Кіріспе

Өрмекші өсімдіктер туысы Протеацеялар (/p/r/oʊ/t/i/'eɪ/s/iː/) - гүлді өсімдіктер туысы, негізінен Оңтүстік жарты шарда таралған. Отбасы 83 туысты қамтиды, оның 1,660 түрі белгілі. Австралия мен Оңтүстік Африканың әртүрлілігі ең көп. Platanaceae (жапсарлас ағаштар), Nelumbonaceae (қасиетті лотос) және соңғы APG IV жүйесінде Sabiaceae, олар Proteales отрядын құрайды. Белгілі Proteaceae тұқымдасына Protea, Banksia, Embothrium, Grevillea, Hakea және Macadamia жатады. Жаңа Оңтүстік Уэльстің варатахы (Telopea speciosissima), король протеасы (Protea cynaroides) және Банксия, Гревилья және Левкадендронның әртүрлі түрлері - танымал кескіш гүлдер. Macadamia integrifolia жаңғағы кеңінен коммерциялық мақсатта өсіріледі және тұтынылады, Gevuina avellana жаңғағы кішірек мөлшерде.

Этимология

Протеалар атауын Роберт Браун 1789 жылы Антуан Лоран де Юссие тұқымдасына Proteae деген атаудан алған. Бұл атау 1767 жылы Карл Линней грек құдайы Протеус атауын қолданған. Бұл өте орынды сурет, өйткені бұл тұқым өзінің түрлі-түсті гүлдері мен жапырақтарымен танымал.

Сипаттама

Протеацея тұқымдастары өте әртүрлі, әсіресе Банксия өсімдіктердегі адаптивті сәулеленудің таңғажайып мысалын ұсынады. Бұл өзгермелілік отбасы үшін қарапайым диагностикалық идентификациялық кілтті ұсынуды мүмкін емес етеді, бірақ жеке тұқымдарды оңай анықтауға болады. Протеалар 40 м биіктіктегі ұзын орман ағаштарына дейін жетеді және әдетте орташа биіктікте немесе төмен немесе көп жылдық бұталар, шөптер болып табылатын кейбір Стерлинг түрлерін қоспағанда. Кейбір түрлері ерікті түрде жапырақты (Embothrium coccineum), сирек acaulescent, жағасының cauline бөлігі жиі қалың (lignotuber). Үш жасушалы шаштардан тұратын, кейде бездік, сирек кездесетін, апикальды жасуша әдетте ұзын, өткір, кейде бірдей немесе тең емес бифидті болады. Жапырақтары сирек хош иісті, әдетте кезектесіп, спиральді, сирек қарама-қарсы немесе тікенекті; қабықшалы, сирек ет тәрізді немесе тікенекті, қарапайым немесе құрама (импарипинат, импарибипинат немесе сирек пальма немесе цифрлы сызықты сегменттері бар), бүкіл жиегі (3 ) сызықты сызықты (бұтаға ұқсас көрініс береді); сирек екіге бөлінеді, жиі тісті, кренетті немесе тісті, отырғызылады немесе сабақталады; жапырақшасы жиі ішекті, бірақ сирек қаптамалы (кейде Синафеяда), сызықшасыз; кейде сызықты сызықты немесе параллельді улану, кең немесе бір көрнекті желкенге дейін қысқартылған, вернация әдетте екі еселенген; анизофилді жиі әртүрлі өсу кезеңдерінде кездеседі; жапырақтың ортаңғы жапырағы, оқшаланған немесе мезофиллим; сирек кезде, әдетте, склеропласт сырынды, склеропластрымен. Бракхи парациттік стоматалар (Белленденада латероциттік). Өсімдіктің екі түрлі радиусы бар, кең және көп тісті немесе тар және бір тісті, флоэма қабатталған немесе жоқ, үш жапырақ іздері бар (сырттай бір жапырақ іздері бар) үш жақты түйіндер, жиі кездесетін склеридтер; линзицельдері жиі көлденең кеңейтілген қабық, пробка камбиум, әдетте, беткей. Тамырлары жақтық және қысқа, көбінесе түйіршікке топталған (протеидті тамырлар) өте тығыз тамыр шаштарымен, сирек микоризамен. Өсімдіктер әдетте гермафродит, сирек кездесетін моноэтикалық, диоэтикалық немесе андромоноэтикалық. Гүлжапырақтары өте өзгермелі, қарапайым немесе құрама, аксилярлық немесе терминал, бүйірлік гүлдері жалғыз немесе жұпта, сирек кезде соңғы гүлдері бар, рацемиформы, паникулятивті немесе конденсацияланған, әдетте брактармен, кейде жапырақтарға немесе пластинкаға айналған, конус түрін қалыптастырады немесе жарқын түстермен, инвалюра немесе псевдантийді құрайды, кейде peduncles және pedicels жиылады, рахиспен тығыздалады, кейбір жағдайларда тығыз гүлжапырақтары супер гүлжапырақтарын құрайды (кейбір Alloxylon); өте сирек гүлдер жалғыз және бұтақтардың соңындағы аксилярлық; лигубры жоқ түрлерде гүлдер кейде олардан өсіп, топырақ арқылы өтеді (геофиттер). Гүлдер әдетте кемелді, актиноморфты немесе зигоморфты, гипогиноздық, жиі үлкен және көрнекті болады. Жазық немесе көлбеу, кейде гинофорды құрайды. Гипогинус дискісі бар және экстрастаминальды немесе жоқ. (3 4) 4 ((−8) тепальдардың перианты (кейде димерлі және дикламидті периант ретінде түсіндіріледі), 1 ((−2) клапанды шұңқырларда, кейде базалық қапқа созылып, әртүрлі жолдармен еркін немесе біріктірілген (барлығы біріктірілген немесе тіпті бір еркін және үш негізінен толығымен біріктірілген), немесе тіпті түтік немесе билабиат құрылымды құрайтын шеттен араласқан папиллалар арқылы, кейде әртүрлі жолдармен жағадан ашылатын зигоморфты. Гаплостемоноздық андроэциум, әдетте изостемоноздық, (3 ) 4 ((( -5) тұқымдардың қарама-қарсы жапырақты, барлығы құнарлы немесе кейбіреулері стаминодтарға айналған, әдетте талшықты, талшықтар ішінара немесе толығымен тепалдарға қосылған, сирек кезде еркін, базификстелген антерлер, дитеоздық, тетраспорангиатты, кейде біркелкі және биспорангиатты, латроссоздық (сирек кездеседі), кеңейтілген жалғау, әдетте апикулуспен, бойлық жырлар бойымен дехисценция. Гипогинус бездері (0 ) 14, қабыршақты немесе ұзын, ет тәрізді, еркін немесе қосылған, ыдыстың үстінде айлық немесе сақина тәрізді нектарийді құрайды. 1 ((−2) жоғарғы гинекоэций, апокарпоздық карпельдер, сессильді немесе стипитат (көп немесе аз созылған гиноформен), кейде толық жабық емес, стилі әдетте дамыған, стигма кішкентай немесе терминал немесе субтерминал диск пішіндес немесе тіпті бүйірлік және көлбеу, көбінесе тығыздалған, папилоздық, ылғалды немесе құрғақ, 1100 немесе одан көп жұмыртқалар, карпель, анатропоздық, гемианатропоздық, амфи�...

Гүлдер

Жалпы алғанда, Протеацеялардың диагностикалық белгісі - бұл құрама гүл басы немесе, дәл айтқанда, гүлшоғыры. Көптеген тұқымдарда ең айқын белгісі - бұл үлкен және жиі өте көрнекті гүл шоғыры, ол көптеген кішкентай гүлдерден тұрады, олар тығыз бас немесе тікенге тығыз орналасқан. Алайда, бұл сипаттама барлық протеацеяларда кездеспейді; мысалы, аденантос түрлерінің жалғыз гүлдері бар. Протеацеялардың көпшілігіде тозаңдану механизмі өте ерекшеленеді. Бұл әдіс әдетте "пырақ тұқымын жеткізуші" - пырақтандырғыштың ұшындағы өрісті пайдалануды қамтиды. Протеацея гүлдерінің бөліктері төртеуден тұрады, бірақ төрт тепаль жоғары жағында жабық тостағанмен ұзын, тар түтікке біріктіріледі, ал төрт тұқымның талшықтары тепальдарға біріктіріледі, антерлер тостаған ішінде жабылады. Алғашында пішін периантты түтікше ішінен өтеді, сондықтан стигма да тостағанға жабылады. Гүлдің өсіп-жетілуіне байланысты оның тұмсығы да тез өседі. Стигма тұтқындалғандықтан, стиль ұзартылуы үшін бүгілуі керек, ақырында ол соншалықты бүгіледі, ол периантты бір тігіс бойымен бөліп алады. Бұл стиль нектарийлер нектар шығара бастаған кезде антезиске дейін өсе береді. Бұл кезде периант оның құрамдас бөліктері болып бөлінеді, тостаған бөлініп, пистиль аздап тік тұрып шығады.

Экология

Көптеген протеалар тұқымдасының протеоидты тамырлары, жақтық тамырлар мен радиалдық сіңіретін бетті құрайтын шаштары бар, олар маусымдық өсу кезінде жапырақ қабатында пайда болады және әдетте өсу маусымының соңында кеміп кетеді. Олар нашар, фосфор тапшы топырақта өсіп-өнуге бейімделген, бұған дейін қол жетімді емес фосфорды жұмылдыратын карбоксилаттарды шығару арқылы өсімдіктердің су мен қоректік заттарға қол жетімділігін арттырады. Олар тамырды сіңіру бетін де арттырады, бірақ бұл кішігірім ерекшелік, өйткені ол тамырдас шоғырларға қарсы қоректік заттар үшін бәсекелестікті де арттырады. Жаңа Зеландияда тек екі түрі белгілі, бірақ тозаңның қалдықтары бұрын да көп болғандығын көрсетеді. Бұл Гондвана отбасының жақсы мысалы, антарктиканы қоспағанда, ежелгі Гондвана суперконтинентінің қалдығы деп саналатын әрбір жер массасында кездесетін таксондар. Отбасы мен қосалқы туыстар Гондвананың бөлінуінен бұрын әртараптанған деп есептеледі, бұл олардың барлығы 90 миллион жылдан астам уақыт бұрын пайда болған дегенді білдіреді. Бұл жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында крида дәуіріндегі көмір кен орындарында табылған ақуыздық тозаңның мол болуына дәлел. Қазіргі таралу деңгейіне мұхит аралықтарына таралу арқылы емес, континенттік дрейф арқылы жеткен деп есептеледі.

Фитохимия

Бұл кең отбасындағы химиялық заттар туралы нақты зерттеулер жүргізілмеген. Протеа және Фаурея тұқымдары ерекше, өйткені олар ксилозаны нектарында негізгі қант ретінде қолданады және полигалактилдің жоғары концентрациясына ие, ал сахароза - Гревильядағы негізгі қант. Тирозиннен алынған цианогенді гликозидтер, проантоцианидиндер (делфинидин және цианидин), флавонолдар (кемферол, кверцетин және мирицетин) және арбутин сияқты жиі кездеседі. Алкалоидтар әдетте жоқ. Иридоидтар мен эллагикалық қышқыл да жоқ. Сапониндер мен сапогениндер әртүрлі түрлерде болуы немесе болмауы мүмкін. Көптеген түрлер алюминийді жинақтап алады.

Пайдалануы және өсірілуі

Көптеген дәстүрлі мәдениеттер протеаларды азық-түлік, дәрі-дәрмек, жануарлардың терісін емдеу үшін, бояулар көзі, отын және құрылыс үшін ағаш ретінде қолданған. Австралия аборигендері персонияның жемісін жейді, ал басқа тұқымдардың тұқымдары, соның ішінде гевуина және макадамия, жергілікті халықтардың тағамдарының бір бөлігін құрайды, бірақ олар бүкіл әлемде сатылады. Жавада Helicia түрінің нәзік шыбықтарын, ал Австралияда бірнеше түрдің гүлденуінен алынған нектарды ішеді. Көптеген түрлердің түбірлерінен, қабығынан, жапырақтарынан немесе гүлдерінен инфузиялар алу мүмкін. Олар тері ауруларына арналған жергілікті қолданбалар ретінде немесе ішкі түрде бас ауруларын, жөтелді, дизентерияны, диареяны, ас қорыту, асқазан жарасы мен бүйрек ауруларын емдеу үшін тониктер, афродизиактар және галактогендер ретінде қолданылады. Бұл тұқымдасты ағаштардың ағашы құрылыста және ішкі мақсаттарда, мысалы, безендіруде кеңінен қолданылады; Протея, Леукадендрон және Гревилья түрлерінің ағашы ерекше танымал. Көптеген түрлері бау-бақшада, әсіресе банксия, эмботриум, гревиллия және телопея тұқымдары қолданылады. Бұл пайдалану экзотикалық түрлердің инвазивті түрлерге айналуына әкелді; мысалдарға Португалиядағы мехкея саз өрісі (Hakea salicifolia) және жібекті мехкея (Hakea sericea) кіреді. Макадамияның екі түрі жеуге жарамды жаңғақ үшін коммерциялық мақсатта өсіріледі. Gevuina avellana (Чили қарақұмы) Чили мен Жаңа Зеландияда жеуге болатын жаңғақтары үшін да өсіріледі, сондай-ақ олар дәрі-дәрмек өнеркәсібінде ылғалдандырғыш қасиеттері үшін және күн сәулесінен қорғайтын заттардың құрамына кіреді. Бұл - жаңғақ өсіретін ағаштардың ішіндегі суыққа ең төзімдісі. Сонымен қатар, ол тропикалық көрінісі мен салқын климатта өсіп-өну қабілеті үшін Британ аралдарында және Құрама Штаттардың Тынық мұхит жағалауында отырғызылады. Көптеген Proteaceae түрлерін питомниктер индустриясы бөгеу өсімдіктері ретінде және олардың көрнекті және ерекше гүлдері мен жапырақтары үшін өсіреді. Кейбір түрлер кескіш гүлдер үшін маңызды, әсіресе кейбір банксиялар мен протеалар. Макадамия тұқымдасының екі түрі коммерциялық мақсатта жеуге жарамды жаңғақ үшін өсіріледі. Шәкәр бұталары (Протея), шыналы бұталар (Леукоспермум) және шыналы бұталар (Леукадендрон), сондай-ақ пагодалар (Мимет), аулакс және қызарған қалыңдықтар (Серрурия) сияқты басқалары финбостың үш негізгі өсімдік тобының бірі болып табылады. Бұл Кап флоральдық патшалығының бір бөлігін құрайды, бұл ең кішкентай, бірақ ең бай өсімдік патшалығы. Финбостағы өсімдіктердің басқа негізгі топтары - Эрика және Рестиона. Осылайша Оңтүстік Африканың протеасы көптеген түрлі формалары мен ерекше гүлдерімен кеңінен өсіріледі. Олар Оңтүстік Африкада өзінің сұлулығы мен құстар мен пайдалы жәндіктерді тарту үшін жабайы табиғат бақтарында пайдалы екендігі үшін танымал. Қиыршықты өсімдіктер ретінде ең көп бағаланатын түрлері - оңтүстік кеңдіктерде өсетін ағаштар, өйткені олар климатты климатты ландшафтқа тропикалық көрініс береді; Lomatia ferruginea (Fuinque), Lomatia hirsuta (Radal) Батыс Еуропаға және АҚШ-тың батысына енгізілген. Embothrium coccineum (Chilean Firetree немесе Notro) Британ аралдарында қара қызыл гүлдері үшін жоғары бағаланады және оны 62 ° солтүстік кеңістіктегі Фарер аралдарына дейін табуға болады. Көптеген банксиалар орташа және Жерорта теңізі аймақтарында өседі. Ең биік түрлердің арасында: B. integrifolia оның кіші түрі B. integrifolia subsp. monticola, бұл түрді құрайтын өсімдіктер банксиялардың ең биік ағаштары болып табылады және олар басқа банксияларға қарағанда мұзға төзімді, B. seminuda, B. littoralis, B. serrata; кіші ағаштар немесе ірі бұталар деп саналатындардың арасында: B. grandis, B. prionotes, B. marginata, B. coccinea және B. speciosa; олардың барлығы саябақтар мен бақтарда, тіпті жолдың бойында да отырғызылады. Бұл тұқымдастың қалған түрлері, шамамен 170 түрі, бұталар, бірақ олардың кейбіреулері гүлдері үшін бағаланады. Әлемнің кейбір жерлерінде өсірілетін, бірақ кішірек түрі - Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының тауларында өсетін Telopea speciosissima (Waratah). Кейбір климаттық климаттық түрлер Австралияда тартымды көрінісі үшін көбірек өсіріледі: Персония пиннифолия (қайың жапырақты гебунг) оның жарқын сары гүлдері мен жүзімдік жемісі үшін бағаланады. Аденантос серисеус (жүнді бұта) өзінің тартымды жұмсақ жапырақтары мен шағын қызыл немесе апельсин түсті гүлдері үшін отырғызылады. Hicksbeachia pinnatifolia (қора бота, қызыл бопль) көбінесе жапырақтары мен жеуге жарамды жаңғақтары үшін отырғы...

Паразиттер

Протеалар тұқымдасы кейбір паразиттерге, әсіресе, Жерорта теңізі климатында өсетін өсімдіктерде қатты тамыры шіріген Phytophthora cinnamomi омицетіне өте бейім. Fusarium oxysporum тамырларда фузариоз деп аталатын ауруды тудырады, ол сары түске айналып, кеуіп кетеді, бұл орман өсімдіктеріне елеулі экологиялық зиян келтіреді және коммерциялық мүддедегі өсімдіктер үшін экономикалық шығынға әкеледі. Басқа жиі кездесетін инфекциялардың себептері - ботриосфера, ризоктония, армиллария, ботрит, калонектрия және басқа саңырауқұлақтар.

Қорғау мәртебесі

IUCN-тің пікірінше, 47 түрдің тіршілігіне қауіп төніп тұр, оның ішінде жаңа Каледониядан шыққан Stenocarpus dumbeensis Guillaumin, 1935 түрінің жойылып кеткені туралы пікір бар. Бұл тұқымдастықтың түрлері, әсіресе, тіршілік ортасының жойылуы немесе бөлшектелуі, өрт, паразиттік аурулар, енгізілген өсімдіктермен бәсекелесу, топырақтың бұзылуы және адамдар мен олардың үй жануарлары келтірген басқа да зиянға бейім. Бұл түрлерге климаттың өзгеруі де әсер етеді.

Қалдықтар

Протеалар диагностикалық сипаттамалары жоқ қалдықтарды анықтаудың қиындықтарына қарамастан, бай қазба деректеріне ие. Анықтама әдетте брахи парациттік стомалардың және әдеттегідей емес трихомалық негіздердің немесе басқа жағдайларда, тозаң тетрадаларының әдеттегідей емес құрылымының үйлесімін пайдалану арқылы жасалады. Ксилокарионның Протеацея тұқымдасына жататын тұқымдасы деп оның жемісінің қазіргі Эидотея тұқымдасына ұқсастығынан анықталды. Гондвана суперконтинентін құраған аумақтардың көпшілігінде осы тұқымдасқа жататын қазбалар табылған. Бұл тұқымдасқа жататын көп түрлі тозаң Австралияның оңтүстік-шығысындағы Жоғарғы креда дәуірінен (Кампания мастрихті) және Солтүстік Африка мен Перудегі Орта креда дәуірінен (Кеномания турония) шыққан тозаң Triorites africaensis деп сипатталған. Алғашқы макроқорылыстар жиырма миллион жылдан кейін Оңтүстік Американың палеоцен кезеңінде және Австралияның солтүстік-шығысында пайда болады. Жаңа Зеландия мен Тасмания сияқты кейбір аймақтардың қалдықтары қазіргі кездегіге қарағанда Протеацеялар үшін үлкен биологиялық әртүрлілікті көрсетеді, бұл көптеген таксондардың таралуы уақыт өте келе күрт өзгергенін және отбасы жалпы төмендеуге ұшырағанын, оның ішінде кайнозой кезінде жойылу деңгейінің жоғары деңгейін растайды.