Кіріспе

Пакистанның жоғарғы заңы – 1973 жылы қабылданған Пакистанның қазіргі Конституциясы. Пакистан Конституциясы ( ; ISO: Āīn ē Pākistān), сондай-ақ 1973 жылғы Конституция деп те аталады, Пакистанның жоғарғы заңы болып табылады. Бұл құжат Пакистанның заңдарын, саяси мәдениетін және жүйесін басшылыққа алады. Ол мемлекеттің негізгі құрылымын, халықтың негізгі құқықтарын, мемлекеттік заңдар мен тәртібін, сондай-ақ институттар мен қарулы күштердің құрылымын және құру тәртібін белгілейді. Зұлфиқар Әли Бхутто үкіметі, елдегі оппозициялық партиялардың көмегімен әзірлеген бұл Конституция 1973 жылдың 10 сәуірінде 5-ші Парламенттің бірауыздан мақұлдауымен және 1973 жылдың 14 тамызында ратификацияланды. Конституцияның алғашқы үш тарауы үкіметтің үш тармағының – екі палаталы заң шығарушы органның, Премьер-министр басқаратын атқарушы биліктің және Жоғарғы Сот басқаратын жоғары федералды сот жүйесінің – ережелерін, міндеттерін және өкілеттіктерін анықтайды. Конституцияның алғашқы алты бабы саяси жүйені федеративтік парламенттік республика ретінде және ислам дінін мемлекеттік дін ретінде белгілейді. Конституцияда сонымен қатар Құран мен Сүннеттегі исламдық талаптарға сәйкес келуді қамтитын құқықтық жүйе ережелері де бар. Парламент Конституцияға қайшы келетін заңдар қабылдауға құқылы емес; алайда, екі палаталы Парламенттің екі палатасының үштен екі көпшілігімен Конституцияның өзіне түзетулер енгізілуі мүмкін, бұл 1956 және 1962 жылдарғы бұрынғы заңдық құжаттардан өзгеше. Ол уақыт өте келе өзгертілді, соңғы саяси жаңартулар мен реформалар да түзетулерге енгізілді. 1973 жылы қолданысқа енгенімен, Пакистан әр жыл сайын 23 наурызда – 1956 жылы алғаш рет қабылданған Конституцияны еске алу күні ретінде Республика күнін тойлайды. Техникалық тұрғыдан 26 түзету бар, бірақ Конституцияға 23 түзету енгізілді, ал үш түзету Парламентте қабылданбады, себебі олар сәтсіз аяқталды. Қазіргі уақытта түзетілген Пакистан Конституциясы 56 240 сөзден тұратын әлемдегі 7-ші ең ұзын Конституция болып табылады.

Бұрынғы заңнаманың көзі

Тәуелсіздік қозғалысының сәтті аяқталуы 1947 жылы Британдық Радждан тәуелсіз Пәкістан мемлекетінің құрылуына әкелді. Британ империясы Раджды екі бөлікке – Үндістан мен Пәкістанға – бөлді. 1935 жылғы Үндістан үкіметі туралы заңның қағидалары мемлекетке зор ықпал етіп, 1956 жылға дейін оның негізгі құқықтық құжаты болып қызмет етті. 1950 жылы премьер-министр Лиакат Али Хан Конституция жобасын дайындауға жол ашатын алғашқы қосымшаны жазды. 1947 жылы сайланған бірінші Конституциялық Ассамблея 1956 жылы өзінің алғашқы Конституциясын әзірледі және қабылдады.

1956 жылғы Конституция

1950 жылы Үндістанда конституция қабылданғаннан кейін, Пәкістан заң шығарушылары өз конституциясын жасауға жігерленді. Премьер-министр Чаудхри Мухаммад Али және оның үкімет шенеуніктері елдегі оппозициялық партиялармен бірлесіп, Пәкістан үшін конституция құрды. Нәтижесінде, ортақ еңбек 1956 жылғы 23 наурызда конституцияның бірінші нұсқасының жариялануына әкелді – сол күні Пәкістан конституцияны қабылдау құрметіне Республика күнін тойлайды. Конституцияда бір палаталы парламентпен парламенттік басқару нысаны көзделген.

1962 жылғы Конституция

Генерал Әйүп хан Конституцияның тағы бір бөлігін әзірлеу үшін Конституциялық комиссияны тағайындады. Бас судья Мұхаммед Шахабуддин ұсынған конституциядан мүлдем өзгеше болған конституцияның толық нұсқасын Аюб хан 1961 жылғы 6 мамырда қарастырылған ұсыныстар негізінде өзгертті. Әскери үкімет және президент Яхья 1970 жылы соттан тыс бұйрық шығарғаннан басқа, конституцияны жасауға ешқандай күш жұмсаған жоқ. Президент Зұлфиқар Әли Бхутто конституциялық конвенция шақырды және барлық саяси партиялардың жетекшілерін 1972 жылғы 17 сәуірде кездесуге шақырды.

Жасау және ратификациялау

Заңгерлер, конституциялық сарапшылар және елдің беделді дін қызметкерлері халықтың еркі мен тілегін көрсететін Конституцияны жасау үшін жұмыс істеді. Алдыңғы тырысыштардан өзгеше, бұл конвенция жаңа заңдар немесе бөлігімен өзгерістер енгізу үшін емес, "1956 жылғы қағидаларды қайта қараудың жалғыз және нақты мақсаты" үшін шақырылды. Нәтижесінде Конституция екі палаталы Парламентті құрды, онда Ұлттық Ассамблея төменгі палата, ал Сенат жоғарғы палата болып табылады. 19 сәуірде 1973 жылы бірауыздан бекітілген Конституция 14 тамызда 1973 жылы толық күшіне енді. Конституцияның заңмен реттелу рәсімі шарттары британдық ортақ құқыққа негізделген, себебі елдің көптеген негізін қалаушылары мен заңгерлері британдық құқықтық дәстүрді ұстанған. Конституциядағы негізгі құқықтар басым болып табылады және осы құқықтарға қайшы келетін кез келген заң Конституцияның 199-бабына сәйкес Жоғарғы Соттардың конституциялық юрисдикциясымен жойылуы мүмкін.

Түзетулер

Бұрынғы құжаттардан өзгеше, Конституция өзгертілмейді, оның орнына конституциялық түзетулер қабылданады, осылайша оның күші өзгертіледі. Сонымен қатар, Конституцияның федералдық сипатына қатысты белгілі бір түзетулерді провинциялық заң шығарушы органдардың көпшілігі ратификациялауы тиіс. 2019 жылға дейін Конституцияға 25 түзету енгізілді. Олардың ең маңыздылары – Сегізінші (1985 жылғы) және Он жетінші (2004 жылғы) түзетулер, олар үкіметті парламенттік жүйеден жартылай президенттік жүйеге ауыстырды. Конституцияға ең ірі өзгеріс 2010 жылы қабылданған Он сегізінші түзету болды, ол президенттік биліктің кеңеюін кері қайтарып, үкіметті парламенттік республикаға қайтарды, сондай-ақ Конституцияны бұзу, жою немесе тоқтата тұру әрекетін мемлекетке қарсы қылмыс деп белгіледі. Тағы бір маңызды түзету – Ахмадияларды мұсылман емес деп жариялаған екінші түзету. Ол 1974 жылы парламентте бірауыздан қабылданды. Осы түзетулердің соңғысы – жиырма бесінші түзету, ол бұрынғы Федералдық басқарылатын тайпалық аймақтарды Хайбер-Пахтунхва провинциясының құрамына қосты.

Қол қоюшылар

1970 жылғы жалпы сайлауда сайланған Батыс Пәкістанның барлық депутаттары Конституцияға қол қойды, Миан Махмуд Али Касури (Лахор III сайлау округінің ППП депутаты), Абдул Хаии Балуч (Калат I сайлау округінің НАП(Б) депутаты), Абдул Халик Хан (Мардан сайлау округінің ППП депутаты), Хажи Али Ахмед Хан (Хайдарабад IV сайлау округінің ППП депутаты) және Низамуддин Хайдер (Бахавалпур I сайлау округінің КМЛ депутаты) басқа. Сахибзада Мұхаммед Назир Сұлтан (Жанг III сайлау округінің МЖҰП депутаты) 1970 жылғы сайлауда Ұлттық Ассамблеяның мүшесі болып сайланған және 1973 жылғы Пәкістан Ислам Республикасының Конституциясына қол қойған соңғы мүшелердің бірі болды. 1956 жылғы Конституциядан (оның жасалуына 13 индус, 12 Шығыс Бенгалдан және 1 Батыс Пенжабтан, сондай-ақ 3 әйел – Шығыс Бенгалдан Бегум Шайста Сухраварди Икрамулла, Мумтаз Даултана және Батыс Пенжабтан Шах Наваз Бегум Джахан Ара қатысқан) 1973 жылғы Конституцияда азшылықтар мен әйелдердің өкілдігі болмады.