Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі

|аты=Жабайы сәбіз
|кескіні=Daucus carota May 2008 1 edit. jpg
|кескіні сипаттамасы=Жабайы сәбіздің гүлшоғыры
|туысы=Daucus
|түрі=carota
|статусы=LC
|статус жүйесі=IUCN3.1
|статус дерекнамасы=
|авторы=L. |синонимдері дерекнамасы= Еуропалық жабайы сәбіз, құс ұясы, епископтың тісшесі және Анн патшайымының тісшесі (Солтүстік Америка) – Apiaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Бұл өсімдік Ескі әлемнің қоңыржай аймақтарында табиғи түрде өседі және Жаңа әлемде бейімделген. Егістік сәбіз – Daucus carota subsp. sativus тұқымдас өсімдіктің бір түрі.

Сипаттама

Жабайы морковь – бұл биіктігі әртүрлі, бірақ көбінесе қалың болатын, қатты сабақты, екі жылдық шөптесін өсімдік. Сабағы жап-жасыл, сәл түкті. Жапырақтары үш рет тілімделген, ұсақ бөлінген, ажарлы және жалпы пішіні үшбұрышты. Жапырақтары ұзын, гүлшоғырында ("рубин") бір қызғыл гүл болады. Төменгі жапырақшалары үш тілімді немесе қауырсын тәрізді, бұл өсімдікті басқа ақ гүлді шатыршагүлдерден ерекшелейді. Тұқымдары жетілген кезде, гүлшоғыры шеттерінен иіліп, тығыздалып, ішкі жағы қисайған болады. Жемісі кішкентай, құрғақ, дөңгелек, сопақ және жалпақ, қысқа түйіншелі және ілгекті тікендерімен, сондай-ақ оны қорғайтын түктермен қапталған. Кепкен гүлшоғырлары өсімдіктен ажыралып, құрғақ бұтаққа айналады. Шағын қызғыл гүлдің, антоцианмен боялған, қызметі – жәндіктерді тарту. Гүлдері мамырдан қыркүйекке дейін гүлдейді. Hemlock өсімдігінің сабақтарында көбінесе қызғылт реңді дақтар болады, ал Анн патшайымының түймесі (жабайы морковь) сабақтарындай түкті болмайды. Екі өсімдікті де еуропалық қоныс аударушылар Солтүстік Америкаға әкелген, қазір олар кең таралған жабайы гүлдер; Daucus carota сол жерде көбінесе Анн патшайымының түймесі деп аталады. Ұлыбритания королевасы Анна – осы өсімдіктің атымен аталуына себепкер болған королева Анна. Осылай аталуына себебі – гүлшоғыры күнделікті киімдердегі әсем тігістерге ұқсайды, ал ортасындағы қызыл гүл королева Аннаның тігілген кестесін тігіп жатқанда тығылып қалған қан тамшысын бейнелейді деп есептеледі.

Қара орталық флореттің қызметі

Чарльз Дарвин олардың қалыптасқан белгі екенін болжағаннан бері D. carota-ның орталық қара гүлінің функциясы талқылауға түсіп келеді. Олардың жәндіктерді міместеуге бейімделу функциясы бар деген ұсыныс бар, осылайша шөпқоректілердің жеуін болдырмайды немесе тамақ немесе жұптасу мүмкіндіктерін көрсете отырып, тозаңдаушыларды тартады. Португалияда жүргізілген бір зерттеуде қара гүлдер әртүрлі кілемше қоңызы, Anthrenus verbasci, келуіне әсер ететіні және қара гүлдердің саны көп болғанда келу санының артуымен байланысты екені, ал қара гүлдері жоқ гүлшоғырларға сирек келінетіні анықталды. Қара гүлдерді бір немесе бірнеше тоңдырылып өлтірілген A. verbasci-мен алмастыру, олар гүлдердің мөлшері мен пішініне ұқсас, гүлдерге қатысты байқаулармен салыстырылатын нәтижелер берді.

Таксономия

Карротты алғаш рет Карл Линней 1753 жылы жариялаған «Species Plantarum» еңбегінде ресми түрде сипаттаған.

Кіші түрлер

Дақылданған морквенің жалғыз атасы – Daucus carota. Үйдегі және жабайы морквен бір түрге жатады, ол – Daucus carota L. D. carota-ның әр түрлі климаттық және атмосфералық жағдайларға бейімделген бірнеше түршелері бар. Осы түршелердің екеуі Нидерландыдан шыққан. D. carota subsp. sativus-тың тамырлары әртүрлі түстерде болуы мүмкін. Оның тамыры жуан және тәтті. D. carota subsp. sativus-тың мерікарпының ойыс қырларындағы тікенектердің торабы жақсы жетіледі. D. carota subsp. carota-ның тамырлары ақ түсті, түсі өзгермейді және D. carota subsp. sativus-тан айырмашылығы, олардың тамыры жұқа, дәмi ащы және жеуге жарамсыз. D. carota subsp. carota-ның ортаңғы шатыршасы (D. carota subsp. sativus-тағыдай) жақсы жетілмейді, ал гүлдің түсі қызылдан қою күлгінге дейін өзгеруі мүмкін.

Қолданылуы

Д. carota тамыры, егілген сәбіз сияқты, жас кезінде жеуге жарамды, бірақ тез қатты болып, жеуге болмайды. Гүлдері кейде қамырға малып, қуырылады. Жапырақтары мен тұқымдары да жеуге жарамды, сондықтан өсімдікті қолданғанда сақтық тану керек. Тұқымдары мен гүлдері ғасырлар бойы контрацепция және түсік түсіру құралы ретінде қолданылып келген. Егер бояу ретінде қолданса, гүлдері қаймақты, ақшыл түс береді. D. carota жаңадан кесілген кезде, оны ұстаған судың түсіне қарай түсі өзгереді немесе басқа түске ауысады. Бұл әсер өсімдіктің "гүліне" ғана көрінеді. Қарақұмық та осы сияқты әсерді көрсетеді. Бұл құбылыс мектептегі табиғатты зерттеу сабақтарында жиі көрсетіледі.

Пайдалы арамшөптер

Бұл пайдалы арамшөпті егінмен бірге отырғызуға болады. Көбінесе қолшатыр гүлділер тұқымдасына жататын өсімдіктер сияқты, ол өз туған жерінде кішкентай гүлдерімен араларды тартады; бірақ, жаңадан енгізілген жерлерде, ол өте сирек ара тартады. Солтүстік-шығыс Висконсин штатында, мүккекпен бірге отырғызғанда, ол көбелектер мен араларды тартуға қол жеткізді. Бұл түрдің жанында өсірілгенде, помидор өнімділігін арттыратыны және оны салатпен араластырып егілгенде, салқын әрі ылғалды микроклиматты қамтамасыз ететіні анықталған. Дегенмен, Айова, Мичиган және Вашингтон штаттары оны зиянды арамшөп деп тізімдеген, ал жайылымдардағы қауіпті зиянкес деп санайды. Ол топырақтағы тұқым қорында екіден бес жылға дейін сақталады.

Дәмділігі

Бірнеше түрлі факторлар сәбіздің түбірінде аномальды метаболиттердің (әсіресе 6 метоксимелиннің) пайда болуына себеп болуы мүмкін, бұл тамырларда ащы дәмді тудырады. Мысалы, алманың қатысында өскен сәбіздің дәмі көбірек ащы болады. Сондай-ақ, этилен оңай стресс тудырып, ащы дәмге әкелуі мүмкін.

Өнер арқылы тарих

Даукус каротаның тарихы және оның әлемнің әртүрлі аймақтарында өсірілуі тарихи мәтіндер мен өнер туындылары арқылы анықталуы мүмкін. Мысалы, 16-шы және 17-ші ғасырлардағы базардағы қыздардың немесе шаруалардың жаңа егіндерін бейнелейтін суреттер морковь тарихы туралы ақпарат бере алады. Мұндай суреттерді зерттеу сары немесе қызыл түсті тамырлар Түркияда, Солтүстік Африкада және Испанияда өсірілгенін көрсетеді. Ал 17-ші ғасырда Нидерландыда қызғылт түсті тамырлар өсірілген.

Поэзиядағы сілтемелер

"Каралева Аннаның түймешігі" – Уильям Карлос Уильямстың 1921 жылы жарық көрген "Sour Grapes" жинағындағы өлеңінің атауы және тақырыбы.