Кіріспе

Қытайдың мемлекеттік коммерциялық банкі – Қытай банкі (ҚХБ;) – Қытайдың мемлекеттік коммерциялық банкі, штаб-пәтері Пекин қаласында орналасқан және әлемдегі ең ірі банктердің бірі. Қытай банкі 1912 жылы Цинь династиясының Да Цинь банкінің (құрылған 1905 ж.) жаңадан құрылған республикалық үкіметте қайта аталды. 1942 жылға дейін ол үкімет атынан банкноттар шығарды және сол кезеңдегі "Үлкен Төрт" банктерінің бірі болды, оларға Коммуникациялар банкі (құрылған 1908 ж.), Қытайдың Орталық банкі (құрылған 1924 ж.) және Қытайдың Шаруалар банкі (құрылған 1933 ж.) кірді. 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін банк Тайваньдағы қызметін жалғастырды, онда ол 1971 жылы жекешелендірілгеннен кейін өзін Қытайдың Халықаралық коммерциялық банкі деп атады, ал оның материктегі операциялары Қытай Халық банкіне (ҚХБ) біріктірілді. 1979 жылы Қытай банкі Қытай экономикалық реформасының алғашқы кезеңінде ҚХБ-ден бөлініп қайта құрылды. 2019 жылдың 31 желтоқсанына қарай ол Қытайдағы екінші ірі несие беруші және нарықтық капитализация бойынша әлемдегі тоғызыншы ірі банк болды, сонымен қатар Қаржылық тұрақтылық кеңесі оны жүйелік маңызды банк деп санайды. 2020 жылдың соңына қарай ол жалпы активтері бойынша әлемдегі төртінші ірі банк болды, басқа үш қытай банкінен кейін орын алды. Bank of China (Гонконг) – Bank of China-ның жергілікті еншілес компаниясы болып табылады, ол басқару және әкімшілік жағынан тығыз байланыста және BOC-ның сақтандыру және бағалы қағаздар қызметтерін қайта сатуды қоса алғанда, бірнеше сала бойынша ынтымақтасады.

ХХ ғасырдың басында

1905 жылы Цин үкіметі Пекинде Да Цин банкін құрды. 1912 жылы Қытай Республикасы құрылғанда Чэнь Цзиньтао президент Сунь Ятсен үкіметінде қаржы реформасының басшысы болып тағайындалды және Да Цин банкін Қытай банкіне қайта ұйымдастырды, кейіннен ол оның негізін қалаушысы деп есептелді. 1917 жылы Цуэй Пей Гонконгте Қытай банкінің бөлімшесін ашты. 1928 жылы банк бас кеңсесін Пекиннен Шанхайға көшірді. 1929 жылы банк Қытайдан тыс Лондонда алғашқы филиалын ашты. Бұл филиал үкіметтің сыртқы қарызын басқарды, банктің валюталық операциялар орталығы болды және Қытайдың халықаралық саудасы үшін делдалдық қызмет көрсетті. 1931 жылы Осакада тағы бір шетелдік филиал ашылды, ал 1936 жылы Сингапурда (шет елдегі қытайлардың Қытайға ақша жөнелтуін басқару үшін), сондай-ақ Нью-Йоркте агенттік ашылды. 1937 жылы Жапониямен қарым-қатынас нашарлағанда, жапон әскерлері Қытайдың маңызды порларын блокадалады. Қытай банкі ақша аударымдарын жинау және әскери жабдықтардың жеткізілуін жеңілдету үшін Батавияда, Пенангта, Куала-Лумпурда, Хайфонгта, Ханойда, Рангунда, Бомбей мен Калькуттада бірнеше филиалдар ашты. Сонымен қатар, Сурабая, Медан, Дабо, Бату-Пахат, Байчилу, Мандалай, Лашио, Ипох және Серембанда қосалқы агенттіктер ашылды. 1941-1942 жылдары Жапонияның Оңтүстік-Шығыс Азияны басып алуы БКК-ны Лондон, Нью-Йорк, Калькутта және Бомбейден басқа барлық шетелдегі филиалдарын, агенттіктерiн, қосалқы филиалдарын және қосалқы агенттіктерiн жабуға мәжбүр етті. Дегенмен, 1942 жылы ол Сиднейде (Австралия), Ливерпульде, Гаванада және, мүмкін, Карачиде алты жаңа шетелдік филиал ашты. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1946 жылы Қытай банкі Гонконг, Сингапур, Хайфонг, Рангун, Куала-Лумпур, Пенанг және Джакартадағы филиалдарын қайта ашты. Ол Ханойдағы агенттікті Сайгонға көшірді. Одақтас күштер штабының ұсынысы бойынша Осакадағы филиал жабылып, Токиода қосалқы филиал ашылды. 1947 жылы банк Бангкокта, Читтагонгта және Токиода агенттіктер ашты. 1950 жылы азаматтық соғыста коммунистік күштердің жеңіске жеткеннен кейін, Қытай банкінің кейбір шетелдік филиалдары (мысалы, Гонконг, Сингапур, Лондон, Пенанг, Куала-Лумпур, Джакарта, Калькутта, Бомбей, Читтагонг және Карачи) Пекиндегі бас кеңсесі бар материктік банкта қалды, ал қалғандары (мысалы, Нью-Йорк, Токио, Гавана, Бангкок және, мүмкін, Панама) Тайбэйдегі Қытай банкінде қалды, ол 1971 жылы Қытайдың халықаралық коммерциялық банкі (中國國際商業銀行) деген жаңа атау алды. 1963 жылы Янгон филиалы, Мьянмадағы барлық басқа шетелдік және отандық банктермен бірге мемлекеттендірілді. 1971 жылы Қытай Карачи мен Читтагонгтағы екі филиалды Пәкістанның Ұлттық банкіне берді. 1975 жылы Оңтүстік Вьетнам Республикасы Сайгондағы филиалды, ал Кхмер-Кызыл үкіметі Пномпендегі филиалды мемлекеттендірді.

1979 жылдан бастап

Қытай Халық Банкі 1978 жылдан бастап коммерциялық функцияларын бөліп шығара бастады және 1979 жылы халықаралық қаржыға бағытталған Қытай Банкін қайта құрды. Сол жылы жаңа BOC Люксембургте филиал ашты, ол 1990 жылдарға қарай Еуропалық штаб-пәтеріне айналды. 1981 жылы Нью-Йоркте, ал 1985 жылы Парижде филиалдар ашылды. 1987 жылы BOC LBMA-ның толыққанды мүшесі болды. 1992 жылы Торонтода өкілдік ашылып, келесі жылы екінші деңгейдегі банк ретінде жаңартылды. Банктің Сингапурдағы қызметі қиындықтарға тап болды. 2001 жылы Квантун провинциялық банкі жабылып, Bank of China, Сингапур филиалымен біріктірілді. Бір жылдан кейін Bank of China Futures Pte Ltd Сингапурдағы қызметін тоқтатты. 2001-2007 жылдары BOC Сингапурдағы филиалында кең ауқымды жұмыстан босатулар мен жалақыны төмендету шаралары жүргізілді. Бұл дағдарыс 2007 жылы филиал басшысы Чжу Хуаның нашар нәтижелері үшін Сингапурдың ақша-кредиттік органынан кетіп қалуын сұрауымен аяқталды. Оның орнына Лю Ян Фэн келді. 2008 жылы BOC-тің есептесу бөлімінің басшысы Чин Чу Мэн Сингапурдағы көп деңгейлі маркетингтік схемаға қатысы бар деген күдікпен тергелді, бұл схемаға Қытай банкінің және бұрынғы Квантун банкінің қызметкерлері қатысқан. 2009 жылы Сингапурда Халық саябағы ақша аудару орталығы ашылды, ал Сингапурдың Қытай ауданындағы филиалда демалыс күндері жұмыс істеу тоқтатылды. 2005 жылы алғашқы акциялық ұсынысқа (IPO) дейін BOC ұзақ мерзімді инвесторларды компанияның стратегиялық үлесін алуға шақырды, соның ішінде Royal Bank of Scotland Group PLC-нің 3,1 миллиард долларлық инвестициясы, сондай-ақ швейцариялық UBS AG және Temasek Holdings банктерінің қосымша инвестициялары (олар IPO кезінде қосымша 500 миллион долларлық акцияларға жазылуға уәде берді). Банк АҚШ-тың «супердолларлар» ісіне байланысты ақшаны жылыстатуды зерттеуіне де ұшырады. 2010 жылы Гонконг қор биржасында BOC-тің акциялары 2000 жылдан бергі ең ірі IPO болып, H акцияларының жаһандық ұсынымы арқылы 9,7 миллиард АҚШ долларын тартты. 2006 жылдың 7 маусымында артық сату опциясы (Over Allotment Option) қолданылып, IPO-ның жалпы құны 11,2 миллиард АҚШ долларына дейін өсті. BOC 5 шілдеде Қытайда да сәтті IPO жасады, Шанхай А қор биржасында 20 миллиард юаньға (2,5 миллиард АҚШ долларына) 10 миллиард А акциясын ұсынды. BOC 2007 жылы Сингапур әуежайының лизингтік компаниясының үлесін сатып алып, оны BOC Aviation деп атады. 2008 жылы BOC Compagnie Financière Edmond de Rothschild (LCFR) компаниясының 20 пайызын 236,3 миллион еуроға (340 миллион АҚШ долларына) сатып алды. 2009 жылы банк Сан-Паулу мен Мапутода, сондай-ақ қазан айында Пенангта филиалдар ашты. 2012 жылы BOC Тайваньда филиал ашты, бұл Тайвань бұғазындағы экономикалық байланыстың күшеюінің символы ретінде қарастырылды. 2012 жылы Қытай (М) Банкі Малайзиядағы Бандар Путери Пучонг қаласындағы 2-ші мұнарада 6-шы филиалын ашты. BOC 2012 жылы Стокгольмде және 2013 жылы Лиссабонда филиалдар ашты. 2010 жылдың желтоқсанында Қытай банкі Нью-Йорк филиалы американдықтарға юань өнімдерін ұсына бастады. Бұл осындай өнімді ұсынған алғашқы ірі қытай банкі болды. 2013 жылғы Корея дағдарысы кезінде Қытай банкі Солтүстік Кореяның Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деген айыппен АҚШ айыптаған банкімен бизнесті тоқтатты. Монреальде жаңа филиал ашылды. Bank of China-ның Канададағы бөлімшесінің қазір Канада бойынша 10 филиалы бар, оның ішінде бесеуі Торонто аймағында және үшеуі Ванкуверде. 2015 жылы BOC Лондонның алтын базарлары қауымдастығының алтын бағасы аукционына қатысты. Ол кезде ол аукционға қатысқан сегіз мүшенің бірі еді. Сол жылы BOC Сингапурда екі жаһандық тауар орталығын ашты, бұл Қытайдан тыс жерде алғашқы қытай банкі болды. 2016 жылы BOC Брунейде филиал ашуға рұқсат алды және Маврикийде филиал ашып, Маврикийдегі алғашқы қытайлық қаржыландырылатын банк болды. 2017 жылы Түркияда депозиттік банк жұмыс істеуге рұқсат алды, ал 2017 жылдың қазан айында Пәкістанда Карачиде алғашқы филиалын ашты. Бұл Қытайдағы екінші ірі несие беруші және нарықтық капитализация бойынша әлемдегі бесінші ірі банк. Бұл Қытайдың барлық континенттерінде филиалдары бар, әлемдегі ең белсенді банкі. 2017 жылы BOC Қытайдан тыс 27 елде және аймақтарда жұмыс істеді, соның ішінде Австралия, Канада, Ұлыбритания, Ирландия, Франция, Германия, Италия, Люксембург, Ресей, Венгрия, АҚШ, Панама, Бразилия, Жапония, Корея Республикасы, Сингапур, Тайвань, Филиппин, Вьетнам, Малайзия, Таиланд, Индонезия, Қазақстан, Бахрейн, Замбия, Оңтүстік Африка және Кайман аралдарында филиалдары бар. Дегенмен, оның Қытайдан тыс қызметі банк табысы мен активтерінің 4 пайызынан кемді құрады. 2005 жылғы желтоқсан айына қарай Қытай банк табысының 60 пайызы және активтерінің 76 пайызы Қытайда шоғырланған. 2024 жылы Қытай банкі 150 миллиард юаньға (21 миллиард доллар) бағаланған жаңа санаттағы толық шығын сіңіретін қабілетті (TLAC) облигацияларын сатуды жоспарлап отыр. Бұл елдегі мемлекеттік банктердің 2025 жылға дейін қаржылық тапшылықты толтыру бойынша алғашқы қадамы болады. Қытай банкі жаһандық қаржы институттары арасындағы алғашқы биоәртүрлілік тақырыбындағы АҚШ долларымен есептелетін облигацияны шығарды.

Гонконг

BOC 1917 жылы Гонконгте жұмысын бастады. 1994 жылы Гонконгтағы үшінші банкнота шығаратын банкқа айналды, ал 1995 жылы Макаода осы мәртебеге ие болды. 2001 жылы BOC Гонконгтағы операцияларын Bank of China (Гонконг) банкіне біріктірді; содан кейін BOCHK 2002 жылдың қазан айында Гонконг қор биржасында тіркелді. Оның акционерлік капиталының үштен екі бөлігі еркін айналымда. Банктің Гонконгтағы бас кеңсесі әйгілі сәулетші И.М. Пей жобалаған Bank of China Tower ғимаратында орналасқан. 1990 жылы ол сол кезде Гонконгтағы ең биік ғимарат ретінде көпшілікке ашылды. 2006 жылдың 1 маусымында ол Гонконг қор биржасында (BOCHK-тан тәуелсіз) (SEHK:3988) 2000 жылдан бері әлемдегі ең ірі бастапқы ашық ұсынысты (IPO) жасады, нәтижесінде 9,7 миллиард АҚШ доллары жиналды. IPO-ға бөлшек сауда тапсырыстары бойынша 286 миллиард гонконг доллары (36,7 миллиард АҚШ доллары) түсті және Гонконг қор биржасы тарихында ең көп сұранысқа ие болды. Ұсынысқа 76 есе көп тілек білдірілді. Кейбір қаржы сарапшылары үлкен көлемдегі өтелмеген несиелерге байланысты сақтық танытуға кеңес бергенімен, бұл инвесторларды тоқтатпады. IPO акцияларының бағасы бір акцияға 2,95 гонконг долларынан басталып, сауда-саттықтың алғашқы күнінен кейін 15%-ға (3,40 гонконг долларына) өсті. 2008 жылы Қытай банкі 2008 жылғы ALB Гонконг құқықтық сыйлықтарында «Жылдың қарыз нарығындағы ең үздік мәмілесі» атанды.

Банкноттар

Қытай банкі орталық банк болмаса да, Қытайдың екі арнайы әкімшілік аймағында банкноттар шығаруға лицензиясы бар. 1942 жылға дейін Қытай Республикасы Үкіметінің тапсыруымен Қытай банкі Қытайдың материктік бөлігінде банкноттар шығарды. Бүгінде Банк Гонконг және Макаода (португал тілінде "Banco da China, Sucursal de Macau" деп аталады) банкноттарды, сондай-ақ осы аймақтардағы басқа коммерциялық банктермен бірге банкноттар шығарады.

Польшадағы кепілдіктер туралы жанжал

COVEC Польшадағы A2 тас жолын салуды аяқтаудан бас тартқаннан кейін, Қытай банкі Польша үкіметінің жол ұйымы GDDKiA-ға орындау кепілдігін төлеуге тиіс болды. Бірақ, Қытайдың Экспорт-импорт банкі төлем жасаудан бас тартты; тек Deutsche Bank ғана сот шешіміне сәйкес өзінің міндеттемелерін орындады.

Wultz v. Bank of China

2008 жылдың 8 тамызында Израильде 2006 жылы болған террористик шабуылда қаза тапқан американдық жасөспірім Дэниел Вулцтың отбасы АҚШ-тың Колумбия округінің аудандық сотында Қытай банкіне қарсы сотқа шағым түсірді. Бұл іс кейіннен АҚШ-тың Нью-Йорк оңтүстік округінің аудандық сотына ауыстырылды, онда сот процесі жалғасуда. 2012 жылдың 29 қазанында құрметті судья J. Scheindlin Қытай банкін мәліметтер беруге міндеттеу туралы қаулы шығарды.

ХАМАС-қа ақша аударымы жасалды

2012 жылы 2008 жылы Иерусалимде болған "Мерказ ХаРав" қанысты оқиғасының 8 құрбанының отбасылары Қытай банкін 1 миллиард долларға сотқа берді. Арыз бойынша, 2003 жылы банктың Нью-Йорк филиалы Сирия мен Ирандағы ХАМАС жетекшілерінен ХАМАС-қа миллиондаған доллар жіберген. Қытай банкі кейіннен террористік ұйымдарға банк қызметтерін көрсеткенін жоққа шығарды: "Қытай банкі әрдайым БҰҰ-ның ақшаны жылыстатуға және терроризмді қаржыландыруға қарсы талаптары мен регламенттерін Қытайда және біз қызмет ететін басқа да сот юрисдикцияларында қатаң сақтады".

Ақшаны адалдандыру

2014 жылы BOC Қытай Орталық Телевизиясының ақша жылыстыру туралы хабарларын жоққа шығарды.

Ресурстар

Қытай банкі, Қытай банкі тарихы, 1912–1949, Бейжің: 1999.