Кіріспе

1963 жылы Альфред Хичкок түсірген фильм

"Құстар" – 1963 жылы Альфред Хичкок өндірген және режиссерлік еткен, Universal Pictures компаниясы шығарған американдық табиғи қорқыныш триллері. Дафне дю Мориердің 1952 жылғы сол аттас қысқа әңгімесіне негізделген бұл фильм Калифорния штатының Бодега шығанағындағы адамдарға бірнеше күн бойы күтпеген және түсіндіріле алмайтын құстардың шабуылдары туралы айтады. Фильмде Род Тейлор және Типпи Хедрен (оны экрандағы тұңғыш рет пайда болуы) Джессика Танди, Сюзанн Плешет және Вероника Картрайтпен бірге ойнаған. Сценарий авторы – Эван Хантер, Хичкок оған ду Мориердің атауын және түсіндіріле алмайтын құстар шабуылдарының идеясын сақтап, жаңа кейіпкерлер мен күрделі сюжет дамытуды тапсырған. 36-шы «Оскар» сыйлықтарында Уб Айверкс фильмдегі жұмысы үшін «Үздік арнайы эффекттер» номинациясына ұсынылды. Бірақ, бұл сыйлық тағы бір номинант – Эмиль Коса-младшийге («Клеопатра» фильмі үшін) берілді. Хедрен фильмдегі рөлі үшін «Жылдың жаңа жұлдызы – актриса» номинациясында «Алтын глобус» сыйлығын жеңіп алды. 2016 жылы «Құстар» фильмі АҚШ Кітапханасының мәдени, тарихи және эстетикалық маңызды туындысы деп танылып, Ұлттық фильмдер тізіліміне енгізілді.

Сюжет

Сан-Францискодағы мал дүкенінде әлеуметтік желіде белгілі Мелани Дэниелс, әпкесі Кэтидің 11 жасқа толуына құстар сатып алуға ниеттенген адвокат Митч Бреннермен танысады. Меланиді соттағы айқын әрекетінен таныған Митч, оны дүкен қызметкері деп ойлап, жалғандыққа барады. Митч Меланидің құстар туралы білімін сынап көреді, бірақ ол сынақтан өтпейді. Ол оны бұрыннан танитынын айтып, ештеңе сатып алмай кетеді. Митчтің сүйкімділігіне берілген Мелани, құстарды сатып алып, Митчтің демалыс күндері отбасылық шаруашылығына кеткенін білген соң Бодега шығанағына барады. Мелани Кэтидің есімін білу үшін Бодегадағы мұғалім Энни Хейвортқа жолданады. Энни – Митчтің бұрынғы сүйіктісі, бірақ олардың қарым-қатынасы Митчтің өміріндегі әйелдерді ұнатпайтын, билеуші анасы Лидияның кесірінен аяқталған. Мелани қайық жалдап, құстарды Бреннерлердің шаруашылығына жасырын жеткізіп береді. Митч Меланиді кете жатқанда көріп, онымен докқа кездесуге барады. Мелани кемежайға жақындағанда, бір шағалақ оған шабуыл жасайды. Митч оның басына келген жарақатын асханада емдейді. Лидия келіп, Меланимен танысады, Митч оны кешкі асқа шақырады. Шаруашылықта Лидияның тауықтары тамақтанбайды. Лидия Меланиді оның үлкен беделіне байланысты ұнатпайды, осы туралы әңгімелерде айтылған. Митч Эннимен бірге тұратын Меланиді ертең өтетін Кэтидің туған күніне шақырады. Кейіннен Эннидің есігіне күшпен соққы түседі. Есіктің алдынан өлген шағалақ табылады. Кэтидің тойында Мелани Митчке өзінің ауыр өткені туралы және анасының Кэтидің жасында басқа еркекпен қашып кеткені туралы айтады. Ойын кезінде балаларға шағалақтар шабуыл жасайды. Сол кешкі аста Мелани Бреннерлермен бірге отырғанда, үйге қызылқұстар мұржадан құлап кіреді. Митч одан Сан-Францискоға қайтпауын және түні бойы қалуын сұрайды. Келесі күні Лидия көршісіне барып, тауықтарының неге тамақтанбай жатқанын сұрайды. Ол оның бөлмесіндегі сынған терезелерді және көздері жоқ, құстар тістеген мәйітті табады, қорқып қашады. Лидия үйде жазылып жатқанда, Кэтидің қауіпсіздігі үшін алаңдайды, ал Мелани оны мектептен алып келуге ұсыныс жасайды. Мелани мектеп алдында күтіп тұрғанда, қарғалардың тобы оның артындағы ойын алаңын басып алады. Шабуылға дайын екенін сезінген Мелани Энниге ескертеді. Олар оқушыларды үлкен терезелері бар ғимаратта қалдырмай, сыртқа шығарып жібереді, қарғалар шабуыл жасайды. Митч Меланиді асханада табады. Газ станциясының қызметкеріне шағалақтар шабуыл жасағанда, Митч пен басқа адамдар оған көмектеседі. Кездейсоқ адамның тұтандырған шырағынан төгілген бензин жанып, жарылыс болады. Өрт күшейген кезде Мелани мен басқалар сыртқа жүгіреді, бірақ тағы да көп шағалақтар шабуыл жасайды. Мелани телефон будкасына тығылады. Митч оны құтқарып, олар асханаға оралады. Бір әйел Меланиді шабуылдар үшін кінәлайды, ол (басқалар айтқаннан) оның келгенінен басталып кеткенін мәлімдейді. Құстардың шабуылдары туралы хабарларды сыңаймен қабылдаған орнитолог миссис Банди таң қалған күйде үндемей отырады. Митч пен Мелани Кэтиді алуға Эннидің үйіне барады. Олар Эннидің денесін сыртта табады; Кэтиді қорғап жатқанда, ол қарғалар өлтірді. Олар Кэтиді үйіне апарып, жан ауруына шалдықтырады. Сол түні Мелани мен Бреннерлер отбасылық үйді нығайтып, есіктер мен терезелерді бұзуға жақындаған құстардың шабуылынан қорғанады. Тынышқан кезде Мелани шатырдағы бөлмеде естілген дыбысты зерттейді. Құстардың шатырдан кіргенін білгеннен кейін Меланиге шабуыл жасалып, Митч оны шығарып алмайынша тұтқындап қояды. Митч олардың бәрі Меланиді, қазір жаралы, жан ауруына шалдыққан және есінен айырылған күйде, ауруханаға апару үшін Сан-Францискоға баратынына көндіреді. Митч Меланидің көлігін қашуға дайындағанда, Бреннерлер үйінің айналасына құстардың тобы жиналады. Митч машинаны тыныш алып шығады. Автомобиль радиосы Санта-Роза сияқты жақын маңдағы елді мекендерге құстар шабуыл жасағанын және әскерилердің араласуы мүмкін екенін хабарлайды. Кэти үйден құс сүйген құстарын (шабуыл жасамаған жалғыз құстар) алып, Митч пен Лидияға қосылады. Олар Меланиді құстардың арасынан өткізіп, машинаға отырғызады. Машина баяу жылдамдықпен кетеді, ал құстар олардың қозғалысын бақылайды.

Актерлік құрам

Альфред Хичкок фильмнің басында үй жануарлары дүкенінен итттерді серуендетіп шығатын адам ретінде әдеттегідей эпизодтық рөлде пайда болады. Бұл оның өзінің екі Силихам терьері, Джеффри мен Стэнли болған.

Даму

Фильмнің сценарийі Дафна дю Мориердің "Құстар" повесіне негізделген, ол алғаш рет 1952 жылы "Ер алма ағашы" атты әңгімелер жинағында жарық көрген. Повестің басты кейіпкері – Корнуоллда тұратын шаруа, ал әңгіменің соңы фильмдегіден гөрі әлдеқайда пессимистік. Оны бұрын Альфред Хичкоктың "Құпия журналына" және "Альфред Хичкок таныстырады" телесериалына материал жазған Эван Хантер бейімдеген. Хантер мен Хичкок арасындағы қарым-қатынас "Құстар" фильмін жасау кезінде жазушының 1997 жылғы "Мен және Хич" автобиографиясында сипатталған, онда жазушы, режиссер және Хичкок көмекшісі Пегги Робертсон арасындағы хат алмасулар бар. "Құстар" фильміне 1961 жылдың 18 тамызында Калифорниядағы Капитола қаласында болған құстардың жаппай шабуылы да шабыт берген. "Капитола тұрғындары қорқынышты фильмнен шыққандай көрінетін бір жағдайға оянды. Теңіз құстары үйлеріне шабуылдап, көліктерге соғылып, жартылай қорытылған анчоустарды газонға төгіп тастады". Альфред Хичкок осы оқиғаны естіп, сол кезде түсіріліп жатқан фильм үшін зерттеу материалы ретінде пайдаланды. Құстардың осындай мінез-құлқының нақты себебі уытты балдырлар еді, бірақ бұл 1960 жылдары белгілі болған жоқ. Фильмде кейіпкерлер "өткен жылы" Санта-Круста болған ұқсас құс шабуылы туралы айтады, бұл Капитолаға жасалған шабуылға жасырын сілтеме.

Жазу

Хантер 1961 жылдың қыркүйегінде сценарий жұмысын бастады. Ол Хичкокпен бірге оқиғаны дамытты, қала тұрғындарының жасыруға тырысқан құпиясы бар екенін, ал құстардың жазалау құралы болғанын ұсынды. Ол фильмнің бастапқы бөлігінде "бұралаң комедия" жанрынан элементтер қолданылып, кейіннен "қорқынышты үрейге" айналуын ұсынды. Жазушының айтуынша, Хичкокқа бұл ұнады, себебі ол оның күмәнділікке құштарлығына сай келді: атау мен жарнама көрермендерге құстар шабуыл жасайтынын білдіретін еді, бірақ олар қашан болатынын білмейді. Алғашқы әзіл-қалжыңдар, содан кейін қорқыныш күмәнділікті күшейтіп, шоққа айналдырады. Хантер сценарийлерін сахналар емес, кадрлар бойынша ұйымдастырды, бірақ бұл соңғы фильмге әсер етпеді. Хичкок Хантердің сценарийі бойынша бірнеше адамның пікірін сұрады. Олардың сын-пікірлерін ескере отырып, Хичкок Хантерге сценарийдің (әсіресе бірінші бөлігінің) тым ұзақ екенін, екі басты кейіпкердің мінездемесі жеткіліксіз екенін және кейбір сахналарда драма мен көрерменнің қызығушылығы жетіспейтінін айтты. Хичкок кейінірек достары Хьюм Кронинмен (оның әйелі Джессика Тэнди Лидия рөлін ойнады) және В. С. Притчетпен кеңесті. Бұл Хантер үшін қиындық туғызды. Хичкок сценарийдің соңғы 10 бетін кесіп тастады, бірақ кейбір деректер көбірек болғанын айтады, соның нәтижесінде аяғы түсініксіз болды. Бастапқыда ол фильмді "The End" деген жазусыз аяқтағысы келген, бірақ фильмнің толық көрсетіліміне дейін оны қосуға мәжбүр болды. Фильмде көрінетін құстардың көпшілігі нағыз, бірақ фильм үшін механикалық құстар жасауға 200 000 доллардан астам жұмсалды деп есептеледі. Джон "Бад" Кардос құстарды ұстады. Дегенмен, үйге шабуыл жасайтын сахнада толық эффект алу үшін ұсталған көгершіндермен қатар, үй жануарлары дүкендерінен алынған құстар да қолданылуға тиіс болды. Фильмнің редакторы Джордж Томасини қарғалардың шабуылы мен шатырдағы сахналарды жинағаннан кейін, оларды жақсарту үшін арнайы эффекттер бөліміне жіберді. Фильмге көптеген арнайы эффекттер қажет болды, сондықтан Хичкок әртүрлі студиялардың көмегіне жүгінді. Шабуылдаушы құстардың арнайы эффекттері Walt Disney Studios-те аниматор/техник Ub Iwerks-тің қатысуымен аяқталды, ол натрий бу процесін ("сары экран") қолданды, оны дамытуға көмектескен. SV процесі нысананы тар спектрлі натрий буымен жарықтандырылған экранға қарсы түсіреді. Көптеген композициялау процестерінен айырмашылығы, SVP сәуле бөлуші арқылы кадрдың екі бөлек элементін бір уақытта түсіреді. Бір катушка - әдеттегі пленка, екіншісі - натрий буының толқын ұзындығына ғана сезімтал эмульсиялы пленка. Бұл құстардың қанаттарының жылдам қозғалысынан туындаған кескіннің "қаңқасы" мәселесін шешуге қажет болған көк экранның арнайы эффекттерімен салыстырғанда өте дәл макеттер жасауға мүмкіндік берді. Диснейде Айверкс келесі сахналармен жұмыс істеді: балалардың кешкі тойы, Меланидің Бодега шығанағына саяхаты және қарғалардың шабуылының алғашқы екі монтаждық нұсқасы. Айверске ең қиындық тудырған оқиғалардың бірі - үйдің түтінінен бірнеше көгершіннің ұшып кіргені. Ол оптикалық принтерді пайдаланып, кішкентай құстардың тобын жабық шыны кабинаның ішінде ұшырып, құстарды қонақ бөлмеде көбейтуге мүмкіндік берді. Диснейде жасалған арнайы эффекттердің көпшілігі Process Lab-те 10-шы принтерде жасалды, ол Айверкстің өзінің дизайнынан жасалған. Білл Эбботт, Fox студиясында, "Қараға шабуылы" сахнасының оптикалық эффекттеріне жауапты болды, оның аяқталуына алты апта уақыт кетті. Эбботт екі команданы ұйымдастырды - екеуі де күніне 11 сағат жұмыс істеді - бір уақытта сахнаны өңдеу үшін. Эбботтың ең үлкен қиындығы - өлшемдер арақатынасы болды, себебі ол құстардың балаларға шабуылдайтындай көрінуін қамтамасыз етуі керек еді. Ол құстарды кадрдың ішіне орналастырып, оларды балалардың өлшемдеріне сәйкес ету үшін үлкейтіп көрсетті. Оның орнына, ол дыбыс эффекттерін және аздап бастапқы музыканы есептелген үнсіздіктермен үйлестірді. Ол құстардың дауыстарын және шуын шығару үшін электроакустикалық Mixtur Trautonium қолданғысы келді. Ол бұл синтезатордың алғашқы нұсқасын алғаш рет 1920 жылдардың аяғында Берлин радиосында естіген. Оны Фридрих Траутвейн ойлап тапты, ал кейіннен Оскар Сала оны Trautonium деп атады, ол осы фильмдегі құстардың дыбыстарын жасады. Режиссер Сала мен Реми Гассманнға электронды саундтрек жасауды тапсырды.

Тақырыптар

"Құстар" фильмінің орталық тақырыптарының бірі – махаббат пен зорлық. Фильмдегі құстардың бейнесі осы тақырыптардың және оқиғаның дамуын көрсететіндей үнемі өзгеріп отырады. Бастапқыда, үй жануарлары дүкеніндегі махаббат құстары Мелани мен Митчтің арасындағы гүлденген махаббатты және олардың арасындағы сексуалдық тартылысты білдіреді. Бірақ, құстар Бодега шығанағына шабуыл жасағаннан кейін олардың символикасы өзгереді. Хичкок бір сұхбатында фильмдегі құстардың адамдарды табиғатты өздеріне тиесілі деп есептегені үшін жазалау мақсатымен көтерілгенін айтты. Гуманитарлық ғылымдар саласының ғалымы Камил Паглиа BFI Film Classics сериясы үшін фильм туралы монография жазды. Ол оны әйелдер сексуалдылығының көп қырлылығына арналған гимн ретінде түсіндіреді, сондай-ақ табиғаттың өзіне де қатысты. Ол фильмде әйелдердің шешуші рөл атқаратынын атап көрсетеді. Митчтің өмірі анасымен, әпкесімен және бұрынғы сүйіктісімен арадағы қарым-қатынасымен анықталады – бұл оның әдемі Меланиға деген тартылысымен бұзылатын деликатты тепе-теңдік.

Стиль

Монтаж және баяу темп фильмдегі күдік пен шабуыл сахналарында көрерменнің эмоционалдық жауабын күшейту үшін қолданылады: "Құстардың композициясы қасақана баяу болды". Бұл, мектептің сыртында құстардың біртіндеп жинала келе жатқанда, Мелани орындықта отырып күтіп отырған сахнада жақсы көрінеді. Содан кейін камера оның және оның артындағы құстардың санының артуы арасында ауысады, олар шабуылға дейін ойын алаңына қарай ұшып келеді. Фильмдегі көзбен байланыстыру және көру бұрышы (POV) кадрлары көрерменді нақты кейіпкерлермен және олардың жеке тәжірибелерімен теңестіруге көмектеседі. Бұл кейіпкер мен оның назарындағы нәрсе арасындағы кесу арқылы іске асырылады. Мысалы, Мелани фильмнің басында шығанақты кесіп өтетін кезде, камера оның бетінің жақын кадрлары мен оның көзқарасынан Бреннер үйінің кадрларын ауыстырады, ол Митчтің оның әзіліне сенгенін көреді. Диалог емес, монтажға және визуалды элементтерге назар аудару – Хичкок өзінің көптеген туындыларында қолданатын таза киноның бір бөлігі болып табылады.

Хичкоктың Хедренге деген мінез-құлқы

Фильмнің түсірілімінен елу жылдан астам уақыт өткен соң, бірқатар сұхбаттарда Альфред Хичкок "Құстар" фильмін түсіру кезінде Типпи Хедренге қатысты лайықсыз мінез-құлық танытқан болуы мүмкін екені белгілі болды. Хедрен атақты режиссерден бірнеше рет сексуалдық қысым көрсетілгенін айтты. Труппа мүшелері мен актерлер оның мінез-құлқын кейде "ұсыныстан тыс" деп сипаттады, ал Хедрен "ол кенеттен мені ұстап, қолын тигізді. Бұл сексуалдық шабуыл еді" деді. Ол Хичкок жасаған көптеген ұсыныстарды қабылдамағанын мәлімдеді. Бұл фактілер әлі расталмағанмен, олар туралы көптеген хабарлар тарады, соның ішінде Хедреннің әріптесі Род Тейлор да бұл туралы айтқан. Кейін Хедрен 2016 жылы Ларри Кингпен берген сұхбатында сексуалдық ұсыныстардың "Біз 'Марни' фильмін аяқтағанға дейін болмады", олар "Құстар" түсірілімі кезінде басталмағанын және 'Марни' аяқталғанға дейін Хичкокпен жұмыс істеу "оңай болды" деді. Бірақ, сол кезде жарық көрген естеліктерінде ол бұрынғы айыптауларын қайталады, алайда сексуалдық шабуылдар 'Марни' фильміне дейін басталмағанын нақтылады.

Шығару

Фильмнің премьерасы 1963 жылғы 28 наурызда Нью-Йорк қаласында өтті. Қазіргі заманғы өнер мұражайы Хичкоктың кинотуындыларының 50 фильмін көрсететін ретроспектива аясында шақырылғандар ғана қатыса алатын көрсетілім ұйымдастырды. MoMA сериясы режиссер туралы Питер Богданович жазған монографиясы бар буклетті қамтыды. Фильм 1963 жылғы мамыр айында Хичкок пен Хедреннің қатысуымен Канн кинофестивалінде конкурсқа қатыспай көрсетілді. Хедренге жасалған ерекше сыйлық ретінде Хичкок фильмнің көшірмесін Нью-Йорктегі премьерадан кейін туған қаласы Миннеаполиске сапарлағанда өзімен бірге алып кетуге рұқсат берді. 1 сәуірде Хедрен ата-анасымен және Лафайет, Миннесота қаласының 130-ға жуық тұрғынымен, оның ата-анасы ол туған кезде тұрған жерде, эксклюзивті көрсетілімге шақырды. Көрсетілім Хедреннің жастық шағында жиі барып тұрған жергілікті "The Westgate" театрында өтті, ол Миннеаполис қалашығының маңындағы Морнингсайд қаласында орналасқан. Театр 2019 жылы бұзылды.