайндарының танымалдығының жоқтығынан қатты шошып, толыққанды психикалық күйзеліске ұшырады дегенді айтады. Келесі жылы оның көңіл-күйі жақсарды және ол көбірек гравюралар жасауға кірісті. 1873 жылға дейін ол көптеген гравюраларына «Иккаисай Йошитоши» деп қол қойды. Алайда, өзін-өзі нығайту мақсатында, ол осы кезде суретші атын «Тайсо» (мағынасы «үлкен қайта тірілу») деп өзгертті. Жаңа технологиялық прогреске байланысты газеттер пайда болды, және Йошитоши «жаңалықтар nishikie» гравюраларын жасау үшін шақырылды. Бұл ағаштан жасалған гравюралар, әдетте, «нағыз қылмыс» сияқты сенсациялық және қорқынышты тақырыптардағы мақалалармен бірге толық беттік иллюстрациялар ретінде жасалған. Дегенмен, Йошитошидің қаржылық жағдайы әлі де тұрақсыз болды, сондықтан 1876 жылы оның сүйіктісі Окото оған көмектесу үшін өзін қызбалақ үйге сатты. 1877 жылғы Сацума көтерілісі кезінде ескі феодалдық тәртіп жаңа Жапонияны тоқтатуға соңғы әрекет жасады, газет таралымы өсті, ксилография шеберлеріне сұраныс артты, Йошитоши көп назар аударды. 1877 жылдың соңында ол жаңа сүйіктісі, гейша Оракумен бірге болды; Окото сияқты, ол да оны асырау үшін киім-кешегін және мүлкін сатты, ал бір жылдан кейін олар ажырасып кеткен кезде, ол да өзін қызбалақ үйге жалдады. Йошитошидің туындылары оған көпшіліктің танымалдығын арттырды, ал ақша да көмектесті, бірақ ол 1882 жылға дейін толыққанды қамтамасыз болмады. 1878 жылы жасалған «Биджин шичи-йока» атты биджин-га сериясы Йошитошиге саяси қиындықтар тудырды, өйткені ол Император сарайындағы жеті әйел қызметкерді бейнеледі және олардың есімдерін атады. Мүмкін, Мейдзи императрицасының өзі бұл фактіге және сериядағы оның портретінің стиліне наразы болған шығар. Йошитоши 1877-1882 жылдары Жапон мифологиясынан Эдо дәуіріне дейінгі ұлы тұлғаларды бейнелеген 51 туындыдан тұратын «Ұлы Жапонияның атақты генералдарының айнасы» атты еңбегін жариялады, және ол одан әрі өзінің беделін арттырды. 1880 жылы ол тағы бір әйелмен, екі баласы бар бұрынғы гейша Сакамаки Тайкомен танысты. Олар 1884 жылы үйленді, ол басқа әйелдермен қарым-қатынас жасауын жалғастырды, бірақ оның жұмсақ және шыдамды мінезі оның мінез-құлқын тұрақтандыруға көмектескен сияқты. Тайконың асырап алған бір баласы Йошитошидің шәкірті болды және содан кейін Цукиока Когё деп аталды. Йошитошидің әйгілі, бірақ қызықты «Ошу адачигахара хитоцуя но зу» (Адачи батпағындағы жалғыз үй) 1885 жылы пайда болды. Бұл туынды 11-ші ғасырда жинақталған «Шуи Вакашу» кітабында жазылған Куродзукадағы Кидзо (фольклор) аңызын бейнелейді, ал Куродзука нох, кабуки және жоруриде де орындалады. Бұл қараңғы туынды өзінің мәнімен ерекше және қазіргі заманғы кинбаку тарихында ықпалды, өйткені Итох Сейу Йошитошидің сакаса зури (көкке тігілген) суретінің дәл бейнеленуіне таң қалды. 1885 жылғы «Токио Хаяри Хосомики» өнер және сән журналының саны Йошитошиді Укийо-э шеберлерінің арасында бірінші орынға қойды, ол Мейдзи дәуіріндегі Утагава Йосику және Тоёхара Куничика сияқты суретшілерден озып кетті. Осылайша ол үлкен танымалдылыққа және сыншылардың мақтауына ие болды. Бұл кезде ксилография өнеркәсібі қиын жағдайда болды. Ғасырдың басындағы барлық ұлы ксилография шеберлері - Хиросиге, Кунисада және Куниёси - ондаған жылдар бұрын қайтыс болды, ал ксилография өнері Жапонияны жаңғыртудың шатастығында өліп бара жатқан өнер түріне айналды. Йошитоши өндірістің жоғары стандарттарын сақтап, оны уақытша құлдыраудан сақтап қалды. Ол шебер мұғалім болды және Тошиката Мидзуно, Тошихиде Мигита және басқалар сияқты көрнекті шәкірттері болды.

Кейінгі жылдары: укийо-эдің тұтылуы

Оның соңғы жылдары ең өнімді болды, оның тамаша "Айдың жүз қыры" (1885–1892) және "Отыз алты арбаның жаңа бейнелері" (1889–1892) сериялары, сондай-ақ кабуки театры актерлері мен сахналарының шеберлік триптихтері жарық көрді. Осы кезеңде ол досы, актер Ичикава Данжуро және басқалармен бірлесіп, дәстүрлі жапон өнерінің кейбір түрлерін сақтауға тырысты. Өмірінің соңғы жылдарында оның психикалық мәселелері қайтадан күшейді. 1891 жылдың басында ол достарын болмаған суретшілер жиынына шақырды, ол шындығында ойдан туған елес еді. Оның денсаулығы да нашарлап, үйінде тонау орын алып, барлық ақшасы ұрланды. Көрсетілген симптомдардан кейін ол психиатриялық ауруханаға жатқызылды. 1892 жылдың мамырында ол ауруханадан шықты, бірақ үйіне оралмай, жалдамалы бөлмелерде тұрды. 1892 жылдың 9 маусымында ол миға қан құйылудан қайтыс болды. Ол 53 жаста еді. 1898 жылы Токиодағы Мукодзима Хьяккаен бағында Йошитошиге арналған тас ескерткіш орнатылды.

Ретроспективті байқаулар

Өмірінде көптеген сериялы гравюралар, көптеген триптихтер жасады, олардың көптегені жоғары бағаланды. Оның ең танымал үш сериясының екеуі – «Айдың жүз қыры» және «Отыз алты арбақ» – көптеген шедеврлерді қамтиды. Үшіншісі, «Әдет-ғұрыптар мен мінез-құлықтардың отыз екі қыры», көп жылдар бойы оның ең жоғары бағаланған туындысы болды, бірақ қазір бұл мәртебесін жоғалтты. Басқа, сирек кездесетін серияларында да көптеген көркем гравюралар бар, олардың ішінде «Жапонияның әйгілі генералдары», «Құштарлықтар жинағы», «Шығыс брокатының жаңа таңдауы» және «Заманауи адамдардың өмірі» кіретін еді. Оның гравюраларына сұраныс бірнеше жылға созылды, бірақ ақырында оған қызығушылық Жапонияда да, әлемнің басқа елдерінде де азайды. Сол кезеңдегі қалыптасқан пікір бойынша, Хиросиге ұрпағы – ағаштан жасалған гравюра шеберлерінің соңғысы болды, ал дәстүрлі коллекционерлер тіпті одан да ертерек, Утамаро мен Тойокуни ұрпағында тоқтады. Дегенмен, 1970 жылдардан бастап оған қызығушылық қайта оянды, оның туындыларын қайта бағалау олардың сапасы, ерекшелігі және шеберлігін көрсетті. Ол ескі жапондық ағаштан жасалған гравюраның ең жақсы үлгілерін сақтап қана қоймай, сонымен қатар батыстан келген жаңа идеяларды және өз инновацияларын енгізу арқылы осы өнер саласын дамытты.

Айдың жүз қыры

Йошитошидің "Айдың жүз қыры" сериясы 1885-1892 жылдар аралығында, өмірінің соңғы жылдарында жарық көрген жүз ағаш кескіштен тұрады. Кейбір баспаларда ай бейнеленбегенімен, ол бүкіл серияны біріктіретін тұжырымдама болып табылады.

Ұлы Жапонияның атақты генералдарының айнасы

Йошитошидің "Ұлы Жапонияның атақты генералдарының айнасы" сериясы оның орта жылдарында, 1877-1882 жылдар аралығында жарық көрген елу бір ксилографиядан (ағашқа қашалған суреттен) тұрады.