Кіріспе

Экономикаға әскери көмек көрсету қажет деген идеологиялық сенім. Экономикалық милитаризм – экономиканы қолдау үшін әскери шығындарды пайдалану, немесе әскери күшті аумақтарды немесе басқа экономикалық ресурстарды бақылауға алу немесе оларға қол жеткізуді қамтитын идеология. Осылайша, өндіріс пен әскери шығыстар арасында байланыс орнатуға болады. Бұл әсердің көлемі мыналарға байланысты: қауіптің деңгейі, өндіріс факторларының тиімділігі, әскери күштің пайдалану деңгейі, әскери шығындарды қаржыландыру тәсілі, оның сыртқы салдары және осы әскери шығындардың келісімдерге қарсы тиімділігі. Салдарынан, әртүрлі елдердегі бірдей көлемдегі әскери шығындар әртүрлі әсерлерге ие болуы мүмкін.

Терминнің қысқаша тарихы

Бірінші маңызды қолданылу 1939 жылы Эрнест Хамблоктың, ұзақ жыл қызмет еткен британдық дипломаттың «Германияның қарыштауы: Экономикалық милитаризмді зерттеу» еңбегімен тікелей байланысты. «Германия Rampant» кітабында «нацизм философиясы ежелгі неміс мифологиялық кейіпкерлеріне дейін жетеді» делінеді. Осы кітаптан бастап бұл термин ежелгі ацтектермен, сондай-ақ түрлі мәдениеттердегі милитаристтік қозғалыстармен байланысты қолданыла бастады. Бұл термин мемлекеттің, қоғамның немесе топтың гегемония немесе империя құруға ұмтылысын қолдайтын идеологиялық және мәдени аспектілеріне қатысты қолданылады. Мысалы, Джозеф Кенни бұл терминді Альморавидтерге қатысты пайдаланады. 2003 жылы Экономикалық стратегия институтының Клайд Престовиц Американың сыртқы саясатындағы «экономикалық милитаризм» деп атаған құбылысты талдаған кітабын жариялады, осы кітап «The Economist» журналында мақалаланды.

Сұраныс әсері

Әскери шығындар сұраныс әсері арқылы ел экономикасына және оның өсуіне әсер ете алады. Әскери шығындардың ұлғаюы сұраныстың өсуіне байланысты елдің өркендеуіне және жұмыспен қамту деңгейіне оң әсер етеді. Бұл 1930 жылдары Ричард Кан енгізген Кейнстік көбейткіш әсерімен байланысты, ол мемлекеттік шығындардың кез келген сыртқы ұлғаюы жұмыссыздықты азайтады және шығындардың нысанына қарамастан өсімді арттырады дегенді көрсетеді. Дегенмен, осы әсердің шамасы және басқа да ықтимал салдарлар осы шығындарды қаржыландыру тәсіліне байланысты болады (Соғыс қаржыландыруына қараңыз). Әскери шығындардың ұлғаюымен өнеркәсіптік өнімнің өзгеруі де байқалады. Бұл әсерді енгізу-шығару моделі арқылы түсіндіруге болады.

Жеткізу әсері

Бұрын айтылғандай, әскери шығындардың өсуі өндірістік көлемді өзгерткенімен, бұл өз кезегінде, енгістіктерді де өзгертеді. Еңбек күші, табиғи ресурстар немесе капитал сияқты өндіріс факторлары үкімет әскери қуатын арттыруды көздеген кезде айтарлықтай өзгеріске ұшырауы мүмкін. Бұрын азаматтық секторда немесе өндірістің басқа салаларында қолданылған ресурстар әскери салаға бағытталады. Бұл елдің ресурстарын, әсіресе соғыс кезінде, күрт қырып салуы мүмкін. Әскери өндірістің қуатын арттыру үшін ғылыми-зерттеу және дамыту (ҒЗД) инвестициялары да жасалуы мүмкін. Бұл басқа өндіріс салаларына оң әсер ете алуы мүмкін. Сонымен қатар, жұмыспен қамтылғандардың саны артып, жұмыссыздық деңгейі төмендеуі мүмкін, бірақ олар әскери емес секторға оралғанда өнімділігі төмендеуі немесе әскери қажеттілік азайғанда жұмыссыздық деңгейі қайтадан күрт өсуі мүмкін. Осының салдарынан, әскери шығындардың өсуі түрлі экономикалық әсерлер мен сыртқы факторларды, оң және/немесе теріс әсерлерді тудыруы мүмкін (қараңыз: Сыртқы факторлар).

Қауіпсіздік әсері

Инвестиция жасау және жаңару үшін, агенттер экономикаға, оның өркендеуіне және салдарынан, адамдардың қауіпсіздігіне сенімді болуы керек. Соғыс кезінде немесе сыртқы қауіптер туғанда, әскери шығындар қауіпсіздікті арттыруға, нарық жұмысын сақтап тұруға және осылайша өндірісті ұлғайтуға мүмкіндік береді. Расында, егер уақыт өте келе әскери шығындардың әлемдік динамикасын қарасаңыз, соғыс немесе соғыс қаупі мен шығындар арасындағы байланысты анық көре аласыз; мысалы, Бірінші дүниежүзілік соғыс, Екінші дүниежүзілік соғыс және Суық соғыс кезінде. Дегенмен, кейбір жағдайларда әскери шығындар көбінесе әскери-өнеркәсіптік кешенді үлкейтуге және басқа елдерге қауіп тудыруға (Суық соғыс кезінде болғандай) пайдаланылады, сондай-ақ қарулану жарысына алып келуі мүмкін.