Кіріспе

Кофе пісіру құрылғысы

Кофе қайнатқышы – кофе пісіру үшін қолданылатын, қайнап тұрған немесе жартылай қайнап тұрған суды гравитация арқылы кофе ұнтағынан үнемі өткізіп, қажетті күштілікке жеткенше айналдыратын қазанның бір түрі. Ұнтақтар тесілген металл сүзгі себетінде сақталады. Кофе қайнатқыштары бұрын өте танымал болды, бірақ 1970-ші жылдардың басында автоматты тамшылап пісіруге арналған кофе машиналарымен ығыстырылды. Қайнатқыштар көбінесе кофе ұнтағын басқа пісіру әдістеріне қарағанда жоғары температураға ұшыратады және бұрын пісірілген кофеді бұршақтар арқылы қайта айналдыруы мүмкін. Осының салдарынан, қайнатқышпен пісірілген кофе шамадан тыс пісіруге бейім. Дегенмен, қайнатқыштарды ұнататындар осы пісіру әдісінің ықтимал кемшіліктерін пісіру процесін мұқият бақылау арқылы жоюға болатынын айтады.

Пісіру процесі

Кофе қайнатқыш – жылу көзіне жақын орналасқан, төменгі бөлімі бар ыдыстан тұрады. Одан тік түтік жоғары қарай, қайнатқыштың үстіне дейін созылады. Бұл түтіктің жоғарғы жағында, пісірілетін кофе ұнтағын ұстайтын тесіктелген металл сүзгі – “себет” орналасқан. Ыдысқа су құйылады, деңгейі себеттің төменгі жағынан төмен болуы керек, ал себетке қажетті мөлшерде, іріленген кофе ұнтағы салынады. Кофе қайнатқыш пешке қойылады, төменгі бөлімдегі су қыздырылады. Бөлімнің ең төменгі жағындағы су бірінші болып қызып, қайнауға бастайды. Қайнау кезінде бу көпіршіктері пайда болып, тік түтік арқылы жоғары қарай бағытталады, газ көтеру сорғысының принципіне ұқсас процесспен ыстық суды түтік арқылы сыртқа итеріп шығарады. Ыстық су қақпақтың астына тиіп, содан қақпақтың ішкі жағына ағып түседі. Ішкі қақпақтағы тесіктер суды себеттегі кофе ұнтағының үстіне таратып береді. Одан кейін жаңа піскен кофе төмендегі жылы суға тамшылап түседі. Бұл цикл үнемі қайталанып, ыстық су қақпақтың астына тигенде естілетін үзілісті “қырқылыс” дыбысын шығарады. Кофе қайнау нүктесіне жақындағанда, “қырқылыс” дыбысы үздіксіз гүрілдеуге айналып, кофе дайын екенін көрсетеді. Қолмен басқарылатын кофе қайнатқышта ыдысты пештен алып тастау керек немесе қайнау процесін тоқтату үшін қыздыруды азайту қажет. Ұзақ қайнаған кофе тым көп экстракцияланады, нәтижесінде кофедің дәмі қатты және ащы болады. Кейбір кофе қайнатқыштарда кіріктірілген электрлік қыздыру элементі болады және оларды пешке қоюдың қажеті жоқ. Мұндай қайнатқыштардың көпшілігі пісіру кезеңінің соңында автоматты түрде қыздыруды азайтады, кофеді ішуге қолайлы температурада ұстап, бірақ қайнатпайды.

Өнертапқыш

Бірінші заманауи перколяторды, оның құрамында құбыр арқылы қайнап тұрған судың көтерілуі үздіксіз цикл құрап, ас үй пешінде қыздырылуы мүмкін болды, 1819 жылы париждік қаңқа жасаушы Джозеф Генри Мари Лоуренс ойлап тапты. Оның принципі жиі көшіріліп, өңделді. Сондай-ақ, жабық жүйелерді, яғни «басымды қазандықтарды» жасауға әрекеттер болды. Кофе перколяторына арналған алғашқы АҚШ патенін 1865 жылы Массачусетс штатының Франклин қаласының тұрғыны Джеймс Насон алды. Бұл механизм жоғарыда сипатталған дәстүрлі перколяция әдісін қолданбады. Иллинойс штатының шаруасы Хансон Гудрич қазіргі АҚШ пешінің үстіне қойылатын перколяторды патенттеді, ол 1889 жылдың 13 тамызында тіркелді. Онда дәстүрлі перколятордың негізгі элементтері болды: қайнатуға арналған кең негіз, жоғары ағынмен өтетін орталық түтік және оған ілінген тесіктелген себет. Гудричтің дизайны сол кездегі кез келген стандартты кофе құмырасын пештің үстіндегі перколяторға айналдыра алды. Келесі патенттер көп қосымша өзгерістер енгізбеді. Электрлік перколяторлар 20 ғасырдың басында, кем дегенде, онжылдығынан бері өндірісте болды. General Electric, Schenectady, New York компаниясы 1905 жылы «Электрмен кофе жасау» деген 6 беттік буклет жариялады. Автоматты перколяторлар 1940 жылдардан бұрын немесе одан ертерек қолжетімді болды.

Қолданылуы

Ірі перколяторлар, көбінесе "кофе орны" деп аталатын, кеңселерде, кафетерийлерде, қоғамдық шараларда, шіркеу жиындарында және бір уақытта көп мөлшерде кофе қажет болатын басқа да ірі топтық іс-шараларда жиі қолданылады. Перколяторлар сонымен қатар кемпинг жасаушылар мен табиғатты жақсы көретіндердің арасында танымал, себебі олар кофеді электр қуатысыз да жасауға мүмкіндік береді, алайда қарапайым сүзгі ұстағышты қайнатылған суды ыдыстан құйып қолдануға да болады. Қысымсыз перколяторларды қағаз сүзгілермен де пайдалануға болады.

Жағдайдың жақсаруы

Перколяторда кофе жасау әдісі 20 ғасырдың басында электр перколяторының пайда болуынан бері өте аз өзгерді. Алайда, 1970 жылы нарыққа «жаңқа кофе сүзгіш сақиналары» енгізілді. Кофе сүзгіш сақиналары перколяторларда қолдануға арналған, әр сақинада алдын ала өлшенген кофе ұнтағы бар, ол жеке қағаз сүзгіге мөрленген. Мөрленген сақиналар пішінімен пончикке ұқсас, ал сақинаның ортасындағы кішкентай тесік кофе сүзгіш сақинасын металл перколятор себетіне шығыңқы конвекциялық (перколятор) түтігінің айналасына орналастыруға мүмкіндік берді. Алдын ала өлшенген, жеке жиналған кофе сүзгіш сақиналары пайда болғанға дейін, жаңа кофе ұнтағы қасықпен өлшеніп, металл перколятор себетіне салынатын. Бұл процесте аз мөлшерде кофе тұнбасы жаңа піскен кофеге түсіп кетуі мүмкін еді. Сонымен қатар, бұл процесс перколятор себетінде ылғал қалдыратын. Алдын ала қапталған кофе сүзгіш сақиналарының екі артықшылығы болды: Біріншіден, сақиналардағы кофе мөлшері алдын ала өлшенгендіктен, әр қасықты өлшеу және оны металл перколятор себетіне салу қажеттігі жойылды. Екіншіден, сүзгі қағазы қапталған қағаздың ішіндегі барлық кофе ұнтағын ұстап тұруға жеткілікті берік болды. Қолданғаннан кейін кофе сүзгіш сақинасын себеттен оңай алып тастап, тастауға болады. Бұл тұтынушыны перколятор себетінен ылғал кофе ұнтағын тазалау міндетінен босатты. Көптеген перколяторлар металл сүзгі себеттерін пайдаланса, Neuerer Aromators қос қабатты қиылысқан порцелан сүзгілерін қолданды. Кофе пісіруде еріткіш – су, ал өткізуге болатын зат – кофе ұнтағы, ал ерігіш құраушылар – кофеге түсін, дәмін, хош иісін және қоздыру қасиеттерін беретін химиялық қосылыстар. Көптеген танымал пісіру әдістері мен құрылғылары кофе жасау үшін перколяцияны қолданады, бірақ «перколятор» термині Хансон Гудрич жасаған пеш үстіндегі кофе құмыралары сияқты құрылғыларды ғана білдіреді. Оның перколяторы кофе пісірудің алғашқы құрылғыларының бірі болды, ол инфузия немесе декокция емес, перколяцияны қолданды және осылай атады. Кейіннен перколяцияға негізделген басқа пісіру әдістері пайда болды, бұл ерте атау конвенциясы басқа әдістермен шатасуға әкелуі мүмкін. 1813 жылы Бенджамин Томпсон, Рамфорд графы «Кофедің тамаша қасиеттері туралы» эссесін жариялады, онда ол қазір тамшылап пісірумен байланысты болатын бірнеше перколяция әдістерін сипаттады. Сифонды пісіру құрылғылары 1830 жылдардың басында пайда болды. Инфузия мен перколяцияның үйлесімін пайдаланып, олар кофе перколяциясының алғашқы дамуы болды. Алайда, бұл күрделі және нәзік құрылғылар қызығушылық тудырды. Сифонды пісіру суды қысым камерасынан пісіру камерасына көтеру үшін бу қысымын пайдаланады, онда кофе инфузияланады. Жылу көзі қысым камерасынан алынғаннан кейін, ішкі атмосфера суып, қысым төмендеп, кофе сүзгі арқылы қысым камерасына қайта тартылады. Перколяторлық пісіруден айырмашылығы – экстракцияның көп бөлігі инфузия кезеңінде (суға батыру пісіруші ретінде) жүреді және су ұнтақ арқылы қайта өңделмейді. Сүзгілі тамшылау (1908 жылы Мелитта Бентц ойлап тапқан) ұнтақты сүзгіге өткізбеу үшін ұстағышта орналасқан кофе ұнтағын пайдаланады және ыстық су тартылыс күшімен ұнтақтан өтеді. Бұл судың ұнтақ арқылы қайта өңделмеуі және суды пісіру камерасына жеткізу үшін қайнатудың қажеті болмауы себепті перколяторлық пісіруден ерекшеленеді. (Көптеген автоматты тамшылайтын машиналарда суды пісіру камерасына көтеру үшін қайнатады немесе жақында қайнатады, бірақ бұл осы машиналарға тән ерекшелік, алғаш қолмен пайдаланылған процеске қажет емес.) Мока пісіру (1933 жылы Альфонсо Биалетти ойлап тапқан) қысым камерасы мен ыдыстың арасында сүзгі себетіне салынған кофе ұнтағын пайдаланады. Қысым камерасында қыздырылған судың үстіндегі бу қысымы суды сүзгі арқылы ыдысқа итеруге мәжбүрлейді. Бу қысымының мөлшері және температура деңгейі ұнтақтың ұнтақталуына және қапталуына байланысты. Бұл суды қысыммен, тартылыс емес, ұнтақ арқылы жылжыту арқылы перколяторлық пісіруден ерекшеленеді; су ұнтақ арқылы қайта өңделмейді; және суды пісіру камерасына жеткізу үшін қайнатудың қажеті жоқ. Оңтүстік Еуропада, Италия және Испания сияқты елдерде моканың ішкі қолданысы тез кеңейіп, 1930 жылдардың соңында перколяторды толықтай алмастырды. Перколяторлық және тамшылау пісіру 20 ғасыр бойы Солтүстік Америка нарығында қол жетімді болғандықтан, АҚШ пен Канадада бұл әдістер арасында шатасу аз. Алайда, мока туркалары бұл нарықта жақында ғана қол жетімді болды; сатушылар мен сатып алушылар мока туркаларын перколяторлармен шатастырады, олардың механикасы мен нәтижелері әлдеқайда өзгеше болса да.