Кіріспе

Англиялық дипломат және ғалым сэр Томас Бодли (2 наурыз 1545 – 28 қаңтар 1613) – Оксфордтағы Бодлеан кітапханасын негіздеген ағылшын дипломаты және ғалымы.

Шығу тегі

Томас Бодли 1545 жылғы 2 наурызда, король Генрих VIII билігінің соңғы екінші жылында, Девон қаласындағы Эксетерде дүниеге келді. Ол Джон Бодлидің (15 қазан 1591 ж. қайтыс болған) жеті ұлының бірі болды, Эксетерде тұратын протестант саудагер, Мэри патшайымының Рим католик үкіметі тұсында Англияда қалудың орнына шетелге кетіп, жер аударуды таңдаған. Осылайша ол сэр Роуленд Хиллдің Женева Библиясын жариялауға қатысты. Джонның әкесі, сондай-ақ Джон Бодли, Девондағы Кредитон қаласының жанындағы Дунскомбтен шыққан Бодли ақсүйек отбасының кіші ұлы болды. Томастың анасы Джоан Хоун, Девон қаласындағы Отерри Сент-Мэридің Роберт Хоунның қызы және мұрагері болды. Томастың кіші інісі сэр Джозиас Бодли, Ирландияда Девон графымен рыцарь атағын алды.

Балалық шағы мен білімі

Отбасы, оның ішінде Томастың кіші інісі Джозиас Бодли (және он жасар Николас Хиллиард, оның ата-анасы, Бодлидің достары үй шаруашылығына бекітілген), Мэри патшайымның (1553-1558) тұсында Клив герцогтігінде пана тапты. Олар Весел қаласында, содан кейін императорлық бос Франкфурт қаласында болды, ал соңында кальвинизмнің отаны және Реформацияның ірі орталығы болған Женеваға қоныстанды. Сол жерде Томас Джон Кальвиннің жаңадан ашылған академиясында оқуға мүмкіндік алды. Ол Теодор Беза мен Кальвиннің өзі берген дінтану лекцияларын тыңдады және Джон Нокс жүргізген құлшылыққа қатысты. Ол грек тілін Маттеус Бероалдустан, ал еврей тілін Антуан Шевальеден үйренді. Осы тілдерді оқу Бодли өмірі бойына сақталған құштарлық болды. 1558 жылы Мэри қайтыс болғаннан кейін және королева Елизавета таққа отырғанда, отбасы Англияға қайтып келді, ал Бодли Оксфордтағы Магдалена колледжіне Лоуренс Хамфридің басшылығымен оқуға түсті. 1563 жылы ол бакалавр дәрежесін алды, ал көп ұзамай, 1564 жылы Мертон колледжінің стипендиаты ретінде қабылданды. Томас Бодли бай жесір әйелге үйленді, бірақ балалары болмады.

Мансап

Ол Мертонда дәріс беруді бастады және 1565 жылғы сәуірде колледждің ежелгі грек тілінің алғашқы оқытушысы болып тағайындалды, бұл қызмет кейіннен тұрақты болып бекітілді. Ол колледждің көптеген лауазымдарында қызмет етті: 1569 жылы ол Университеттің кіші прокторы болып сайланды, ал кейін бірқашан уақыт бойы қоғамдық тілшінің орынбасары болды. 1576 жылы Оксфордты шетелде оқуға рұқсат алып және колледжінен он марка (£6. 13s. 4d.) көлемінде грант алған Бодли Франция, Италия және қасиетті Рим империясын аралап, ғалымдармен кездесіп, француз, итальян және испан тілдерін өзінің тілдер қорына қосты. Италиядағы сапары барысында ол Форлидегі Платон академиясында белгілі бір пифагорлық дәстүрге ие болды деген болжам бар. Англияға оралғаннан кейін Бодли Елизавета патшайымның жеке күзетшісі болып тағайындалды, ал 1584 жылы Портсмут округінен парламентке депутат болып сайланды. 1585 жылы оған Данияның Фридрих II және бірнеше неміс княздары арасында Генрих Наваррға (болашақ Францияның Генрих IV-іне) көмектесу үшін одақ құру міндеті жүктелді. Содан кейін ол Францияға құпия миссиямен жіберілді. 1586 жылы ол Сент-Джерменс округін парламентте өкілдік етті, ал 1588 жылы Гаагаға министр ретінде жіберілді, бұл лауазымға зор дипломатиялық шеберлік қажет болды, өйткені Испанияның күшімен күресу Нидерландта жүрді. Оның миссиясының негізгі қиындықтары елдегі патшайымның кеңесшілерінің интригаларымен күрделенді және Бодли бірнеше рет қайта шақыруды сұрады. Соңғы рет оған 1596 жылы Англияға оралуға рұқсат берілді, бірақ Бергли мен Эссекс арасындағы бәсекелестік салдарынан Мемлекеттік хатшы лауазымына жол ашылмады, ол қоғамдық өмірден шығып, Оксфордқа қайтып келді. 1587 жылы үйленгеннен кейін ол Мертон колледжіндегі стипендиясынан бас тартуға мәжбүр болды, бірақ ол көптеген достарын сақтап қалды және 1598 жылдың көктемінде колледж оның құрметіне кешкі ас ұйымдастырды. Г.Х. Мартин ескі Герцог Хамфри кітапханасын қалпына келтіру туралы идея Бодлидің осы кешкі ас кезінде Генри Савилл және басқа бұрынғы әріптестерімен қайта байланысқа түсуінен туындаған болуы мүмкін деп болжайды. Оның ұсынысы қабылданғаннан кейін ол өмірінің қалған бөлігін кітапхана жобасына арнады. Бұрынғы кітапхана Эдуард VI-ның ежелгі жинақты тазалауға тырысқан комиссарларының салдарынан зардап шекті. Ол 1604 жылғы 18 сәуірде рыцарьлық орденімен марапатталды.

Неке

1587 жылы ол Энн Кэрумен, мырза Боллдың бай жесірі және Сомерсеттегі Бристоль қаласының мырза Кэрудың қызымен үйленді. Мертон колледжі шіркеуіндегі ескерткіші Бодли мен Кэрудың (алтын түсті, қара сабында үш арыстан тік жүріп бара жатыр) қаруларын бейнелейді. Бұл Моунс Оттерриде қоныстанған ежелгі Девоншир әулеті, Пемброкширдегі Кэру қамалының феодалдық иесі, 1311 жылы қайтыс болған Николас Кэрудың ұрпағы. Ол сондай-ақ Ирландиядағы Одроне (қазіргі Idrone, Карлоу округі) және Беркширдегі Моулсфорд иелігінің феодалдық иесі болған.

Өлім және жерлеу

Ол 1613 жылғы 28 қаңтарда қайтыс болды және Мертон колледжі шіркеуінің хорында жерленді. Оның ескерткіші шіркеудің солтүстік трансептісінің батыс қабырғасында сақталған, ол қара және ақ мәрмәрдан жасалған, кітаптарды және білімнің аллегорияларын бейнелейтін бағаналармен безендірілген.

Бодлей кітапханасы

Бодлидің ең үлкен жетістігі Оксфордтағы кітапхананы қайта құру болды. 1444 жылы университеттің кітапханасына Глостер герцогы, Генри IV-нің кіші ұлы Хамфриден 300-ге жуық қолжазбалар сыйға тартылды. Бұл университетке сол кезде салынып жатқан Дивиния мектебінің үстінде жаңа кітапхана салуға түрткі болды. Алайда 1550-ші жылдары Реформация кезінде кітапхана тоналып, тастап кетілді, 1598 жылы Бодли қайтып келгенге дейін ол дерлік қол сұқпаған күйде қалды. Кейіннен кітапхана оның құрметіне Бодлей кітапханасы деп аталды. Ол "мемлекеттік қызметтен бас тартып, Оксфордтағы кітапхана есігіне өз қызметкерлерін орналастыруды" шешті. 1598 жылдың ақпан айында университет оның ескі кітапхананы қалпына келтіру ұсынысын қабылдады. Бодли 1600 жылы құлай жатқан Дивиния мектебінің үстіндегі бұрынғы кітапхана орнында кітап жинау жұмыстарын бастады. Бодлидің өмір сүргеніне 400 жылдан астам уақыт өтсе де, оның кейбір идеялары мен тәжірибелері қазіргі кітапханаларға пайдалы. Бодлидің енгізген маңызды идеяларының бірі – 1602 жылы құрылған "Қайырымдастық кітабы", ол 1604 жылы кітапханада көрсетілді. Ол әйелі Энн Боллдың байлығымен және әкесінен алған мұрасымен қамтамасыз болғанымен, кітапхана жинағын құру үшін бай достары мен әріптестерінен сыйлықтар қажет болды. Бұл идея толығымен жаңа болмаса да (1412 жылы университет капелланына қайырымдастық жасаушылар үшін дұға оқу тапсырылған), Бодли қайырымдастық жасаушының атын тұрақты түрде көрсетудің де ынталандыратын күші бар екенін түсінді. Луис Б. Райттың айтуынша, ол әрбір қайырымдастық жасаушының атын үлкен және әдемі жазумен жазылған, әдемі тізілім дайындады, осылайша барлығы оқи алатын болар еді. Сондай-ақ ол тізілімді кітапханаға келген әрбір адам Бодлидің достарының жомарттығын көретіндей етіп, көрнекті жерге қойды. Бұл жоспар, лайықты болғандай, сәтті аяқталды, өйткені оның бастамашысы "әркім қандай да бір жақсы кітап арқылы немесе басқа жолмен қайырымдастық жасаушылар тізіміне қалай енуге болатынын ойлайды" деді. Бұл инновациялық идея төрт ғасырдан бері кітапханалардың достарын ынталандырып келеді. Бодлей кітапханасына жасалған есімді қосымшалар тізімінде 1603 жылы Лондон мұнарасына екінші рет қамалған күні сэр Уолтер Рэлиден елу фунт және Фрэнсис Бэконның жаңа кітабының – «Білімді дамыту» көшірмесі, авторының өзі 1605 жылы сыйлаған. Бодлимен байланысты тағы бір маңызды оқиға – Бодлей кітапханасы мен Баспагерлер компаниясы арасындағы келісім, онда "Компания кітапханаға тізіміне енгізілген әрбір кітаптың бір данасын, егер қажет болса, қайта басып шығару үшін қарызға алуға болатындығы және басқалар кітапханаға берген кітаптарды Компания тексеруге, салыстыруға және көшіруге құқылы" деген шартпен жіберуге келісті. Осылайша Бодлей кітапханасы алғашқы заңды сақтау кітапханасы атанды. Бүгінде ол Ұлыбритания мен Ирландиядағы осындай алты кітапхананың бірі. 2003 жылы 1911 жылғы Авторлық құқық туралы заң CD-ROM және веб-сайттардағы ақпаратты қамту үшін кеңейтілді. Бұл ереже барлық жарияланған материалдарды жинап, сақтап қалуды, тарихи деректерді дәл және жаңартуды қамтамасыз ету үшін қабылданды.

Жарияланымдар

Бодли 1609 жылға дейін өзінің өмірбаянын жазды, ол кітапхана жарғыларының алғашқы нұсқасымен және кітапханашы Томас Джеймске жазған хаттарымен бірге Томас Херн тарапынан "Reliquiae Bodleianae, немесе Сэр Томас Бодлидің нағыз мұралары" деген атпен жарияланды (Лондон, 1703, 8vo).