Кіріспе

Leucospermum – Proteaceae тұқымдасына жататын, қазірге дейін 48 түрі белгілі, мәңгі жасыл, тік немесе кейде төмен жатарақта өсетін бұталар туысы. Бұталардың көбінесе тамырында бір сабағы болады, бірақ кейбір түрлері жер астындағы тамырсабақтан өсіп, өрттен кейін жер үстіндегі биомассасы қырылғаннан соң қайта жаңарады. Көптеген түрлер өрттен қырылады, олардың тіршілігі тұқымдарына байланысты. Барлық түрлердің тұқымдарын құмырсқалар жинап, жер астындағы ұяларына апарып, құмырсқа нанымен қоректендіреді. Бұл тұқымдардың күйіп кетпеуін қамтамасыз етеді, соның арқасында жаңа өсімдіктер өсе алады. Leucospermum түрлерінің көпшілігі отырысқан, қарапайым, көбінесе былғары, жиі жұмсақ түкті жапырақтарымен сипатталады. Жапырақтары спираль бойынша орналасқан, шеттері бүтін немесе көбінесе 3-17 доғал тісті, қалың, сүйекті ұштары бар және түбінде жапырақшалары жоқ. Гүлдері көптеген гүлдерден тұратын шоғырларға бірігіп орналасқан, гүл шоғырының астында немесе сыртында жапырақшалары болады. Екі жынысты гүлдер цилиндр, конус немесе жазық болатын ортақ негізге бекітілген, олардың түбінде кішкентай жапырақшалар орналасқан. Гүлдердің перианты сыртынан, әсіресе ұшынан түкті, төрт қабаттан тұрады және түтік түрінде біріккен. Әдетте төрт аталық безі периант қабаттарының ұштарымен жеке-жеке біріктіріледі, тек бірнеше түрде ғана өте қысқа жіпшесі бар, ол төменгі жағында қабаттардан ажыратылмайды. Гүл толыққанша ашылмаған кезде, тозаң аталық безден тозаң жинағышқа көшіріледі, ол аналық стилінің ұшында қалыңдайды. Осы кезеңде стиль едәуір өсіп, гүл шоғырының ортасынан алысқа орналасқан екі периант қабатының арасындағы тігістерді жарып шығады. Периант қабаттарының төртеуі де бір-біріне жалғасқан күйінде қалады, немесе үшеуі, немесе төртеуі кері иіліп (сардина консервісінің қақпағы сияқты) түтіктің үстін қоршайды. Жоғарғы жұмыртқалық бір карпельден тұрады және бір жұмыртқалықтан құралған, төрт кішкентай қабықшамен тіреліп тұрады. Жемісі – жұмыртқа немесе шар тәрізді жаңғақ. Көптеген түрлердің экологиялық ареалы мен таралу аймағы өте шектеулі, сондай-ақ көптеген түрлері сирек кездеседі немесе жойылу қаупі төнеді. Көбінесе тартымды, ірі гүл шоғырлары мен мәңгі жасыл жапырақтары, тік сабақтары және ұзақ гүлдеу кезеңі Leucospermum түрлерін және олардың гибридтерін бақшада сәндік және кескіш гүл ретінде өсіруге мүмкіндік береді.

Сипаттама

Көптеген шынақ жастықтар тік бұталар немесе тіпті кішкентай ағаштар болып өседі, әдетте бір негізгі сабағы болады. Дегенмен, кейбір түрлердің тек қана төменге иілген бұтақтары болады және диаметрі бойынша төменгі жамылғы құрауы мүмкін. Тағы бір түрлері жерден бірнеше сабақ тікелей өсіп шығады. Бұл кейбір түрлерді ажырату үшін маңызды белгі. L. pedunculatum және L. prostratum түрлерінің кептірілген үлгілерін ажырату қиын болуы мүмкін, бірақ екеуі де төмен өсетін түрлер болғанымен, даладағы өсу ерекшеліктері айқын түрде өзгеше. L. pedunculatum-да көптеген көлденең жайылған бұтақтар шамамен бірнеше сантиметрлік негізгі сабақтан өседі, ал L. prostratum-да бұтақтар жер астындағы ағаш тәрізді түбірден шығады. Жапырақтары сабақ бойымен кезектесіп орналасқан, араласқан және бұтақтың ұшына қарай сәл бағытталған немесе жабысқан, көбінесе сабақсыз, кейде жапырақ сабағымен, бірақ әрқашан түбінде қосымша жапырақшаларсыз, 1½–14 см (0.6–5.6 дюйм) ұзындықта және сызықты, эллипстік, көлбеу, овал, кері жұмыртқа пішіндес немесе шпатель пішіндес, жиегі толық немесе ұшына қарай 17 тісшеге дейін тісті болуы мүмкін, түксіз немесе жұмсақ, иілгіш бір жасушалы түктермен жабылған, кейде ұзын, тік жібектей түктермен араласқан.

Туысқан тұқымдармен айырмашылықтары

Лейкоспермум Protea, Leucadendron, Mimetes, Diastella, Paranomus, Serruria және Orothamnus сияқты туыстардан гүлдерінің жапырақ қойнауларында (көбінесе бұтақтың ұшына жақын болса да) орналасуымен, кішкентай және көзге түспейтін гүлшоғыр қабықшаларымен, гүл басын қызыл түсті тік немесе ортаға қарай иілген, перианттан ұзаққа созылатын мойындарымен ерекшеленеді, бұл гүл басына тігіштей көрініс береді, сондай-ақ құмырскаларды тартатын ақ және жұмсақ қабатпен жабылған үлкен жаңғақ тәрізді жемістерімен де ерекшеленеді. Мойын гүлқұршауынан шетіне қарай жарылады, ал периант жапырақтары төрт немесе үштен бірігіп қабықша құрайды немесе жеке-жеке кері иіледі.

Кардинисттік стиль

Кардинист стилі бөліміне жататын алты түрді кейде «атәшкер» (fireworks) гүлдері деп атайды. Олардың барлығы бір ғана негізгі сабағы бар үлкен тік бұталар. Гүлдердің ортақ негізі - ұшы сүйір, тар конус пішіндес. Гүлдерде 5½–8 см (2.2–3.2 дюйм) ұзындығындағы гүл шоғырлары гүл ашылғанда төмен қарай иіледі және ұшы өткір тозаңдық ұсынылымымен аяқталады. L. reflexum түрінің жапырақтары 2–5½ см (0.8–2.2 дюйм) ұзындығында және ½–1⅓ см (0.2–0.55 дюйм) енінде, оқшау немесе тар оқшау пішіндес, сұр түсті және жұмсақ жамылғылы. Гүлдің гүл қабаттары (периант) сары немесе қызыл түсті, 4–5 см (1.6–2 дюйм) ұзындығында, ал гүл ашылғанда гүл шоғыры ерекше түрде төмен қарай бағытталған.

Леукосперм

Leucospermum бөліміне жатқызылған түрлер кейде құмды даланың шұңғыл гүлдері деп аталады. Олардың арасында тік, жайылып өсетін және жерге жататын бұталар бар, ал жапырақ пішіні сызықты, жұмыртқа тәрізді және үшбұрышты болуы мүмкін, бірақ олардың барлығында, тіпті қартайғанда да, мамық тәрізді түкті жапырақтары болады. Гүл бүршігі әдетте тік болып келеді, әрқашан тәтті иіске және ашық сары түсті болады. Гүлі толық ашқанда, гүлдің ортасындағы үш тостаған жапырағы біріккен күйінде қалады, ал төртінші жапырақ бос болады. Стильдің ұшындағы тозаң ұсынатын бөлігі цилиндр немесе дөңгелек пішіндес. L. hamatum 1983 жылы сипатталды, осы туыстағы түрлер көбінесе шұңғыл гүлдер деп танылады.

Филогения

Гомологты ДНК-ны салыстыру Proteaceae туыстамалары арасындағы филогенетикалық байланыстарды түсінуге мүмкіндік берді. Leucospermum тек Кейп Флористикалық аймағына ендемик туыстардан ғана тұратын топқа жатады, олар бірге Leucadendrinae кішітуысын құрайды. Leucospermum ең жақын Mimetes туысына, бірақ егер Diastella және Orothamnus екеуі де оған қосылса ғана монофилеттік болады. Paranomus, Vexatorella, Sorocephalus және Spatalla туыстарының кіші тобы Leucospermum-Mimetes кіші тобының туыс тобы болып табылады. Төмендегі ағаш осы мәліметтерді көрсетеді.

Бөлімшелер

Leucospermum туысы секциялар деп аталатын тоғыз топқа бөлінеді. Бұлар: Brevifilamentum, Cardinistyle, Conocarpodendron, Crassicaudex, Crinitae (синонимі Diastella Meisn. (Salisb.) Endl. емес), Diastelloidea, Hamatum, Leucospermum (синонимі Hypophylloidea) және Timiditubus. Келесі таксондар тиісті секцияларға жатқызылған. L. alpinum subsp. alpinum = Vexatorella alpina L. alpinum subsp. amoenum = Vexatorella amoena L. glaberrimum = Leucadendron glaberrimum L. involucratum = Leucadendron salignum L. marginatum = Leucadendron spissifolium L. obtusatum = Vexatorella obtusata L. ovatum = Protea longiflora L. rochetianum = Faurea rochetiana L. zwartbergense = Leucadendron dregei

Тағайындауға болмайтын атаулар

Leucadendron filiamentosum, L. polifolium және L. bellidifolium үшін типтік үлгілер табылған жоқ, ал олардың сипаттамалары қандай Leucospermum түрлерімен синоним екенін анықтауға жеткіліксіз детальды. L. obovatum үшін сипаттама келтірілмеген, сондықтан ол номен нудум болып саналады.

Тұқымның таралуы

Леукадендрон жемістерінде бір ғана тұқым қуысы болады, ол ашылмайды және тек бір тұқымды қамтиды, бұл жаңғақ деп аталады. Жемістің бір бөлігі ақшыл, ет тәрізді немесе желе тәрізді перикарптан тұрады, ол феромонға ұқсайтын химиялық заттарды қамтитындықтан құмырсқаларды тартатын элайосома деп аталады. Жемістер өсімдіктен түскеннен кейін, көбінесе Anoplolepis құмырсқалары оларды жинап, жақтарымен элайосомаға тістеп ұяларына апарып жатады. Жер астындағы ұяға жеткен соң, элайосома желінеді. Қалған тегіс және қатты тұқымдар құмырсқалардың кішкентай жақтарына сыймайды, сондықтан олар тасталады және өрттен және тұқым жеушілерден қорғалған күйде қалады. Тұқымдардың тірі қалуын құртқа қарсы және бактерияға қарсы заттар да арттырады, оларды құмырсқалар ұяларын таза ұстау үшін бөліп шығарады. Файбоста бұл мирмекохория деп аталатын стратегия көптеген өсімдік түрлерінің өрттен аман қалуына көмектеседі. Инвазивті құмырсқалар, мысалы, Оңтүстік Африкадағы Linepithema humile (Аргентина құмырсқасы), жергілікті құмырсқалардың ұяларын бұзып, тұқым түскен жерде элайосомаларды жейді, сондықтан тұқым өрттен қорғалмайды және оны тышқандар мен құстар оңай тауып жей алады.

Өрт

Мерзімді орман өрттері Оңтүстік Африканың оңтүстік және батыс бөліктерінде маңызды фактор болып табылады. Бұл өрттердің пайда болуы, басқа факторлармен қатар, финбостың кеңдігін анықтайды. Финбоста табиғи түрде кездесетін барлық түрлердің табиғи өрт режимін сақтап қалуға мүмкіндік беретін бейімделулері бар, бірақ әртүрлі түрлер әртүрлі стратегияларды қолданады. Бұл Leucospermum түрлеріне де қатысты, тіпті финбостан тыс жерлерде кездесетін түрлерге де. Leucospermum түрлерінің көп бөлігі өрттен қырылады, себебі олардың тек жоғары қарай бұтақтанатын жалғыз сабағы бар және олардың қабығы жұқа болады. Бірақ, өрттен кейін бір жыл ішінде көптеген көшеттер пайда болады. Сондықтан, соңғы өрт болған аймақтағы барлық өсімдіктер бірдей жаста болады. Үш-төрт жылдан кейін бұл өсімдіктер гүлдей бастайды және тұқымдарды шығарады, олар бірден өспейді, бірақ өрттен кейін белсенді болатын топырақтағы тұқымдық қоймада сақталады. Бұл түрлерге жататын өсімдіктер биологиялық қартаюға (немесе сенилесценцияға) ұшырайды және тіршілігін жоғалтады. Кіші түрлерде, мысалы, L. truncatulum және L. oleifolia, ең ұзақ өмір сүру мерзімі жиырма бес-отыз жылды құрайды, ал L. praemorsum-да – елу-сексен жылды. Бұл түрлер тобы үшін өрт – жаңарудың және популяцияны сақтаудың алғы шарты. Алайда, егер өрттер екі-үш жылда бір рет болып жатса, топырақтағы тұқымдық қойма азаяды, себебі жаңа тұқымдар қосылмайды, және түрлер жергілікті жерде жойылып кетуі мүмкін. Бірқатар ірі түрлердің (L. conocarpodendron, L. heterophyllum, L. patersonii, L. pedunculatum, L. profugum және L. royenifolium) қалың қабығы бар, бұл оларға өрт тым күшті болмаса, аман қалуға мүмкіндік береді, соның арқасында олардың өмір сүру ұзақтығы кезекті өрттер арасындағы уақыттан асып түседі. Бұл топтағы өрттен аман қалу деңгейі 30-50% деп бағаланады. Өрт төменгі бұтақтарды жойғандықтан, өсімдіктердің қайта өсуі тек жоғары бұтақтардан ғана жүреді, нәтижесінде өсімдіктер қолшатыр тәрізді пішінге ие болады. Leucospermum түрлерінің шағын тобы өрттен аман қалудың тиімді әдісіне ие. Бұл түрлердің жер үстіндегі бөліктері өледі, бірақ жаңа өскіндер ағаш тәрізді түбірлерден тікелей жерден шығады. Бұл механизм ең жақсы дамыған Crassicaudex бөлімінің түрлерінде (L. cuneiforme, L. gerrardii, L. innovans және L. saxosum) кездеседі, олар көбінесе финбостан тыс, жазғы жауын-шашын басым аймақтарда өседі, онда өрттер жиірек болуы мүмкін, бірақ L. hypophyllocarpodendron, L. prostratum және L. tomentosum түрлерінде де кездеседі. Бұл топтағы өмір сүру деңгейі 95% немесе одан да жоғары деп бағаланады. Бұл түрлердің жас өсімдіктерін негізгі сабақтың төменгі жағындағы көптеген жанама бұтақтарының дамуы арқылы анықтауға болады.

Өсіру

Оңтүстік Африка және тағы бірнеше елде шынақ жаздықтарды өсіру маңызды экспорттық өнімді құрайды. L. conocarpodendron, L. cordifolia, L. lineare, L. patersonii және L. vestitum түрлері мен олардың әртүрлі гибридтері кесілген гүлдермен қамтамасыз етеді.