Кіріспе
Американдық зерттеуші журналист және медиа сыншысы Джордж Селдес, американдық зерттеуші журналист және медиа сыншысы Генри Джордж Селдес 1890 жылғы 16 қарашада Ресейден эмиграциялаған еврейлердің отбасында Альянс колониясында (қазіргі Питтсгроув Тауншип) дүниеге келді. Оның анасы Анна Сафро, ал Джорджтың әкесі Джордж Сергиус Селдес – фармацевт және либертариандық көзқарастары бар, Лев Толстой мен Петр Кропоткинмен хаттасып, соңғысының өзара көмек идеяларына қызығушылық танытқан, қатал пікірлі және радикалдық философиялық адам болды. 19 жасында Селдес Питтсбургтегі «Лидер» газетінде жұмыс істеді. Осы газеттегі алғашқы сенсациялық хабары – үш рет президенттікке кандидат болған Уильям Дженнингс Брайанның Селдесті өз қонақ үй бөлмесінен қууы болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол ағасы Гилберттің ықпалымен Гарвард университетінде бір жыл оқыды.
George Seldes, an American investigative journalist and media critic
Henry George Seldes was born on November 16, 1890, to Jewish émigrés from Russia in Alliance Colony (now Pittsgrove Township), an agricultural community in rural southern New Jersey. His mother, Anna Saphro, George's father, George Sergius Seldes, was a pharmacist and a strongly opinionated and radically philosophical man who was a libertarian and corresponded with Leo Tolstoy and Peter Kropotkin, being interested in the latter's ideas on mutual aid. When he was 19, Seldes went to work at the Pittsburgh Leader. An early scoop of his for this paper was when three time presidential candidate William Jennings Bryan expelled Seldes from Bryan's hotel room. Just before World War I, he'd study for a year at Harvard University, at the instigation of his brother Gilbert.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1916 жылы Селдес Лондонға көшіп, «Юнайтед Пресс» агенттігінде жұмыс істеді. 1917 жылы АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда, Селдес Францияға жіберілді. Ол Парижде орналасқан «Чикаго Трибьюн» газетінің армиялық басылымының бас редакторы, кейін Маршалл Синдикатының соғыс тілшісі болып қызмет етті. Селдес Франциядағы американдық экспедициялық күштердің баспасөз корпусының мүшесі, G 2D бөліміне кірді және сол топтағы барлық журналистер сияқты офицерлік шен алды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол неміс армиясының бас қолбасшысы Пол фон Гинденбургпен эксклюзивті сұхбат алды. Гинденбург Американың Германияны жеңудегі рөлін мойындады. «Америкалық жаяу әскерлері, – деді Гинденбург Селдестің сөзінше, – Аргонн шайқасында Дүниежүзілік соғысты жеңіп алды». Селдес пен басқалары қарулы қақтығысты тоқтату туралы келісімді бұзды деген айыппен әскери сотқа берілді. Оларға сұхбат туралы жазуға тыйым салынды, ол американдық ақпарат құралдарында жарияланбады. Селдес бұл сұхбатты жарияламайынша, трагедия боларын айтты. Гинденбургтің Германияның әскери жеңілісі туралы тікелей куәлігін білмеген немістер «социалистер, коммунистер және еврейлер» Германияны сатқандықтан соғысты жеңіске жетпегенін айтқан «Дольхстосс» мифін қабылдады, бұл нацизмнің Германияның жеңілісіне берген түсіндірмесі болды. «Егер Гинденбургтің сұхбаты Першингтің цензурасынан өткенде, газет шығаратын барлық өркениетті елдердің бас жағында жарияланатын еді және миллиондаған адамға әсер ететін болар еді, сондай-ақ тарихтың маңызды бетіне айналар еді», – деп жазды Селдес. «Менің ойымша, бұл Гитлердің билікке келуіне негіз болған тұғырларды құлатып, тарихтағы ең үлкен және ең қорқынышты соғыс – Екінші дүниежүзілік соғыстың алдын алған болар еді, сондай-ақ бүкіл адамзаттың болашағын өзгертетін еді». Алайда, Гинденбургтің өзі 1919 жылдың 18 қарашасында, соғыс аяқталғаннан кейін бір жыл өткенде, Германия Ұлттық Ассамблеясының комитеті алдындағы тыңдауда Дүниежүзілік соғыстың себептерін және Германияның жеңілісін терген кезде: «Ағылшын генералы дұрыс айтқандай, неміс армиясы арттан шабуылға ұшырады», – деп мәлімдеді. Бұл куәлік кең таралған «Дольхстосс» мифіне әкелді. Селдес Сен-Мишель шайқасы ешқашан болмағанын мәлімдеді. Оның айтуынша, генерал Першинг қаланы басып алуды жоспарлаған, бірақ 1 қыркүйекте немістер күштерін Сен-Мишельден басқа позицияларды нығайту үшін шығарып алуға шешім қабылдады. Селдес алғашқы американдықтар, оның ішінде өзі, 13 қыркүйекте қалаға оқ атусыз кіргенін, оларды генерал Першинг, Петан және басқа да жоғары шенді офицерлер келгенге дейін азат етушілер ретінде қарсы алғанын айтты. Ол жазғандай, мыңдаған неміс тұтқындары бірнеше күннен кейін пойыз станциясына келгенде, олардың орнына кеткен неміс әскерлерін күтіп отырған.
Ленин мен Муссолини
Селдес келесі он жылды «Чикаго трибьюн» газетінде халықаралық тілші болып жұмыс істеді. Соғыс тілшісі Флойд Гиббонстың ықпалымен ол «Генри» есімін тастап, бастапқыда қарсы болғанымен, халықаралық істерді жариялай бастады. 1922 жылы ол Ленинмен сұхбаттасты. 1923 жылы ол және тағы үш тілші, шетелдік тілшілердің телеграммаларын үнемі цензуралаған кеңес билігі, төрт тілшінің жеке хаттар түрінде жасырылған мақалаларын дипломатиялық почта арқылы елден шығарып жібергенін анықтағанда, қуылды. Селдестің сөзіне сүйенсек, оның қуылуына себеп, газеттің баспашысы және иесі «полковник» Роберт Р. Маккормик, цензураға қарсы наразылық білдірген хаттарында кеңес өкілдеріне жеткілікті құрмет көрсетпегені болды. 1925 жылы «Чикаго трибьюн» газеті оны Италияға жіберді, онда ол Бенито Муссолини және фашизмнің өрлеуі туралы жазды. (Муссолини билікке келгенге дейін Селдестің тілшісі болған. Ол «Harper’s Magazine» журналында итальяндық цензура және американдық тілшілерді қорқыту туралы мақала жариялады. 1927 жылы «Чикаго трибьюн» газеті Селдесті Мексикаға жіберді, бірақ оның американдық корпорацияларды елдің минералдық құқықтарын пайдаланғаны үшін сынаған мақалалары жақсы қабылданбады. Селдес Еуропаға қайтып келді, бірақ оның еңбектері газет иесі Маккормиктің саяси көзқарастарына сәйкес цензураланып, өзгертіліп жазылатынын байқады.
Еркін жұмыс
Көңілі қалған Селдес «Трибун» газетін тастап, тәуелсіз жазушы болып жұмыс істеді. Оның алғашқы екі кітабы – «Мұны басып шығара алмайсыз!» (1929) және «Мұндай нәрселер бола ма?» (1931) – «Трибун» газетінде жариялауға рұқсат етілмеген материалдарды қамтыды. Оның келесі кітабы «Әлем панорамасы» (1933) екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы кезеңнің тарихын баяндады. 1932 жылы ол Хелен Ларкин Висманға (кейін Селдес) үйленді, ол 1970 жылдардың соңында қайтыс болды. Ол: «Баспасөз бен жаңалықтар көбінесе бірнеше ірі корпоративтік баспагерлердің ықпалында болып, олар қалаған жаңалықтарды жариялап, қаламағандарын жасырады», – деп жазды. «Time» журналы бастапқыда жағымды пікір білдірді: «АҚШ газеттеріне қарсы шабуыл, маңызды жаңалықтарды бояу, бұрмалау немесе жасыру, Джордж Селдестің тілшілік қызметінде кездескен журналистік кемшіліктердің ашып айтуға тұрарлық мысалдары бар, бірақ тиімді». Кейін «Time» журналы оны «нақтылық іздеуші» деп атады, яғни жақпары және күрескер сыншы, басқа бір жазушының еңбегін «жаңартылған, әділ және нақты» деп бағалағанда (әсіресе Джордж Селдестің «Прессаның иелері» сияқты нақтылық іздеушілік кітаптарымен салыстырғанда). Селдес жылдардан кейін жариялайтынын айтқан темекі туралы зерттеуін жүргізгенін айтты, бірақ зерттеу авторы оның есебін жоққа шығарды және оның жұмысы баспасөзде кеңінен сілтеме жасалғанын мәлімдеді. Әйелі Хеленмен бірге ол үш жыл бойы Испания азамат соғысы туралы тәуелсіз тілші ретінде жазды және кейін американдық тілшілер Франко тарапының айтқандарын оңай қабылдады деді. 1940 жылы АҚШ-қа оралғаннан кейін Селдес «Қызыл салық» (Witch Hunt) кітабын жариялады, ол Америкадағы солшыл саяси көзқарастағы адамдарды қуғындау туралы, сондай-ақ «Католик дағдарысы» кітабын жариялады, ол католик шіркеуі мен Еуропадағы фашистік ұйымдар арасындағы тығыз байланысты көрсетуге тырысты. «Time» журналы соңғысын қарағанда, ол Селдестің бірнеше еңбегін атап өтті және ол «Бенито Муссолиниге тіл тигізді, АҚШ журналистикасына мұрын көрсетті және Рим католик шіркеуіне Бронкстағы ызылдаған сөздерін айтты» деді. Оның шіркеу қызметі туралы егжей-тегжейлі баяндамалары «біршама зиянды» болғанымен «тақырыпқа толыққанды қатысты емес» деп шағымданылды.
Шын мәнінде
1940-1950 жылдары Селдес саяси бюллетень шығарды, In Fact, бастапқыда толық атауы In Fact: еркін баспасөзді қалаған миллиондаған адамдар үшін, ал кейін In Fact: Күнделікті баспасөздегі жалғандыққа қарсы құрал, «басқа газеттер басып шығармайтын жаңалықтардың төрт беттік апталық жинағы» болды. Кейінірек Селдес сол кезде «Темәкі туралы жазбалар барлық ірі газеттерде жарияланбағанын» түсіндірді. Ол он жыл бойы темекіні Америкада сатып алуға болатын жалғыз заңды у ретінде сынап-қанағаттандырмады. Темекі компанияларының ірі жарнама берушілер болған кезінде Селдес 1939 жылдан бері жасырылған «Темәкі шегу және ұзақ өмір сүру» зерттеуінің мазмұнын талқылады. ФБР-дің кәсіподақтарға еніп, олардың қызметін бақылағаны туралы мақалалар Селдес пен оның басылымын ФБР-дің қадағалауына әкелді. Дж. Эдгар Гувер Селдеске 15 беттік хат жіберіп, мұндай ФБР әрекеттерін жоққа шығарды. Кейіннен ФБР In Fact жазылушыларын, әсіресе әскери қызметкерлерді тексерді және АҚШ пошта қызметкерлері Селдестің хат-хабарлары туралы ФБР-ге хабарлады. In Fact 1940 жылдардың соңында көптеген жазылушыларын жоғалтты. Селдес кейіннен Югославияны сынағандығы үшін басылым Коммунистік партияның кітап дүкендерінен тыйым салынғанын мәлімдеді. Саяси ахуал идеологиялық тұрғыдан бекем болмаған оқырмандарды да жазылудан алдыртты. «Мың америкалық» кітабы 1930 жылдардың басында АҚШ үкіметін құлатуға бағытталған Американың корпоративтік элитасының жоспарланған «Бизнес жоспары» туралы кең аудиторияға мәлімдеді. Селдс 1949 жылы «Халық білмейтін нәрселер» кітабын жариялады.
Саясат және кейінгі мансап
КГБ құжаттарына сәйкес, Селдес 1940 жылдан зауада АҚШ Коммунистік партиясының құпия мүшесі болған, ол Вашингтондағы "маңызды байланыстары" үшін жоғары бағаланған. Кейін Селдес In Fact басылымы АҚШ Коммунистік партиясы жетекшілігінің тапсыруымен құрылғанын жазды, бірақ партия оның білмеуімен әріптесі Брюс Минтон (сондай-ақ Ричард Бранстен деп танылған) арқылы жұмыс істегенін айтты. Селдес Минтонның партия мүшесі екенін, ал In Fact-тің басталуына қажетті қаражатты Коммунистік партиядан алғанын білмегенін жазды. Оның саяси көзқарастары 1940 жылы партиядағылармен ұқсас болғанымен, 1948 жылы Селдес Югославиядағы Маршал Титоның кеңеске қарсы коммунизмі туралы жағымды пікірлер білдіре бастады, бұл оған АҚШ-тағы көптеген коммунистік партияның адал жақтастарының наразылығын тудырды. Онжылдықтың соңында суық соғыс қалыптасқан кезде Селдес коммунистерден де, елге тараған либералдыққа қарсы солшыл көзқарастардан да оқырмандарын жоғалтты, соның ішінде оның үлкен аудиториясының бір бөлігін құраған кәсіби одақтар да. Маккартизм мен "қызыл сүреу" атмосферасы оның жазылушылар санын одан әрі азайтты, және ол 1950 жылдың қазан айында жарнама қабылдамайтын In Fact басылымын қаржылық қиындықтарға байланысты жабуға мәжбүр болды. Сенатор Джозеф Маккарти 1953 жылы Селдесті куәгер ретінде шақырды. Селдес Коммунистік партияға мүше екенін жоққа шығарды және Маккартидің Сенат кіші комитеті оны "ақталды", бірақ Селдестің оқырмандарға ықпалы бұрыннан басылған еді. Селдес 1953 жылы "Шындықты айт және қаш" деген кітабын жариялады, бірақ 1950 жылдары оның еңбектерін жариялау қиын болды. Алайда, ол бұрынғы досы және әріптесі И.Ф. Стоунға шағын тәуелсіз зерттеуші газет ашуға қатысты кеңес сұрады. I.F. Stone's Weekly 1953 жылы жарық көрді, Селдес тоқтатқан істі жалғастырды. Өзінің жазбаларын көп қалдырып, "Ұлы цитаталар" атты антологияны дамытты және 20 баспадан теріс жауап алды. 1961 жылы жарық көргенде, оның миллионнан астам данасы сатылды. Баспасөз Уилл Ирвиннің (1910) және Аптон Синклердің (1920) шабуылдары мен сын-ескертпелеріне лайық болды, сондай-ақ қазіргі жаңа апталықтардың бақылаушы және сынайтын қызметіне мұқтаж, бірақ жалпы алғанда, қазір бұқаралық ақпараттың жақсы құралы болып табылады. 1972 жылғы Уотергейт ақпараттарының жариялануына бұқаралық ақпарат құралдарының тек жиырма өкілі қатысты, бірақ мен тек бір ғана 1750 газеттің (Альбукерки таңғы журналы) Ақ үйдің жемқорлығы туралы шындықты айтуға батыл болғанын еске аламын. Біз содан бері үлкен қадам жасадық. Ол 1968 жылы "Наразылықтан ешқашан шаршама" және 1976 жылы "Тіпті құдайлар да тарихты өзгерте алмайды" атты кітаптарын жариялады. 1980 жылы Журналистика білімі саласындағы қауымдастық оған кәсіби жетістіктері үшін сыйлық берді. 1987 жылы "Ғасыр куәгері" атты өмірбаянын жариялады. Ол былай деп жазды: "Осылайша, мен [ағам] Гилбертпен, дінге ешқандай қатысы жоқ, өмір бойы әкеміздей еркін ойлаушы болып өстік. Сондай-ақ, күмәнданушылар және қарсы пікір білдірушілер, және мүмкін утопистер. Әкеміздің қағидасы "Барлығына күмәнмен қара, ешнәрсеге сенбе" болды, мен оны ешқашан ұмытпадым, және оны әлемдік журналистер қауымдастығының ұраны етіп қабылдауды ұсынамын". 1981 жылы Селдес Уоррен Биттидің "Қызылдар" фильмінде, журналист Джон Ридтің өмірі туралы фильмде пайда болды. Селдес фильмдегі тарихи оқиғаларға қатысты пікір білдірген фильмнің "куәгері" ретінде көрінеді. Селдес Fairness and Accuracy in Reporting (FAIR) кеңесінің мүшесі болды. Мартин А. Ли мен Норман Соломон өздерінің "Сенімсіз көздер" атты кітабында Селдестің сөзін эпиграф ретінде пайдаланды: "Баспасөздің ең қасиетті сиыры – өзінің баспасөзі".
Өлім және мұра
Журналист Рэндольф Т. Холхуттың айтуынша, 1992 жылы Селдеспен кездескенде, ол "бірнеше жыл бұрын" инсульт алған екен, бұл оны "біршама баяулатқан", өткен шақтарды жақсы есінде сақтаған, бірақ қазіргі уақытты есіне алмаған, тәулік бойы күтімді қажет еткен және өздігінен жүре алмаған, "оңай шаршап, [ ] күннің көп бөлігін ұйықтаумен өткізген", сонымен қатар көре білген, бірақ естімейтін болған. Селдес 1995 жылдың 2 шілдесінде Вермонт штатының Виндзор қаласында 104 жасында дүние салды. Оның үйінде өткен еске алу рәсіміне журналистерден құралған делегация қатысып, оның кітаптарынан үзінділер оқыды және "Ақиқатты айт және қаш: Джордж Сельдес және американдық баспасөз" деректі фильмінің бір бөлігін тамашалады. Бұл деректі фильмді Рик Голдсмит түсіріп, режиссерлік етті және келесі жылы, 1996 жылы көрсетілді. Ол Селдестің өмірі мен мансабын қамтыды және төрт онжылдық бойы ұмытылған адамның өмірі мен еңбегін қайта жаңғыртты. Фильм Селдестің өмірі мен шығармашылығын, әсіресе Американың жаңалықтарындағы цензура мен қысым көрсету тақырыбын зерттеді. Ол "Үздік деректі фильм" номинациясына ие болды.
Сыни қабылдау
Селдестің ынталы жақтастары да, қатал сыншылары да болды. Кейбір замандастары мен кейінгі тарихшылар оның көптеген еңбектерін қатал бағалады. Бір сыншы И. Ф. Стоунды "Селдестен жылдармен алға" деді. Басқалары оның саяси көзқарасын және алдын ала пікірлерін айтты. Дис комитетінің зерттеуі Селдестің "Қырғыншылық іздеу" кітабындағы баяны Комитет жасағанның бәрі дұрыс емес деген тұжырымына негізделгенін көрсетті. Тағы бір автор "Католиктер дағдарысы" кітабын "автордың жасырын католиктерге қарсы және коммунизмге бейімділігін ескеріп, сақтықпен оқыған жөн" деп ескертті. Тағы бірі Селдесті "өз мақсаты бар" жазушы деп сипаттады. "Темір, қан және пайда" еңбегі басқа жұмыстарға қарағанда "кейбір тұста ақылдан адасқан" деп бағаланды. Муссолини туралы жазған биографиясы туралы бір ғалым: "оның көптеген деректері сенімсіз, ал кітабында логикалық рет жоқ" деп жазды. Ал "Баспасөз бостандығы" кітабы "бір жақты болғанымен, мұқият оқуға лайық" деп бағаланды. Селдестің еңбектерін қорытындылап айтқанда, бір автор: "1947 жылға дейін [Селдес] Сталиннің саясатын тым жақыннан ұстанғандықтан, кез келген автор оны ең мұқият пайдалануы керек" деді. А. Дж. Либлинг оның туралы: "[Джордж Селдес] үйдің құлауындай көзге түспейді. Ол газеттердің Джордж Селдес бас редактор болғанда жазатын нәрселерді басып шығара алмауы туралы тым көп айтады. Бірақ ол пайдалы азамат. Шындығында, ол әйелімен бірге үлкен күш-жігер жұмсаған керемет жандарма". Тарихшы Хелен Фордхэм Селдестің мансабының көрсеткені, тым күшті күрескендер бейтараптық пен объективтілік стандарттарын бұзуы мүмкін. Осының салдарынан олардың жұмысы радикалды және қоғамға зиянды деп танылуы мүмкін. Бірақ Селдес журналистер мен белсенділердің бір буынына үлкен әсер етті. Washington Post газетінің ұзақ жылғы тілшісі Колман Маккарти: "Мен әлдекімді "бір жақты" деп айтқанда әрқашан қызығамын. Селдес бір жақты ұсынды – басқа жерде естімейтін жақты. Ол объективті болу туралы ойланбайтын тілші болды. Ол не жазатынын ойлады". Нейдер Селдес туралы: "Ол дәрігерге ұқсады. Ол саяси экономикадағы аурулар, биліктің теңсіздігі, зорлық-зомбылық және пайдалану туралы хабарлады. [ ] Мен әрқашан күрескен адвокат болғым келді, және ол маған күресуге қатысты материалдар берді". Журналист Нат Хентофф: "Ол журналистикадағы ең құрметті термин – шұғыл жазушылықты алып, оны қайтадан жұмыс істеді. [ ] Оның буыны мен одан кейінгі екі буын журналистері көбірек іс-қимыл жасады, тәуекелге барды, өйткені [Селдес] үлгі болды. Оның осында болуы олардың көбірек іс-қимыл жасамаса, өздерін арзан сатушылар сезінуіне себеп болды". Рэндольф Т. Холхут Селдесті Линкольн Стеффенс пен И. Ф. Стоунмен бірге ХХ ғасырдың "үш ұлы тәуелсіз журналисінің" бірі деп санады, сондай-ақ "Стеффенс пен Стоун арасындағы тірі байланыс" деп, оның мансабы соңғы екеуіне қарағанда "көзге түспегенін" айтып, "Джордж Селдестің тарихы ХХ ғасырдың тарихы" деді. Пегги Шаррен және И. Ф. Стоун сияқты адамдар да Селдестің ықпалына түскендерін айтты.
Отбасы
Жазушы және сыншы Гилберт Селдес – Джордж Селдестің кіші інісі болған. Актриса Мариан Селдес оның қызының қызы болды; ал әдеби агент Тимоти Селдес – оның жиені болды. Ол 1932 жылдан бастап, 1979 жылы Испанияда туристік сапарда жүргенде 74 жасында қайтыс болған әйелі, Хелен Ларкин Селдес (туған тегі Висман) пен некеде тұрды. Хелен Джорджтан 15 жас кіші еді. Оның қызы Мариан "Шындықты айт және қаш" деректі фильмінде оның әйелін күтіп қалғанын айтты. Джорджтың өзінің айтуынша, олар алғаш рет Париждегі бір кеште кездескен, онда ол Мәскеуге биохимия саласында жұмыс істеуге бару ниетін білдірген, бірақ ол Ресейдегі адамдардың жағдайы нашар екенін айтып, оны көндіруге тырысқан. Оған жауап ретінде ол оны ешқашан көргісі келмейтінін мәлімдеген. Олар екінші рет басқа бір кеште кездесіп, ол оның және басқалардың әңгімелері Мәскеуге көшуден сақтандырғанын айтқан. Ол оны мейрамханаға кешкі асқа шақырды, содан кейін үйіне алып барды, осыдан кейін олар бірге тұра бастады, кейіннен үйленді.
Түсініктемелер
а. Өзінің есімін қалай айту керектігін сұрағанда, ол 1936 жылы "Литературный дайджест" журналына: "Он адамның тоғызы біздің есімімізді дұрыс айта алмайды. Егер соңғы әріп "с" емес, "н" болғанда, ешқандай қиындық болмас еді. Есім "Селден" сияқты, соңғы әріпі "s" деп айтылады: SELdəs" деді. ә. Минтонның сөзіне қарағанда, партия Клод Кокберннің лондондық саяси апталығы "The Week" журналының американдық нұсқасын құруды қалаған.