Кіріспе

Африкалық-американдық діни көшбасшы (1897–1975)

Илья Мухаммад (туған Илия Роберт Пул; 7 қазан 1897 – 25 ақпан 1975) – американдық діни көшбасшы, қара сепаратист және өзін Алланың елшісі деп жариялаған, 1933 жылдан 1975 жылы қайтыс болғанға дейін Ислам ұлтын (NOI) басқарған тұлға. Мухаммад Малкольм Х, Луи Фаррахан, Мұхаммед Али және оның ұлы Уорит Дин Мухаммадтың ұстазы және кеңесшісі болды. 1930 жылдары Мухаммад Ислам ұлтын ресми түрде құрды – бұл діни қозғалыс Уоллес Фард Мухаммадтың басшылығымен және үйретулерімен құрылған, қаралардың күші, мақтанышы, экономикалық мүмкіндіктері мен нәсілдік оқшаулануын қолдаған. Илья Мухаммад ұстаз Фард Мухаммадтың Киелі кітаптағы «Адам баласы» екенін үйретті. 1934 жылы Фардтың жоғалуынан кейін Мухаммад оның бұрынғы діни қызметін басқарды және оның атын ресми түрде «Ислам ұлты» деп өзгертті. Мухаммадтың басшылығымен ұйым шағын, жергілікті қара қауымнан бүкіл елде ықпалды қозғалысқа айналды. Ол қара ұлтшылдығы мен пан-африкалық идеяларды дәстүрлі исламдық тақырыптармен біріктіргендігімен ерекшеленді. Ол қаралардың өзін-өзі қамтамасыз етуіне және интеграцияға қарағанда өз күштеріне сене білуіне басымдық берді, сондай-ақ афроамерикандықтарды Африкаға оралуға шақырды. Мухаммад азаматтық құқықтар қозғалысын интеграцияға баса назар аударғаны үшін қабылдамады, оның орнына жеке қара қауымдастығын қолдады. Оның нәсілге қатысты көзқарастары және қаралардың өздеріне тәуелсіз мемлекет құруы туралы шақыруы оны Ислам ұлтының ішінде де, сыртында да даулы тұлғаға айналдырды. Ол қара ұлтшыл, қаралардың үстемдігін жақтаушы және афроамерикандықтардың құқықтары үшін күрескен діни көшбасшы ретінде сипатталды. Мухаммад 1975 жылғы 25 ақпанда денсаулығы нашарлағаннан кейін қайтыс болды. Оның ұлы Уоллес Мухаммад Ислам ұлтының басшысы болып тағайындалды және ұйымды Батыстағы Ислам әлемдік қауымдастығы деп атады. Уоллес Мухаммад кейіннен сунниттік исламға өтуінің бір бөлігі ретінде атын өзгертті және қазір Имам Уәрит Дин Мухаммад деп танылады.

Ислам ұлтының алғашқы жылдары мен өмірі

Илья Мухаммад Джорджия штатының Сандерсвилл қаласында Уильям Пул аға (1868–1942) және үй шаруасымен айналысқан Марья Холлдың (1873–1958) отбасындағы он үш баланың жетіншісі болып дүниеге келді. Илья төртінші сыныпты бітіргеннен кейін жырқыш-шатыр фабрикаларында және кірпіш заводтарында жұмыс істеді. Отбасын асырау үшін ол ата-анасымен бірге жалға берілген жерді өңдеді. Он алты жасында ол үйден кетіп, фабрикаларда және басқа да мекемелерде жұмыс істей бастады. 1917 жылдың 7 наурызында Клара Эвансқа (1899–1972) үйленді. 1923 жылы Пул отбасы қысымшылық пен экономикалық қиындықтарға тап болған Оңтүстіктен қауіпсіздік пен жұмыс іздеу үшін кеткен жүздеген мың афроамерикалық отбасылардың қатарында болды. Кейіннен Илья 20 жасқа толмағанда үш қара нәсілді адамды ақ адамдардың линчпен өлтіргенін көргенін айтты. Ол: «Ақ адамның қатыгездігін 26 мың жыл көруім жеткілікті» деді. Өз отбасын, ата-анасын және туыстарын көшіріп, Илья мен Пул отбасы Мичиган штатының Хамтрамк қаласының индустриалды солтүстігіне қоныстанды. 1920-1930 жылдары ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі және Ұлы депрессия кезеңінде экономиканың нашарлауына байланысты жұмыс табу және сақтап қалу үшін күресті. Детройтте Илья мен Клара сегіз балаға ие болды – алты ұл және екі қыз.

Өзгеріс және басшылыққа көтерілу

Детройтте болған кезде Пул қаладағы түрлі қара нәсілшіл қозғалыстарға қатыса бастады. 1931 жылдың тамызында әйелінің ынтасымен Илайджа Пул Уоллес Фард Мұхаммедтің (Уоллес Д. Фард) ислам және қара нәсілді күшейту туралы сөйлеген сөзіне қатысты. Соңынан Пул Фардқа жолығып, ол "Махди" (құтқарушы) екенін сұрады. Фард "иә" деп жауап берді, бірақ оның уақыты әлі келмегенін айтты. Оңтүстіктегі күрестерінің нәтижесінде нәсіл және тап мәселелерін жақсы түсінген Пул, Фардтың идеологиясына тез бейімделді. Ұзақ уақыт өтпей Пул Фардтың адал ізбасарына айналып, оның қозғалысына, сондай-ақ әйелі мен бірнеше бауырлары да қосылды. Біраз уақыттан кейін Пулге мұсылманша тегі берілді, алдымен "Каррием", ал кейін Фардтың тілегі бойынша "Мухаммед". Ол "Ұлт" ғибадатханасының №2 Чикагодағы басшылығын өз мойнына алды. Оның кіші інісі Калот Мухаммед қозғалыстың өзін-өзі қорғау бөлімінің, "Ислам жемісінің" басшысы болды. Фард өсіп келе жатқан Детройт тобының басшылығын Илайджа Мухаммедке тапсырды, ал "Исламның Алла ғибадатханасы" өз атын "Ислам Ұлты" деп өзгертті. Илайджа Мухаммед пен Уоллес Фард 1934 жылға дейін, Уоллес Фардтың жоғалып кеткенге дейін байланыста болды. Илайджа Мухаммед Детройтте оның орнын басып, "Ислам министрі" аталды. Жоғалып кеткеннен кейін Илайджа Мухаммед ізбасарларына Алланың Уоллес Фард түрінде келіп, оларға құтқару жолын көрсететін ілімдерін үйреткенін айтты. 1934 жылы "Ислам Ұлты" өзінің алғашқы газетін, "Исламға соңғы шақыруды" жариялады, оның мақсаты мүшелерді біліммен қаруландыру және қатарын молайту болатын. Оның мүшелерінің балалары жаңадан ашылған "Ислам Мұхаммед университетінде" оқыды, бірақ бұл Детройт пен Чикагодағы білім беру басқармаларының наразылығына ұшырады, олар осы балаларды мемлекеттік мектептерден қашқан деп есептеді. Осы дау-дамазан 1934 жылы "Ислам университетінің" бірнеше басқарма мүшелері мен Илайджа Мухаммедтің қамауға алынуына және полициямен қақтығыстарға әкелді. Илайджа сотқа тартылып, мерзімі бітті, бірақ университет өз жұмысын жалғастырды.

Ислам ұлтының басшылығы

Илияс Мұхаммед No. 1 ғибадатхананы бақылауға алды, бірақ бұл үшін басқа да ықтимал көшбасшылармен, тіпті өзінің інісімен де күресуге тура келді. 1935 жылы бұл күрестер күшейген кезде Илияс Детройттен шығып, отбасын Чикагоға көшірді. Өлім қаупінен әрі қашқан ол отбасын қалдырып, Висконсин штатының Милуоки қаласына барып, No. 3 ғибадатханасын құрды, кейін Вашингтонға көшіп, No. 4 ғибадатханасын ашты. Ол уақытының көп бөлігін Конгресс кітапханасында Уоллес Фард ұсынған 104 кітапты оқып өтеді. 1942 жылдың 8 мамырында Илияс Мұхаммед Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерге тіркелмегені үшін тұтқындалды. Кепіл төлеп босатылғаннан кейін, адвокатының кеңесімен, линчеленуден қорқып, Вашингтондан қашып, жеті жылдық үзілістен кейін Чикагоға оралды. Чикагода ол қайтадан тұтқындалып, жақтастарына әскерге тіркелуден немесе қарулы күштерде қызмет етуден бас тартуға шақырғаны үшін сегіз айыптама тағылды. Ол бүлік қоздыру айыптамасынан ақталды, бірақ әскерден қашуға кінәлі деп танылды. Илияс Мұхаммед 1942 жылдан 1946 жылға дейін Мичиган штатының Милан қаласындағы Федералдық түзету мекемесінде төрт жыл түрмеде отырды. Осы уақытта оның әйелі Клара және сенімді көмекшілері ұйымды басқарды, ал Мұхаммед өзінің хабарлары мен нұсқауларын жақтастарына хаттар арқылы жеткізді. Чикагоға оралғаннан кейін Илияс Мұхаммед Ислам Ұлтының толыққанды басшысы болды. Мұхаммед түрмеде отырған кезде Ислам Ұлтының өсімі тоқтап, 1946 жылы босатылған кезде 400-ден аз мүшесі қалды. Алайда, түрмедегі әріптестерін де өз іліміне көндіріп, түрмеден тыс жаңа күшпен ұлтты дамытуға қайта қолға алды. Мұхаммед өзінің жақтастарына Исламның өзіндік түсінігін уағыздады. Оның сөзіне сенсек, қара нәсілділер – "алғашқы" адамдар, ал "жаман" ақ нәсілділер – 6000 жыл бойы қара нәсілділерді қысымға ұшыратқан, олардан тараған нәсіл. Ақ нәсілдің тегі Илияс Мұхаммедтің ілімінде Якубтың тарихы деп белгіленді. Малкольм Х өзінің "Менің өмірбаянымда" осы іліммен алғаш рет қалай танысқанын айтады, бірақ кейін оған сенгеніне өкінді. Ол Ислам Ұлтының мақсаты – Америкадағы қара нәсілділерге ақ нәсілділердің тонап алған үстемдігін қайтару екенін уағыздады. 1972 жылы Мұхаммед жақтастарына Ислам Ұлтының таза табысы 75 миллион долларды құрайтынын мәлімдеді.

Тамақ кеңестері

Мұхаммед "Өмір сүру үшін қалай тамақтану керек" атты екі томдық кітаптың авторы болды, ол диета және тамақтану туралы ғылыми емес көзқарастарды ұсынды. Мұхаммед күніне бір рет тамақтану жеткілікті дей отып, егер қара нәсілді адамдар үш күнде бір рет тамақтанса, ешқашан ауырмайды және мүмкін 1000 жылға дейін өмір сүруі мүмкін деп мәлімдеді. Ол былай деді: "Алла бізге 50 фунттан ауыр шошқа еті мен балықты жеуге тыйым салады".

Өлім

1975 жылы 30 қаңтарда Мұхаммед Чикагодағы Мерси ауруханасына жүрек ауруы, қант диабеті, бронхит және астмадан зардап шегіп түсті. Ол сол жерде шамамен бір айдан кейін, 25 ақпанда, Құтқарушылар күніне бір күн бұрын, 77 жасында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Оның өмірден өткен соң көптеген балалары қалды, оның ішінде әйелінен туған екі қызы мен алты ұлы болды, ең танымалдары болашақ көшбасшы Уорит Дин Мұхаммед. Ол Кларамен бірге Иллинойс штатының Гленвуд қаласындағы Маунт Гленвуд Мемориалды бақтарының оңтүстік бөлігіне жерленді.

Мұра

Ислам ұлтының басшысы болған кезінде Мұхаммед Ислам ұлтын Детройттегі шағын қозғалыстан Американың 46 қаласында банктер, мектептер, мейрамханалар мен дүкендерден тұратын империяға дейін жеткізді. Ұлт сондай-ақ 15 000 акрдан астам жерге, өз жүк және әуе тасымалдау жүйелеріне, сондай-ақ елдегі ең ірі афроамерикандық газетті басып шығаратын баспа компаниясына ие болды. 130 мешітте көптеген әлеуметтік бағдарламалар ұсынылды. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Уарит Дин Мұхаммед оның орнына келді. Уарит 1976 жылы Ислам ұлтын таратып, американдық мұсылмандар қоғамы деп аталған дәстүрлі, бағытталған ислам ұйымын құрды. Бұл ұйым таратылып, атаулары ауыстырылып, көп рет қайта ұйымдастырылды. 1977 жылы Луис Фарахан Уарит Диннің реформаланған ұйымынан кетіп, Уоллес Фард Мұхаммед пен Илья Мұхаммед салған негізде алғашқы Ислам ұлтын қайта жаңғыртты. Фарахан Ислам ұлтының көптеген бастапқы мүліктерін қайта иеленді, соның ішінде Ұлттық Бас кеңсе мешіті №2 (Мәрьям мешіті) және Чикагодағы Ислам университеті Мұхаммед.

Эрнест 2X МакГимен жарылыс

Эрнест 2X МакГи NOI-дің алғашқы ұлттық хатшысы болды және 1950 жылдардың аяғында қызметтен алынған. МакГи сүнни мұсылман тобын құрып, өзін Хамаас Абдул Хаалис деп атады. Хаалис Лью Альсиндорды өз тобына тартып, оған Карим Абдул Джаббар деген есім берді. Джаббар ханафи мазхабы орталығы үшін үй сыйлады. Хаалис Мұхаммедке, оның министрлеріне және бұқаралық ақпарат құралдарына Мұхаммед пен Фардты сынап, хаттар жіберді.

Президент Кеннедидің өлтірілуіне Малькольм Икстің жария еткен жауабы

1963 жылғы 1 желтоқсанда президент Джон Кеннединің қазасына қатысты пікір сұрағанда, Малкольм Х бұл "тауықтар өз ұясына қайтып келгеннің" салдары екенін айтты. Ол: "Тауықтар өз ұясына келгенде мен ешқашан ренжімедім, керісінше қуандым", - деп қосты. "Нью-Йорк Таймс" газеті былай деп жазды: "Кеннеди мырзаны одан әрі сынап, мұсылман көшбасшысы Конгоның көшбасшысы Патрис Лумумбаның, азаматтық құқықтар қозғалысының белсендісі Медгар Эверстің және осы жылдың басында Алабама штатының Бирмингем қаласындағы шіркеуде бомбалап өлтірілген қара нәсілді қыздардың қазасын еске салды. Оның сөзіне қарағанда, бұл тағы бір "өз ұясына қайтып келген тауықтардың" мысалы болды". Малкольм Х министрлік лауазымы мен шенінен айырылмады, бірақ 90 күнге жұрт алдында сөйлеуіне тыйым салынды.

Кәмелетке толмаған қыздармен некеден тыс қатынастар

Ілиястың Ұлт хатшыларының жас қыздарымен некеден тыс қатынаста болғаны туралы хабар тарады. Бұл Ұлт ілімдерін бұзады. Алдымен ол бұл хабарларды жоққа шығарғаннан кейін, Малкольм Х Мұхаммедтің ұлы Уоллеспен және қыздармен сөйлескеннен кейін оларға сенді. Мұхаммед 1963 жылы бұл хабарларды растап, өзінің мінез-құлқын Киелі кітап пайғамбарларының үлгілеріне сүйеніп ақтауға тырысты. 1964-1965 жылдар аралығында ұлттық теледидар сұхбаттарының бір қатары барысында МалкольмХ өзінің тергеуін, растауын және балаларды зорлаудың бірнеше фактілерін Ілияс Мұхаммедтің өзі растағанын растады. Тергеу барысында Малкольм Х сегіз қыздың жетінің Ілияс Мұхаммедтен жүкті болғанын біліп, бұл ақпаратты жұртшылықпен бөлісті. Малкольм Х сонымен қатар оның көлігіндегі жарылғыш құрылғы арқылы оны өлтіруге тырысқаны туралы және оған Ілияс Мұхаммедтің абыройын ашқаны үшін жауап ретінде алған өлім қаупі туралы айтты.

Соңғы шика мен Малкольм Х-тің өлтірілуі

Некеден тыс қатынастар, қызметтен шеттетілу және басқа да факторлар екі адам арасындағы жарылысқа себеп болды, нәтижесінде Малкольм Х 1964 жылдың наурыз айында Ислам Ұлтынан шығып, өзінің діни ұйымын – «Мұсылман Мешіті» корпорациясын құрды. Бір жыл бойы өлім туралы қорқытулар мен өміріне жасалған қастандықтарға қарсы тұрғаннан кейін, Малкольм Х 1965 жылдың 21 ақпанында қанымен құлдырады. Көптеген адамдар Малкольм Х-тің өліміне Ислам Ұлтының кінәлі екенін күдіктенді. Малкольм Х қанымен құлдырағаннан бес күн өткен соң, 26 ақпанда Ислам Ұлтының жылдық «Құтқарушылар күні» кезінде жасаған публицистикалық сөйлесінде Илаяс «Малкольм өз уағыздаған нәрсенің нәтижесін көрді» деп оның өлтірілуін ақтады, бірақ сонымен бірге сол сөйлесінде осы қылмысқа қатысқандығын жоққа шығарды: «Біз Малкольмды өлтіргіміз келмеді және оған қол сұғуға тырысқан жоқпыз. Біз мұндай білімсіз, ақымақ ілім оны өз соңына жеткізерін білдік».

Ақ нәсілшілдермен ынтымақтастық

Илайджаның нәсілдерді бөліп қарау көзқарастары 1960 жылдары кейбір ақ үстемдік ұйымдарының пікірлерімен сәйкес келді. Ол 1961 жылы Ку-Клукс-Клан (KKK) басшыларымен Оңтүстік штаттардағы егістік жерді сатып алу мақсатымен кездесті. Он жылдан астам уақыт бойы Илайджа ақ нәсілділерден оқшақтану идеясын қолдағандықтан, Техас мұнай магнаты Х.Л. Ханттан ірі қаржылық көмек алды. Бұл қаржы Илайджаға өзі мен отбасына зәулім үйлер алуға және шетелде банк шоттары ашуға мүмкіндік берді. Соңында ол Джорджия штатының Террелл округінде "Темпл фермаларын" (кейін Мұхаммед фермалары деп аталды) құрды. Американдық нацистік партияның негізін қалаушы Джордж Линкольн Роквелл бір кезде Илайджаны "қара нәсілдің Гитлері" деп атады. 1962 жылы Чикагодағы "Құтқарушылар күні" тойында Роквелл Ислам Ұлтының мүшелеріне сөз сөйледі. Көптеген көрермендер оны және оның серіктерін ұятқа қалдырды, оған Илайджа 1962 жылғы сәуірде "Мұхаммед сөйлейді" басылымында наразылық білдірді.

Құрметтер

2002 жылы ғалым Молефи Кете Асанте Илияс Мұхаммедті 100 ең көрнекті африкалық-американдықтар тізіміне қосты.

Экрандағы суреттер

Илья Мұхаммедті Спайк Лидің 1992 жылғы "Малькольм Х" фильмінде Альфред Фримен сомдады. "Малькольм Х" фильмінде "Бэйнс" атты жиынтық кейіпкерді ойнаған Алберт Холл кейіннен Майкл Маннның 2001 жылғы "Али" фильмінде Мұхаммед рөлінде ойнады. Ол сондай-ақ "Харлемнің құдасы" сериалында Клифтон Дэвиспен бейнеленген.