Кіріспе

Швед өнертапқышы және өнеркәсіпші Кристофер Полхаммар (18 желтоқсан 1661 – 30 тамыз 1751), 1716 жылы дворян титулын алғаннан кейін Кристофер Полхем деп кеңінен танылған швед ғалымы, өнертапқышы және өнеркәсіпшісі. Ол Швецияның, әсіресе тау-кен өнеркәсібінің экономикалық және өнеркәсіптік дамуына маңызды үлес қосты. Швеция королі Карл XII оны швед технологиясын дамытуға қосқан еңбегі үшін дворян титулымен марапаттады.

Өмірбаян

Полхем (Польхаммар) Готланд аралында, Висбидің солтүстік-шығысындағы Тингштед ауылында дүниеге келген. Полхем отбасы бастапқыда Венгрия Корольдігінен шыққан, онда олар 14 ғасырда, мүмкін Австриядан келген болуы мүмкін. Полхемнің әкесі Вольф Кристоф Полхаммер, шамамен 1610 жылы Венгрия Корольдігінде барон отбасында дүниеге келген. Австрия католиктерінің діни қуғын-сүргінге ұшыратқандығына байланысты, ол Венгриядан Швецияның Помераниясына көшіп келген, онда басым дін протестантизм болған. Вольф Полхаммер Висбимен сауда жасаған. Кейін ол кеме капитаны болып орналасқан. Кристофер Полхаммар 8 жасқа дейін Стокгольмдегі неміс тіліндегі мектепке барып, содан кейін әкесі қайтыс болған. Оның анасы, Кристина Эриксдоттер Шенинг, Остергётландтағы Вадстенадан шыққан, кейіннен қайтадан тұрмысқа шыққан. Әкесінің орнына келген әкесімен туындаған жанжалдар салдарынан жеке сабақтарына ақы төленбей, Полхем Стокгольмдегі ағасымен бірге тұруға жіберілді. Ол Стокгольмнің Сёдертерн аймағындағы Ванста шаруашылығында жұмысшы болып жұмысқа орналасты. Ұзақ уақыт өтпей ол бақылаушы болып тағайындалды, бақылау және есеп жүргізуге жауапты болды, бұл үшін ол математикаға деген қабілетімен өте жақсы сай келді. Ол Ванстада он жыл жұмыс істеді, осы кезеңде ол құралдар жасап, қарапайым машиналарын жөндеу және құрастыру үшін шеберхана салды.

Жеке өмір

1691 жылы 28 желтоқсанда Полхем Мария Хоффманға (1671–1735) үйленді. Олардың 1692 мен 1705 жылдар аралығында туған сегіз баласы болды. 1716 жылы Швеция королі Карл XII оны елге қызметтері үшін абыроймен марапаттады және ол өзінің тегін Полхаммардан Полхеймге, кейін Полхемге қысқартып өзгертті. Ол және оның ұлы Габриэль Полем (1700–1772) 1739 жылы, академия құрылған жылы, Швед Корольдік Ғылым академиясының мүшелері болып сайланды. Полхем 1751 жылы Стокгольмде 90 жасында табиғи себептерден қайтыс болды.

Өнеркәсіптік

Полхемнің өмірбаяндық еңбегіне сәйкес, оның мансабының басталуын белгілеген оқиға – Уппсала соборындағы Петрус Астрономның 16 ғасырдағы аяқталмаған астрономиялық сағатын табысты жөндеуі болды. Сағат бір ғасырдан астам уақыт аяқталмай, бұзық күйде тұрған еді. 1690 жылы Полхем Швецияның тау-кен өндірісін жақсартуға тағайындалды. Оның еңбегі – кенді шахталардан көтеру және тасымалдау құрылысы болды, сол кезде бұл процесс өте тәуекелді және тиімсіз еді. Құрылыс кенді көтеруге арналған жол жүйесінен тұрды, сымдар қолданылмады; құрылыстың қуаты толығымен су доңғалағы арқылы қамтамасыз етілді. Адам күші тек контейнерлерді тиеумен ғана шектелді. Жаңа және революциялық болғандықтан, Полхемнің жұмысы туралы хабар Швеция королі Карл XI-ге жетті, ол оның еңбегіне қатты таңғалып, Швецияның негізгі тау-кен операциясын – Даларнадағы Фалун кенін жақсартуды тапсырды. Швед тау-кен басқармасы қаржылап, Полхем Еуропаны аралап, механикалық дамуды зерттеді. 1697 жылы ол Швецияға оралып, Стокгольмде инженерлерді даярлауға арналған лабораториялық механизм және өзінің жобаларын сынау мен көрсетуге арналған зертхана құрды. Бұл институт қазірде беделді КТХ Корольдік технология институты болып табылады, оның тарихы король Карл XI-дің Кристофер Полхемнің тау-кен саласындағы еңбегін жоғары бағалауымен басталды. Оның ең үлкен жетістігі – толығымен сумен жұмыс істейтін автоматтандырылған зауыт болды, сол кездегі автоматтандыру өте сирек кездесетін құбылыс еді. 1699 жылы Стернсунд қаласында салынған зауыт пышақтар, құлыптар және сағаттар сияқты көптеген өнімдерді өндірді. Зауытты дамытудың себебі – Швецияның шикізатты аз экспорттап, оны өз аумағында өңдеуі керек деген идея болды. Зауыт жұмысшылары өздерінің жұмысын машиналардың алмастыруы мүмкін деген қорқынышпен қарсылық көрсетті. 1734 жылы зауыттың көп бөлігі өртеніп, тек сағаттар шығаратын бөлігі ғана сақталды. Зауыт жоғары сапалы және қолжетімді бағамен танымал сағаттарды шығаруды жалғастырды. Сағаттардың танымалдылығы 19 ғасырдың басында төмендегенімен, сағат жасау дәүірі бүгінге дейін жалғасуда, жыл сайын жиырмаға жуық Полхем дизайнындағы сағаттар шығарылады. Зауыттың тағы бір өнімі – «Польхем құлыптары» (шведше: Polhemslås) болды, бұл қазіргі кезде кең таралған ілмекті құлыптардың алғашқы дизайны еді. Зауытты салу экономикалық тұрғыдан тиімді болмаса да, сол кездегі король Карл XII оны қолдап, Полхемге салықтан босатылғандықтан, оның күш-жігерін ынталандырды. Стернсунд зауытына оның замандасы Карл Линней келді, ол өз күнделігінде зауыт туралы «Стернсундтан артық оптимистік нәрсе жоқ» (шведше: Intet är spekulativare än Stjärnsund) деп жазды. Полхем сонымен қатар Швецияның шығыс және батыс жағалауларын байланыстыратын Гёта каналын салуға үлес қосты. Швеция королі Карл XII-мен бірге ол 18 ғасырда каналдың кейбір бөліктерін, әсіресе каналдың шлюздарын салуды жоспарлады, бірақ ол оның өлімінен кейін көп уақыт өткен 1832 жылға дейін аяқталмады. Полхемнің басқа да маңызды еңбектері – құрғақ доктар, бөгеттер және каналдардың шлюздарын салу болды, оларды ол өзінің көмекшісі және досы Эммануэль Шведенборгпен бірге жобалады.

Басқа салалар

Полем механика саласында ғана емес, сонымен қатар медицина, әлеуметтік сын, астрономия, геология және экономика туралы эсселер де жазды.

Қызық

Бела Бартоктың анасының жағынан бір атасы Розалия Паллхайм болған.

Ерекше жетістіктері

1700 жылы Оңтүстік Даларнада Stjärnsunds manufakturverk компаниясын құрды. Кардан буынын, Жероламо Карданодан тәуелсіз, "Полем түйіні" (шведше: Polhemknut) деп атап, қайта ойлап өңдеді. Машиналарды "механикалық әліпбиге" жүйеледі және оның мысалдарымен ұсынды. Ағаштан қашалған 80 модельдің 32-сі Стокгольмдегі Ұлттық ғылым және техника мұражайында (швед. Tekniska Museet) сақталып тұр. "Механикалық әліпбидің" тағы 13 моделі Швециядағы Фалунь тау-кен мұражайында бар. Оның құрметіне Полем сыйлығы тағайындалды. Бұл сыйлықты Швеция дипломы бар инженерлер қауымдастығы өнеркәсіп және құрылыс инженериясына елеулі үлес қосқандарға табыс етеді. Теодор Лундбергтің жасаған Кристофер Полхемнің қоладан құйылған мүсіні Висбидегі Дроттен шіркеуінің қирауының сыртында орналасқан. Кристофер Полхем ескерткіші, граниттен жасалған, Гетеборг қаласында орналасқан.