Кіріспе

Оңтүстік Африка гүлді өсімдіктерінің туысы – Protea (/p//r//oʊ//t//iː//ə/) – Оңтүстік Африка гүлді өсімдіктерінің туысы, сондай-ақ «қант бұталары» (африкаанс тілінде: suikerbos) деп те аталады. Бұл Proteaceae тұқымдасының типтік туысы болып табылады. Түрлердің шамамен 92 пайызы тек Кейп Флористикалық аймағында ғана кездеседі, ол Кланвильямнан Оңтүстік Африканың Грэмстаун қаласына дейінгі таулы жағалаудың тар белдеуін құрайды. Протея түрлерінің көп бөлігі Лимпопо өзенінің оңтүстігінде таралған. Protea madiensis Африканың тропикалық аймақтарында, Гвинеядан Суданға, Мозамбикке және Анголаға дейін өседі. Protea caffra Кейп аймағынан Уганда мен Кенияға дейін, соның ішінде Кения тауының Ұлттық паркіндегі шапарал аймағында кездеседі. Кейп флорасына тән түрлердің ерекше байлығы мен әртүрлілігі, бір жағынан, ландшафттың әртүрлілігімен байланысты деп есептеледі, онда популяциялар бір-бірінен оқшауланып, уақыт өте келе жеке түрлерге эволюциялайды.

Этимология

Протеа туысы 1735 жылы Карл Линней ат қойды, ол қазір Leucadendron argenteum деп белгілі бір түрдің еркек және әйел өсімдіктерін қарап отырғанда, олардың бір-бірінен қатты ерекшеленгенін байқады; ол оларды екі түрлі түр деп жаңылыстырды және осы формаларды грек құдайы Протеус сияқты, қалауынша өз пішінін өзгерте алатын қабілетімен салыстырды. Линнейдің туысы Герман Боерхаавтың бұрын жариялаған бірнеше туыстарын біріктіру арқылы құрылды, бірақ Линнейдің Протеасына кірген Боерхаавтың туыстары Линнейдің әрбір жарияланымына қарай өзгеріп отырды.

Таксономия

Протеа тұқымдасына жататын Proteaceae туысы гүлді өсімдіктердің ішіндегі ежелгі тұқымдастардың бірі. Палшықтардағы қалдықтардың куәлігі бойынша, Proteaceae тұқымдастары Гондванада, жоғарғы бор кезеңінде, 75-80 миллион жыл бұрын өскен. Протеа тұқымдасы екі кіші тұқымға бөлінеді: Оңтүстік Африкада кең таралған Proteoideae және Австралия мен Оңтүстік Америкада, сондай-ақ қазіргі Шығыс Азияның бір бөлігін құрайтын Гондвананың басқа кішігірім бөліктерінде шоғырланған Grevilleoideae. Африка Мадагаскармен тек бір тұқымдасты бөліседі, ал Оңтүстік Америка мен Австралия көптеген ортақ тұқымдастарды бөліседі – бұл олардың Африкадан бір-бірінен бұрын бөлінгенін көрсетеді.

Генетика

Протеа тұқымдас өсімдіктер, мысалы, Протеа, Лейкоспермум және Лейкадендрон – диплоидты организмдер, сондықтан олар жаңа сорттар алу үшін жақын туысқан түрлермен еркін будандаса алады. Бірақ, Протеацея тұқымдасының барлық туыстары еркін гибридтесуге қабілетті емес; мысалы, Лейкадендрон түрлерін Лейкоспермум түрлерімен гаплоидты хромосома санының айырмашылығы себепті (13 және 12) будандастыруға болмайды. Бұл генетикалық үйлесімсіздік нәтижесінде тозаңданған гүлдер жеміс бермейді немесе тұқымсыз жеміс береді, себебі үйлесімсіз тозаң мен жұмыртқадан пайда болған өсімдік эмбриондары дамымайды.

Ботаника тарихы

17 ғасырда Жақсы үміт мүйісіне келген ботаниктердің назарын протея гүлдері тартып алды. Көптеген түрлері 18 ғасырда Еуропаға енгізіліп, сол кезде ботаниктер арасында ерекше танымалдылыққа ие болды.

Өсіру

Қазіргі уақытта протея 20-дан астам елде өсіріледі. Өсіру Жерорта теңізі және субтропиктік климат аймақтарымен шектелген. Жаңа сортты дамыту алдында үш түрлі ерекшеліктерді қарастыру қажет. Сорттың өнімділігі немесе өндіріс көлемі ескерілуі тиіс. Кесілген сабақтарды өңдеу және қаптаудың ыңғайлылығы, сондай-ақ сорттың нарықтағы бағасы да маңызды. Протея өсімдігін өсіру уақытты көп алады, сондықтан жаңа будандастыру комбинацияларын жоспарлау және мақсаттарды анықтау селекциялық бағдарламаның өте маңызды бөлігі болып табылады. Тағы бір кең таралған гибрид – Protea emixia, ол көктем және жаз айларында гүлдеу үшін өсіріледі, осылайша Солтүстік жарты шарға экспортқа кесілген гүлдермен қамтамасыз етеді.