Кіріспе

Стэнли Крамердің 1967 жылы түсірген "Кім кешкі асқа келеді?" фильмінің сценарийін Уильям Роуз жазған. Басты рөлдерде Спенсер Трейси (оның соңғы рөлі), Сидни Пуатье және Кэтрин Хепберн ойнайды, сондай-ақ Хепберннің тума қызы Кэтрин Хоутон да қатысады. Бұл фильм сол кездегі сирек фильмдердің бірі болды, ол түрлі нәсілдік топтар арасындағы некелерді жағымды жарықтан көрсетеді, себебі мұндай некелер АҚШ-тың көптеген штаттарында тарихи түрде заңсыз болған. 1967 жылдың 12 маусымына дейін 17 штат мұндай некелерге тыйым салған, фильмнің түсіріліміне алты ай қалғанда бұл заң күшін жойды. Сценалар Жоғарғы Соттың "Лэвингке қарсы Вирджиния" ісі бойынша аралас некелерге қарсы заңдарды жойғанға дейін түсірілді. Бұл фильм Трейси мен Хепберннің бірге түскен тоғызыншы және соңғы фильмі болды. Трейси түсірілім кезінде ауыр сырқатқа шалдыққан, бірақ түсірілімді аяқтауға талап етті. Оның рөлінің түсірілімі 1967 жылдың маусымында қайтыс болғанға дейін 17 күн бұрын аяқталды. Хепберн фильмді толық көрмеді, себебі оның айтуынша, бұл оған тым ауыр тиер еді. Фильм Трейсидің қайтысынан алты ай өткен соң, 1967 жылдың желтоқсан айында көрсетілді. 2017 жылы, 50 жылдығына орай, фильм АҚШ Ұлттық кино реестріне "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие" деп сақтау үшін Конгресс кітапханасымен таңдалды. Фильмнің Оскарға ұсынылған музыкасын Франк Де Вол жазды.

Сюжет

1967 жылы 23 жасар ақ түсті Джоанна Дрейтон Гавайидегі демалысынан 37 жасар қара түсті жесір доктор Джон Прентиспен бірге Сан-Францискодағы ата-анасының үйіне оралады. 10 күндік романтикадан кейін олар бір-біріне қосылды. Джоаннаның ата-анасы - газет редакторы Мэтт Дрейтон және оның әйелі Кристина, сурет галереясының иесі. Дрейтондар еркін ойлы болса да, олардың қызының басқа нәсілдің адамына тұрмысқа шыққандығына таңғалады. Кристина жағдайды біртіндеп мойындайды, бірақ Мэтт бақытсыздық пен ерлі-зайыптылар кездестіретін қиындықтар үшін қарсылық білдіреді. Джоаннаға беймәлім, Джон Дрейтонның ата-анасына, егер екі Дрейтон да жұпқа батасын бермесе, ол келісімнен бас тартатынын айтады. Алайда жағдайды қиындату үшін Джонға Женеваға (Швейцария) Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үш айға жұмыс істеуге баруды тапсырады. Дрейтонның берген жауабынан Джоаннаның соңынан еріп баратынына көз жеткіземіз. Джоанна Джонның ата-анасын Лос-Анджелестен ұшып келіп, кешкі асқа шақырады. Джон оларға өзінің қалыңдығы ақ түсті екенін айтпаған. Мэттің гольфпен айналысатын досы, Монсеньор Майк Райан келіп, Мэтт пен жұпқа өзінің келісімді қолдайтынын айтады. Кристина Мэттке өзі де Джоаннаны қолдайтынын айтады, тіпті бұл Мэттпен күресуді білдірсе де. Кристина өзінің фанатикалық галерея менеджерін, Хилари Сент-Джорджді жұмыстан шығарады, ол мұрындықпен кіріп, Кристинаның жағдайына жанашырлығын білдіреді. Джонның ата-анасы, Прентис, келіп, Джоаннаның ақ екенін білгенде таңғалады. Екі ана да бұл күтпеген жағдай екенін мойындайды, бірақ балаларын қолдайды. Екі әке осы бақытсыз жағдайға наразылығын білдіріп, кездеседі. Монсеньор Джонға, Мэтттің қарсылығына қарамастан, кері қайтпауды кеңес береді. Джон мен әкесі ұрпақ арасындағы айырмашылықтарды талқылайды. Джонның анасы Мэттке күйеуі екеуі ғашық болудың не екенін ұмытып кеткенін айтады, ал шынайы романтиканы есте сақтамау олардың ойлау қабілетін бұзды. Джон Мэттті некеге тұруға қарсы екенін айту үшін "қатырмаған" үшін сөгіп қояды. Ақырында, Мэтт өзінің тұсаукесер туралы шешімін бүкіл топқа жариялайды. Ол шынайы махаббат деген не екенін есіне түсіреді. Ол жұп үлкен қиындықтарға тап болса да, оларды жеңудің жолын табу керектігін айтады, ал ол некеге тұруға құқығы жоқ екенін біліп, некеге келісім береді. Содан кейін отбасылар мен Монсеньор асханаға барып, кешкі асқа қатысады.

Әсерлер

Роуз фильмнің сценариін жазып жатқанда, заманауи нәсілдераралық екі неке оның ойына әсер еткен болуы мүмкін деп айтылады. Пегги Криппс, әкесі британдық министр болған және атасы Лордтар палатасының төрағасы болған аристократ қыз, африкалық отаршылдыққа қарсы күрескен Нана Джо Аппиаға үйленді. Олар Нананың туған жері Ганада отбасын құрып, ол кейін министр және елші қызметтерін атқарды. Шамамен сол кезде Ллойд андеррайтері Рут Уильямс пен оның күйеуі, африкалық аристократ Кого Серетсе Хама да өз күресін жүргізіп жатты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін туған олардың одағы қызу пікір-таластарға ұласып, халықаралық жағдайға айналды. Олар өз елдеріндегі басшылық лауазымдарынан айырылып, Ұлыбританияға жер аударылды. Бірақ, ақырында Когоның туған жері Ботсванаға елдің тұңғыш президенті және бірінші ханымы ретінде оралып келді.

Өндіріс

Крамердің айтуынша, ол Роузбен бірлесіп фильмді этникалық стереотиптерді жою мақсатымен құрастырған. Жас дәрігер, Сидни Пуатье үшін тән рөл, идеалистік тұрғыдан мінсіз етіп жасалды, сондықтан оның Джоаннаға үйленуіне қарсылық білдірудің жалғыз себебі оның нәсілі немесе онымен 10 күн ғана танысқандығы болуы мүмкін; кейіпкер осылайша жоғары білімді мектепті бітірген, Африкада инновациялық медициналық жобаларды бастаған, оның келісіміне қарамастан, никеге дейін қарым-қатынас жасаудан бас тартып, болашақ қарындасының үстелінде ашық ыдыста ақша қалдырған, ол жасаған алыс телефон қоңырауы үшін төлем ретінде. Крамер мен Роуз фильмнің сценарийін бес аптада аяқтады. Крамер кейіннен басты актерлардың идеяға қатты сенгенін, тіпті сценарийді көрмей тұрып-ақ жобаға қатысуға келіскенін айтты. Түсірілім 1967 жылдың қаңтарында басталды және 1967 жылдың 24 мамырында аяқталды. 67 жасында Трейси жүрек ауруы, қант диабеті, жоғары қан қысымы, тыныс алу органдарының аурулары және басқа да денсаулық мәселелерімен күресіп жатты. Трейсидің денсаулығының нашарлап бара жатқанын білген сақтандыру компаниялары оны түсірілім кезеңінде сақтандырудан бас тартты. Крамер мен Хепберн оның қайтыс болған жағдайда түсірілімді басқа актермен аяқтау үшін жалақыларын эскроуға салды. Крамердің айтуынша, "Фильм басталғанға дейін бірнеше апта бұрын сақтандыру үшін тексерілмейді. Трейсидің ішімдікке салынуына және ауруларына қарамастан, ол бұрын әрқашан сақтандыруға жарамды болған, сондықтан ешкім бұл жағдайда мәселе туады деп ойламады. Бірақ туды. Біз Спенске сақтандыру ала алмадық. Жағдай қиын болды. Содан кейін біз оны шешудің жолын таптық. Кейт пен мен Спенске сақтандыру компаниясының болмауына өтеу ретінде өз жалақымызды төледік. Бізге де солай істеуге рұқсат берілді". Трейсидің денсаулығының нашарлауына байланысты түсірілім кестесі өзгертілді. Трейсидің барлық сахналары мен кадрлары таңғы сағат 9:00-ден түскі сағат 12:00-ге дейін түсірілді, оған күнінің қалған бөлігінде демалуға жеткілікті уақыт берілді. Мысалы, Трейсидің көптеген диалогтық сахналары басқа кейіпкерлерге жақын кадр түсірілгенде оның орнына дублерлер қолданылды. Трейсидің денсаулығының нашарлауы түсірілім алаңында жұмыс істейтін көптеген адамдар білгеннен әлдеқайда ауыр болды. Пуатье былай деді: "Спенсердің ауруы бәрін басып тастады. Оның денсаулығы нашар екенін білдім, жағдайды білетін көптеген адамдар фильмді аяқтай аламыз деп сенбеді, яғни Трейси фильмді аяқтай алады деп ойлады. Бізге жақын адамдар олар ойлағаннан да жаман екенін білді. Кейт оны түсірілімге алып келіп, алып кетті. Ол онымен бірге жұмыс істеді, оның репликаларын жаттатты. Ол [Стенли] Крамермен оның денсаулығына қарай жұмыс уақытын дұрыс етіп бекітті, ал оның қолынан келетіні күн сайын өзгеретін. Кейбір күндері ол ештеңе істей алмайтын. Бірақ кейде ол керемет болатын, мен Трейсимен жұмыс істеудің қандай екенін білуге мүмкіндік алдым". Пуатье телефон арқылы сөйлейтін үстелдің артындағы кітап сөресінде Трейсидің Хепберн өзі жасаған бюсті реквизит ретінде қолданылды. Трейси фильмдегі жұмысын аяқтағаннан екі апта өткен соң қайтыс болды. Хепберн өзінің немере қызы Кэтрин Хоутонды Джои Дрейтон рөліне таңдауға көмектесті. Осыған қатысты Хепберн былай деді: "Кэтиге [Хоутонға] әдемі рөл берілді, ол менің немере інім [ ] Спенсердің және менің қызымның рөлін ойнайтын. Мен бұны жақсы көретінмін. Ол өте әдемі және отбасылық ұқсастыққа ие екені анық. Бұл менің ойым еді". Хепберннің айтуынша, Джои Дрейтон рөлі Хоутонның жас актриса ретінде алғашқы маңызды рөлдерінің бірі болды. "Менің қызымның рөлі қиын болды. Жас, белгісіз актрисаға көрерменнің ықыласын жеңу үшін көбірек мүмкіндік қажет. Әйтпесе, оның жастығына, кінәсіздігіне, сұлулығына көп нәрсе байланысты. Ол аудиторияны жеңу үшін бір жақсы сөз сөйледі, бірақ ол кесілді. Оның орнына ол тек әкесімен оның үйреткен принциптері мен оның мінез-құлқы арасындағы айырмашылықтар туралы сөйлеседі". Пуатье жиі Хепберн мен Трейсидің қатысуында тілі байланатын, өйткені оларды актерлік өнерде "ұлы" санайтын. Алайда Пуатье өзінің шаршауын жеңудің жолын тапқан. "Трейси мен Хепбернмен бірге сахнаға шыққанда, бірде-бір сөз есімде қалмады. Ақырында Стенли Крамер маған: "Біз не істейміз?" - деді. Мен: "Стенли, сол екі адамды үйлеріне жібер. Мен екі бос орындыққа қарсы сахнаны ойнаймын. Мен оларды осында қаламаймын, өйткені мен мұндай компанияны қабылдай алмаймын". Ол оларды үйлеріне жіберді. Мен сахнаны екі бос орындыққа қарсы, диалогтық тренер офф-камерадан мырза Трейси мен ханым Хепберннің репликаларын оқығанда түсірдім". Фильм түсірілімі кезінде АҚШ-тағы расизмнің шиеленісті жағдайына байланысты Пуатье түсірілім алдындағы алғашқы кештемелерде Трейси мен Хепберннен "жақын бақылауда" екенін сезінді. Алайда ол оларды тез жеңіп алды. Трейси мен Хепберннің Крамермен жақын тарихына байланысты Пуатье Хепберн мен Трейсидің оған "Крамерге деген құрметін білдіргенін" айтты, "және олар өздеріне-өздері айтуға тиіс болды (мен олар солай ойладым), бұл бала тым жақсы болуы керек, өйткені Стенли онымен жұмыс істеуге бейім".

Түрлі нұсқалары

1968 жылы кинотеатрларда көрсетілген фильмнің түпнұсқасының ішінде Тилли "Енді кешкі асқа кім келеді деп ойлайсың?" деген сұраққа "Реверенд Мартин Лютер Кинг?" деп сарказммен жауап беретін эпизод болған. 1968 жылдың 4 сәуірінде Мартин Лютер Кинг қаза болғаннан кейін, бұл сөз фильмнен алынып тасталды. 1968 жылдың тамызына қарай, кинотеатрларда көрсетілетін фильмдердің көбінен бұл эпизод жойылды. 1969 жылға қарай, бұл сөз көптеген, бірақ барлық түптемелерде қайта қосылды, сондай-ақ фильмнің VHS және DVD нұсқаларында да сақталды.

Шығару

Guess Who's Coming to Dinner 1967 жылы 11 желтоқсанда Нью-Йорк қаласында көрсетілімге түсті, содан кейін келесі күні АҚШ-та кеңінен таралды. Фильм 1986 жылғы қазан айында VHS форматында, ал 2008 жылғы 12 ақпанда 40 жылдығына арналған DVD форматында шығарылды. Фильмнің 50 жылдығына орай Blu-ray 2017 жылғы 7 ақпанда жарық көрді. Фильм алғаш рет 1971 жылғы 19 қыркүйекте CBS телеарнасында көрсетілді және 26,8 рейтингімен және 44% көрермен үлесімен сол жылы ең жоғары рейтингті фильм атанды.

Қабылдау

Фильм жарық көргеннен кейін New York Times сыншысы Босли Кроутер оның актерлік шеберлігін жоғары бағалап, оны "сахналық комедия сияқты тартымды, әдемі ойналған және көңіл көтеретін фильм" деп атады. Кроутер фильмдегі сұрақтарға ден қоймау керек екенін, себебі олар "осы тапқыр және жарқыраған фильмнен күш-қуатты алып, ләззатты төмендетуі мүмкін" деп жазды. New York Daily News газетіндегі сыншы Ванда Хейл фильмге толық төрт жұлдыз беріп, оның "кино өнеріне маңызды үлес қосқанын" айтты. Стенли Крамер батыл түрде, қорқынышсыздықпен нәсілдер аралық неке сияқты жаңа және қауіпті тақырыпты көтеріп, сынға жол береді. Виктория және Бекман театрларындағы "Колумбия" картинасы Уильям Роуздың кейіпкерлерін сомдаудағы Крамердің актерлерді таңдаудағы шеберлігін көрсетеді, актерлер автордың өткір сөздерін табиғи, әзілмен, ащылықпен және Спенсер Трейси рөлінде – қарапайым және көркем тілмен жеткізеді. Трейси, Кэтрин Хепберн және Кэтрин Хоутон осы мәселенің ақ нәсілді адамдары ретінде бейнеленген, ал қара нәсілді кейіпкерлерді Сидни Пуатье, Беа Ричардс, Изабель Санфорд және Рой Э. Гленн С. ойнады. Бірақ бұл фильм – марқұм ұлы актердің туындысы, ол оның өмірлік күшімен, түсініктілігімен және логикалық баяндауымен басымдық танытады. Los Angeles Times газетінде жазған киносыншысы Чарльз Шамплин фильмді "көңілге терең әсер ететін, көзіңізден жас шығармауға мүмкіндік бермейтін фильм" деп мақтады. Сол кездегі Chicago Tribune газетінің киносыншысы Клиффорд Терри фильмнің "1960-шы жылдардың тақырыбын 1930-шы жылдардың стилімен қарастыратынын" айтты. Расааралық неке тақырыбы бұрын "Бір картоп, екі картоп" фильмінде зерттелген, бірақ продюсер-режиссер Стенли Крамер Фрэнк Капраның әлеуметтік комедиялық драмасының дәстүріндегі антисептикалық сымбаттылық пен ашық сезімділікке қайта оралды. Роджер Эберт, Chicago Sun Times газетіндегі бәсекелесі, фильмге толық төрт жұлдыз берді. Ол "иә, Стэнли Крамердің "Кім кешкі асқа келеді?" фильмінде кемшіліктер бар, бірақ олар осы тамаша ескі фильмнің артықшылықтарымен жеңіледі. Оқиғаны сындырып, Крамердің одан қашуын ұстап алу оңай болар еді. Бірақ неге? Өзінің шарттары бойынша, бұл фильм көруге қуаныш сыйлайтын, тамаша кештік ойын-сауық" деді. Торонто Daily Star газетінің Мартин Кнелман "Стенли Крамер кем дегенде бір жағынан бағытқа қарсы шықты: "Кім кешкі асқа келеді?" фильміне арнайы ән жазудың орнына, ол бүгін Карлтонға келген фильмге таныс әнді таңдады. Крамердің өзі маған өткен күні әнге қатты қызығушылық танытпағанын айтты, бірақ мен үшін бұл керемет. "Мұның бәрі - ғашықтардың даңқы" 1940-1950 жылдардағы поп-мәдениеттің нағыз сезімталдығын көрсетеді. Кейбір жағынан бұл фильм қазіргі заманға сай болса да, "Кім кешкі асқа келеді?" сол дәуірге деген ностальгиялық сезімді қайта жаңғыртады". Монреаль Стар газетінің Джоан Ирвин оны "расааралық неке мәселесімен айналысатын мықты, адал және ерекше сезімтал фильм" деп атады. Мұндай некеге қарсы және жақтаған әрбір тұжырым мен дәлел ашық және жиі әзіл-қалжыңмен қарастырылады, жалпы, уағыздық контекстке емес, бұл мәселе екі нақты адамға қатысты. Бұл туған бауырластардың бір-біріне деген сүйіспеншілігі туралы емес, сондай-ақ, өте маңызды мәселені сезімталдықпен қарастыру туралы айтылған. Бұл - күш пен нәзіктікке толы тамаша фильм, оны тамаша актерлер өте сыпайылықпен, ақылмен ойнады". Жаулас газетінің журналисі Джейкоб Сискинд оны "біреуге де жіберіп алмауы керек фильм" деп атады. Ол ешбір ұятсыз, ешбір қорқынышсыз сезімтал; ол сіздің жүрегіңіздің сымдарын тартуға арналған; ол әрине мүмкіндігінше көп аудиторияға арналған ойын жасайды. Бірақ ол мұны адалдықпен жасайды". "Кім кешкі асқа келеді?" 1968 жылы бүкіл Америка Құрама Штаттарында, оның ішінде Оңтүстік штаттарда, ақ нәсілді кино көрермендердің қара нәсілді актерлер ойнаған фильмді көруге құштар болмайды деген салтқа қарсы сәтті өтті. Бұл фильмнің табысы кино маркетингіндегі осы болжамды жоққа шығарды. Көптеген кино жүлделеріне ұсынылғанына қарамастан, The New York Times газетінің Франк Рич 2008 жылдың қарашасында фильм либералдар арасында жиі ескірген деп аталатындығын жазды. Тағы бір даудың басты себебі – Пуатье кейіпкерінің, болашақ күйеудің, ешқандай кемшілігі жоқ және жақсы істердің тізімі болған. Көптеген адамдар Дрейтондар мен Пуатье кейіпкерінің арасындағы қарым-қатынас сөзсіз бақытты аяқталмақ, себебі Пуатье кейіпкері өте тамаша, құрметті, ұнатуға лайық және әдепті болған. Кейбір адамдар оны "өте ақ" деп те айтты, сондықтан Дрейтондар оны қабылдамай қоймауы мүмкін емес. Ол сол кезде де осы себептермен сынға ұшырады, афроамерикандық актер Степин Фечит фильмнің "расааралық некелерді көмектесудің орнына тоқтатуға көбірек себеп болды" деді. Крамердің мақсаты – түрлі-түсті адамдарға қатысты стереотиптерді жоқ ету болған, бірақ кейбір ғалымдар фильмнің осындай стереотиптерді жасағанын айтады. The New York Times газетінің 1986 жылғы шолуында Лоуренс Ван Гелдер "егер фильм бүгін түсірілсе, оның авторлары расааралық неке мәселесін әлдеқайда тікелей қарастырар еді" деген күдік туатынын жазды. Дегенмен, бұл фильм әлі де шебер комедия және, ең бастысы, махаббат күшіне арналған мадақ" деді. Шамплин 1967 жылғы шолуында расааралық некеге қатысты сұрақтар туындайтынын, оның шешілуі "көптеген адамдарға ұнайтындай" болғанын айтты. Шамплин Пуатье кейіпкерінің ерекше беделіне назар салып, мәселе "нақты шешілмеген, тек мейіріммен қарастырылған" деген ойға келді. Metacritic сайтында фильм 13 шолу бойынша 100-ден 63 ұпай жинап, "аралас немесе орташа шолулар" деген баға алды.

Қайта жасау және бейімдеулер

1975 жылдың 28 мамырында ABC телеарнасы Стэнли Крамер түсіріп, режиссерлік еткен, Лесли Чарльсон мен Билл Овертон қатысқан "Кім тамақтанатынын болжаңыз" комедиялық телесериалының 30 минуттық пилотын көрсетті. 2003 жылы комедияшы Даниэле Латтацци фильмнің сөзбе-сөз пародиясы болған "Табу" сценарийін жариялады. Онда, жас ғашықтардың жасы 40 (жігіт) және 12 (қыз) болып келеді, және олар – бауыр мен қарындас. "Алтын қыздар" және "Бел-Эйрдің жас ханзадасы" сериалдарының эпизодтарында фильмге ұқсас сюжеттер кездеседі. 2005 жылы Аштон Катчер мен Берни Мак қатысқан "Кімді болжамдайсың" фильмі драма емес, комедия стилінде түсірілген, нәсілдік рөлдер ауыстырылған: қара нәсілді ата-аналар қыздары үйленген жас ақ жігітті үйге әкелгенде, дайындықсыз жағдайға түседі. Фильм туралы Берни Мак 2003 жылы USA Today газетіне: "Нәсілдер аралық қарым-қатынас енді бұрынғыдай маңызды емес" деді. Мак сценарий туралы: "Олар оны комедияға айналдырғысы келеді, бірақ мен Спенсерді, Кэтринді немесе Сидниді сыйламауға тырысамын". Актриса Трейси Энн Оберман жазған және фильмнің түсірілу тарихына негізделген "That Summer of '67" британдық радиоспектаклі BBC Radio 4 арнасында 2020 жылдың 31 желтоқсанында көрсетілді. 2011 жылы американдық "Соңғы адам" комедиясының бір эпизодында ұқсас тақырып көтерілді, бірақ бұл ретте жұптың арасында нәсілдік айырмашылық емес, лесбияндық қарым-қатынас бейнеленді.