Кіріспе
Үлкен калибрлі жарылғыш, түтін немесе газды снарядтарды атуға арналған қару.
Граната лақтырғыш – арнайы жасалған, үлкен калибрлі снарядты атуға арналған қару, көбінесе жарылғыш, түтін немесе газды бас бөлігі бар. Бүгінде бұл термин көбінесе бірыңғай граната оқтарын атуға арналған, жеке атыс қаруларының класына жатады. Ең көп таралған түрі – жеке адамдарға берілетін, иыққа көтеріліп атылатын қару, бірақ үлкен экипажға қызмет ететін лақтырғыштар жоғары деңгейдегі әскери құрамаларға беріледі. Граната лақтырғыштар жеке қару ретінде (бір рет атылатын немесе қайталанатын) немесе негізгі атыс қаруына, әдетте мылтыққа бекітілетін қосымша ретінде жасалады. Mk 19 сияқты үлкен экипажға қызмет ететін автоматты граната лақтырғыштар штативтерге немесе көліктерге орнатылады. Кейбір бронетехникалық жауынгерлік машиналарын қорғану үшін қысқа қашықтықтағы, бір рет атылатын граната лақтырғыштарымен жабдықталады.
Ертедегі прекурсорлар
Гранат лақтырғыш деп аталатын ең алғашқы құрылғылар - оқ-дәрімен лақтыруға қолданылатын шаңғылар, олармен алғашқы гранаталық бомбаларды лақтыруға болар еді. Дегенмен, қазіргі заманғы баллистикалық граната лақтырғыштардың алғабаздары – қысқа, кең ұңғылы қарудың түбіне жарылғыш немесе тұтандырғыш құрылғыны орнату үшін қазық сияқты денесі бар қарапайым тұмсықтан зарядталатын құрылғылар болды; кейіннен олар иыққа қойылып атуға арналған, "қол минометтері" деп аталатын ату қаруларына айналдырылды. Бұл қарулар сенімсіздігіне байланысты көп бағаланбады, себебі пайдаланушыға оқ атар алдында снарядтың қысқа қозғалтқышын тұтандыру қажет болды, сондай-ақ жарылғыш заттың түтіктен шығу қаупі де жоғары еді. Оқ-дәрі зарядын пайдаланып, ату кезінде қозғалтқышты тұтандыруға жасалған әрекеттер көбінесе қозғалтқышты гранатаға итеріп, түтікте жарылуға себеп болатын қаруларға әкелді.
Қол гранаталарын шығарушылар
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, жаяу әскерінің қол гранаталарының ұшу қашықтығын арттыру үшін бірнеше жаңа, экипажбен қызмет ететін граната ату құралдары жасалды, мысалы, "Саутерле" арбалеты, "Батыс" пружиналы мылтығы және "Лич" траншеялық катапульттары. Ешқайсысы да аса тиімді болған жоқ, ақырында олар "Стокc" минометтері сияқты жеңіл миномет жүйелерімен алмастырылды, ал жаяу әскерінің жарылғыш снарядтарының қашықтығын арттыру міндеті көбінесе мылтық гранаталарымен шешілді. Мұндай жүйенің кейінгі үлгісі – жапондық 91 типті граната, оны қолмен лақтыратын граната ретінде немесе адаптерлерді орнатып, мылтық гранатасы ретінде атуға немесе 89 типті граната ату құралының (жеңіл жаяу әскер минометінің) снаряды ретінде пайдалануға болатын.
Оқ-дәрі гранаталары
Бірінші дүниежүзілік соғыста гранаталарды атқызудың жаңа әдісі пайда болды және ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде кеңінен қолданылды. Әдіс солдатының стандартты мылтығын импровизациялық миномет ретінде пайдалануға негізделген, гранатаны (көп жағдайда, ескі үлгідегі жаяу әскерінің қол гранатасы) итергіш зарядпен жабдықтау, қарудың ұңғысына немесе орнатылған атқызу шолағына адаптер немесе ұяша арқылы бекітіп, әдетте қарудың тірегі жерге тіреулі тұрғанда оқ ату. Ескі мылтық гранаталарын атқызу үшін, әдетте, негізгі мылтықты арнайы бос зарядты патронмен зарядтау қажет болатын, бірақ қазіргі заманғы мылтық гранаталарын «оқ тұзағы» және «өткізу» жүйелерін пайдаланып, тірі оқтармен де атқызуға болады. Бұл жүйенің бірнеше артықшылықтары бар: ол қарудың құбырына сыймайтындықтан, оқ-дәрінің жарылғыш бөлігі біртұтас гранатадан гөрі үлкен және күшті болуы мүмкін, сондай-ақ мылтықтың салмағы мен басқару қасиеттері граната орнатылмаса, түбірлік жүйелердегідей өспейді. Ескі жүйелерде солдат мылтыққа бекіту үшін жеке адаптер немесе шолақ алып жүруі керек болса, кейінгі мылтық гранаталары көбінесе негізгі мылтықтың стандартты фабрикалық жарық сөндіргішіне тікелей бекітілуі үшін жасалған; мысалы, НАТО стандартындағы 22 мм мылтық гранатасын адаптерді пайдаланудың қажеті болмай, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс әскери мылтықтарының көпшілігіне орнатуға болады. Бұл әдістің кемшілігі – солдаттар граната атқысы кезінде әр оқтан бұрын гранатаны ұңғыға бекітуі керек. Егер олар гранатаны дайындап жатқанда жақын қашықтықтағы қауіпке тап болса, мылтықпен жауап беру үшін процедураны кері қайтарулары керек. Оқпаны болмағандықтан, мылтық гранаталарын түбірлік немесе жеке конструкциялармен салыстырғанда дәл атқызу қиын. Жеңіл, бір рет қолданылатын танкке қарсы қарулар, мысалы M72 LAW ойлап табылмас бұрын, ENERGA сияқты үлкен HEAT (жоғары жарылғыш танкке қарсы) мылтық гранаталары танкке қарсы бөлімдерге жатпайтын жаяу әскерге көліктерді жоюға қолайлы әдіс болды. Мылтық гранаталары 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басынан бастап кеңінен қолданыстан шығып, көптеген жағдайларда арнайы граната ату құралдарымен алмастырылды, бірақ соңғы кезде осындай құрылғыларға арнайы мақсаттар үшін қызығушылық қайта оянды.
Жеке-жеке
Қазіргі заманғы дербес гранататарды шығарудың алғашқы мысалдары – 1930 жылдары Federal Riot Gun сияқты, жас ағызу газы гранаталары мен резеңке таяқтарды атқылауға арналған, қақпақпен зарядталатын тәртіпсіздікке қарсы қолданылатын қарулар болды. Бірыңғай жарылғыш гранаталарға арналған арнайы қақпақпен зарядталатын гранататардың алғашқы мысалдарының бірі – американдық Арнайы Мақсаттағы Жеке Қару бағдарламасының нәтижесі (әсіресе, NIBLICK жобасы барысында әзірленген 40×46 мм гранатасы, басқаруға ыңғайлы кері соққыны қамтамасыз ету үшін неміс әзірлеген жоғары-төмен жүйесін қолдану). M79 гранататарының мақсаты – мылтық гранатасынан артық қашықтыққа, бірақ минометтен жеңіл тасымалданатын құрылғыны жасау еді. Мұндай бір рет атылатын құрылғылар әскери қызметте көбінесе зеңбірек астына орнатылатын гранататармен алмастырылды, арнайы қарумен қаруланған гранатометшінің қажеттілігін жойды. Дегенмен, көптеген заманауи зеңбірек астына орнатылатын гранататарды тиісті аксессуарлармен жабдықтау арқылы жеке құрылғы ретінде де қолдануға болады; бұл, әсіресе, автоматтарды негізгі қару ретінде пайдаланатын топтар үшін ыңғайлы, себебі мұндай қаруға зеңбірек астына орнатылатын гранататарды орнату көбінесе қиын. Бір рет атылатын гранататар тәртіпсіздікке қарсы операцияларда әлі де кеңінен қолданылады. ARWEN 37 сияқты ауыр, көп рет атуға арналған гранататар тәртіпсіздікке қарсы күресте жас ағызу газы мен түтін шығаруға қолданылады, ал Milkor MGL сияқты әскери гранататар жаяу әскерге тұрақты және күшті атыс күшін ұсыну үшін қолданылады; мұндай құрылғылардың көпшілігі, Manville машинасының проекторынан бастап, револьверлі цилиндрді пайдаланады, бірақ China Lake гранататары және GM 94 сияқты үлкен оқ ату қаруы сияқты жасалған бірнеше сорғылы қарулар да бар. Neopup PAW 20 және XM25 CDTE сияқты дүкенге салынатын, жартылай автоматты үлгілер де әскери мақсаттар үшін жасалды, олар дүкеннің өлшемі тұрғысынан ыңғайлы болу үшін кіші калибрлі оқтарды (20 және 25 мм) пайдаланады және 40 мм оқтармен салыстырғанда жанама зиянды азайтады.
Қоса беріліп отырған
Гранатты лақтыру құрылғыларына салыстырмалы түрде төмен ішкі қысым және қысқа оқпан қажет болғандықтан, жеңіл лақтыру құрылғысын дәстүрлі мылтықтың оқбасының астына орнатуға болады; мұндай құрылғы "астыңғы" немесе "ішкі" граната лақтыру құрылғысы деп аталады. Бұл граната лақтырушының артқы бөлігін жою арқылы сарбаздың салмағын азайтады және граната лақтырушыны кез келген сәтте пайдалануға мүмкіндік береді. 40 мм-лік астыңғы граната лақтыру құрылғылары әдетте өздерінің жеке триггерлік механизміне ие болады; оқ атқанда, қолданушы тұтқаны ауыстырып, қауіпсіздікті ажыратып, триггерді тартады. Батыс үлгілерінде оқпан алға жылжиды немесе қайта жүктеу үшін жанына бұрылады; көбінесе 40×46 мм граната оқтарын қолданады. Советтік және ресейлік лақтыру құрылғылары оқпаннан жүктеледі, оқ қаптамасы миномет снаряды сияқты снарядқа бекітіледі. Мақсаттану үшін астыңғы граната лақтыру құрылғылары әдетте лақтыру құрылғысына немесе мылтыққа бекітілген жеке сатылы, жапырақты, тангентті немесе квадранттық нысананы пайдаланады, ол қол қорғауышының бір жағында немесе темір нысаналардың арасында қол қорғауышының үстінде орналасады. Заманауи лақтыру құрылғыларында көбінесе баллистикалық қашықтық өлшегіштер мен күндізгі/түндегі нысаналар сияқты күрделі мақсаттану жүйелерін орнатуға болады. M79 сияқты, қызметтік мылтыққа арналған граната лақтыру құрылғысын орнату идеясы Арнайы мақсаттағы жеке қару бағдарламасында туындады; эксперименталды Colt XM148 граната лақтыру құрылғысы бұрын жасалған болса да, оны қабылдау қиын болды. SPIW үшін AAI ұсынған нұсқада қажетті жартылай автоматты көп оқ атқыш орнына "қарапайым" бір оқ атқыш, артқы жүктемелі астыңғы граната лақтыру құрылғысы болды. Жақсартулармен, ол 1968 жылы M203 граната лақтыру құрылғысы ретінде қабылданды. M203-тің әртүрлі ұзындығы бар, сондай-ақ оны AR15 үлгісіндегі қарудан басқа әртүрлі мылтықтарға орнатуға арналған көптеген бөлшектер жиынтығы бар. Заманауи батыс граната лақтыру құрылғылары M203-тің кейбір кемшіліктерін жояды, мысалы, жылжымалы оқпанның үлкен снарядтарды жүктеу мүмкіндігін шектеуі және зауыттан орнатылған нысаналардың болмауы, FN Herstal's ELGM және Heckler & Koch's AG36 сияқты конструкциялар жақсы қол жетімділік, ендірілген нысаналар және автономды түрлендіруге қолдау үшін иіліп шығатын оқпанмен жабдықталған. Соңғы қарудың түрі, M320 граната лақтыру модулі, сәтсіз аяқталған XM8 бағдарламасынан құтқарылып, 2008 жылы АҚШ әскерилерінің M203-тің орнын алмастыруы ретінде қабылданды. АК мылтықтары үшін советтік лақтыру құрылғысын әзірлеу 1966 жылы басталды және 1978 жылы GP 25 жасалды, ол АК 74 мылтығына миномет сияқты граната оқтарын жүктеуге арналған құрылғы, оның қозғалтқышы базадағы тесіктер арқылы шығарылады; бұл батыс оқтарында қолданылатын жоғары-төмен жүйенің нұсқасы, снарядтың табаны жоғары қысым камерасы ретінде, ал лақтыру құрылғысының оқпаны төмен қысым камерасы ретінде жұмыс істейді. Одан әрі жасалған жұмыстар GP сериялы граната лақтыру құрылғыларына әкелді. Көптеген эксперименталды қару жүйелері тұрақты бекітілген граната лақтыру құрылғысы мен карабин шабуыл мылтығынан тұратын, көбінесе мылтық лақтыру құрылғысының астына орнатылған, әсіресе XM29 OICW, бірақ қазірге дейін толық өндіріске жеткен жалғыз қару - S&T Daewoo K11, Оңтүстік Корея әскерлері шектеулі санда қолданады.
Автоматты
Автоматты граната лақтырғыш немесе гранаталық машина – экипажға қызмет ететін, көмекші қару, ол боеприпас белдеуінен немесе үлкен сыйымдылықтағы дүңгіршектен жарылғыш оқтарды үлкен жылдамдықпен атуға арналған. Көбінесе ауыр қарулар санатына жататындықтан, олар әдетте үш аяқты тұғырға немесе көлік құралына бекітіледі. Ауыр пулеметтер сияқты, қарсыласты басуға қолданылатынымен, сонымен қатар көліктер мен ғимараттарды жоюға жеткілікті өрт қуатына ие. Мысалдарға Mk 19, AGS 17 және HK GMG жатады. Автоматты граната лақтырғыштар көбінесе жаяу әскер қаруларына қарағанда жоғары жылдамдықты оқтарды қолданады; НАТО лақтырғыштары жаяу әскерде қолданылатын 40×46 мм емес, 40×53 мм гранаталарды пайдаланады. Бірақ, осы ережеден ерекшеліктер де бар: кранды қолмен басқарылатын Mk 18 Mod 0 граната лақтырғышы – толық автоматты емес граната лақтырғыштың бірегей мысалы.
Тіркелген массивтер
Кейбір бронетехникалық құрылғылар өздігінен қорғану үшін қысқа қашықтықтағы, бір реттік граната тастағыштармен жабдықталады. Бұл құрылғылар көбінесе түтін гранаталарын қолданып, көлікті түтін қоршауына жасырады, бірақ жаяу әскердің шабуылын тойтару үшін сабан, жарқырағыштар немесе адамға қарсы гранаталармен де зарядтала алады. Көлікке орнатылған түтін гранаталарын тастағыштар түтін (граната) тастағыштары деп те аталады. Екінші дүниежүзілік соғыстағы осындай құрылғылардың мысалдары: неміс Nebelkerzenabwurfvorrichtung, Nebelwurfgerät, Minenabwurfvorrichtung және Nahverteidigungswaffe.
Қару-жарақ
Гранат лақтырғыштардың көпшілігі қолданылатын оқ-дәрі түрлері тұрғысынан икемді. Әскери қолданыста гранат лақтырғыштар үшін негізгі оқ-дәрі фрагментациялық снарядтар болып табылады, ал НАТО қолданысындағы ең көп таралған граната – 40 мм фрагментациялық граната, ол жаяу әскер мен жеңіл брондалған техниканы қоса алғанда, кең ауқымды нысаналарға қарсы тиімді. Гранатаның снарядының көлемі, оққа қарағанда үлкен болғандықтан, жалынды, жанғыш, газ және түтін гранаталары сияқты, көп мөлшерде химиялық заттарды қажет ететін жүктерді орнатуға мүмкіндік береді. Құқық қорғау органдары көбінесе гранат лақтырғыштарды тәртіпсіздікті бақылау операцияларында түтін немесе көзден жасыратын газды тарату үшін қолданады; сондай-ақ, мұндай жағдайларда таяқша және кеуекті снарядтар сияқты, қауымды бақылауға арналған қауіпсіз оқ-дәрілер де бар. Өлімге әкелетін снарядтар әдетте инерциялық қозғалтқыш жүйесімен жабдықталады, ол снаряд белгілі бір саны айналғаннан кейін ғана жарылғыш бөлігін іске қосады, граната жақын жердегі кедергіге тап болған жағдайда пайдаланушының денсаулығына зиян келтірмеу үшін. Соңғы кезде әскерилер «ақылды» граната жүйелерін жасауға көп көңіл бөліп жатыр, олар қарапайым жарылыс снаряды ретінде де, алдын ала белгіленген қашықтықта жарылып, жарықшаңдармен жасырынып отырған нысаналарды жою үшін де қолданылуы мүмкін. Бұл оқ-дәрі алғаш рет Шағын қару-жарақтарды дамыту жоспары (SAMP) аясындағы жобалардың бірі ретінде жоғары жарылғыш әуедегі жарылыс (HEAB) түрінде жасалған: Жеке жауынгерлік қару (20×28 мм және 25×40 мм төмен жылдамдықты) және Кемілді топтық қару (25×59 мм жоғары жылдамдықты) жобалары. Төмен жылдамдықты оқ XM25 CDTE-де қолданылуы тиіс еді. SAMP қару бағдарламалары сәтсіз аяқталғаннан кейін, АҚШ ұқсас технологияларды қолданатын 40 мм гранаталарды жасады, соның ішінде Mk 47 Striker AGL үшін 40×53 мм MK285 бағдарламаланатын, алдын ала фрагменттелген жоғары жарылғыш/өздік жойғыш (PPHE/SD) гранатасын және соңғы кезде 40×46 мм түтік астында орналасатын граната лақтырғыштар үшін SAGM гранатасын, компьютерлік басқарылатын, тек әуеде жарылатын гранатаны, оған қосымша көздеу жүйесі қажет емес. Басқа елдер де осы технологияны пайдаланып гранаталар жасады, соның ішінде Оңтүстік Корея S&T Daewoo K11 үшін, Австралия Кемілді жеке жауынгерлік қару бағдарламасы кезінде және Қытай ZH 05 граната лақтырғыш модулі үшін.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та 1934 жылғы Ұлттық қару заңына сәйкес, ұңғысының диаметрі 0,50 дюймнен (12,7 мм) асатын және ешқандай нақты спорттық қолданысы жоқ, тікелей оқ атар қарулар II тақырыптағы «жойқын құрылғылар» ретінде жіктеледі, оларға иеленуге қатаң шектеулер қойылады және кейбір штаттарда толығымен тыйым салынады. Сонымен қатар, граната тастағышқа арналған жарылғыш оқ-дәрінің әрбір жеке данасы да жойқын құрылғы ретінде қарастырылады және сол шектеулерге жатады. Калифорния штаты граната тастау құрылғысы бар мылтықтарды Калифорния қылмыстық кодексінің 16460-бабында берілген анықтамаға сәйкес, жойқын құрылғылар деп есептейді. Дегенмен, азаматтардың 37 мм-лік сигнальдық шашу тастағыштарға ие болуы заңды, олар қару ретінде реттелмейді. Олардың кейбіреулері граната тастағыш сияқты сыртқы түріне ие болуға және белгілі бір типтегі оқ-дәрілерді пайдалануға арналған, себебі BATFE мұндай құрылғылар тікелей атуға арналған оқ-дәрілермен (мысалы, доп немесе қапшық сияқты) бірге болмаса, жойқын құрылғылар емес деп шешті. Осының салдарынан американдық киноөндірісте 40 мм қарулар көбінесе 37 мм-лік тастағыштармен ауыстырылады. «Граната тастағыш» немесе «граната тастағыш тірегі» әдетте «шабуыл қаруын» анықтайтын ерекшеліктер тізіміне кіреді, бірақ бұл негізінен мылтық гранаталарымен үйлесімді жарық шығарып тұрғыш құрылғылары бар қаруларға қатысты заңдық анықтама, себебі жарылғыш гранаталарды және оларға арналған оқ-дәрілерді тастауға арналған қарулар федералды деңгейде жойқын құрылғылар ретінде шектеуге алынған. Бірнеше штаттың шабуыл қаруына тыйым салуы бұл тізімге баррель астындағы 37 мм-лік сигнальдық шашу тастағыштарды да қосады.