Кіріспе

Алкогольдік бауыр ауруы (АББ), сондай-ақ алкогольге байланысты бауыр ауруы (АББ) деп те аталады, – алкогольді шамадан тыс тұтынудың бауырдағы көріністерін қамтитын термин, оның ішінде майлы бауыр, алкогольдік гепатит және бауыр фиброзымен немесе циррозбен жүретін созылмалы гепатит. Бұл батыс елдерінде бауыр ауруларының негізгі себебі және шамадан тыс ішімдік ішуден болатын өлімнің жетекші себебі болып табылады. Кез келген адам ұзақ мерзім бойы алкогольді ішімдіктерді көп мөлшерде тұтынса, стеатоз (майлы бауыр ауруы) дамиды, бірақ бұл процесс уақытша және қайтымды. Созылмалы гепатит B бар пациенттерге алкогольден толығымен бас тарту қатаң ұсынылады.

Майлы заттардың өзгеруі

Майлық өзгерістер немесе стеатоз – бауыр жасушаларында майлы қышқылдардың жиналуы. Бұл майлы тамшыларды микроскоп арқылы көруге болады. Алкоголизм бауырдың ішінде ірі майлы тамшылардың (макровезикулярлы стеатоз) пайда болуына себеп болады және бірнеше күн бойы ауыр ішімдік ішуден кейін басталуы мүмкін. Алкоголь алкоголь дегидрогеназасы (ADH) арқылы ацетальдегидке, содан кейін альдегид дегидрогеназасы (ALDH) арқылы сірке қышқылына айналады, ол ақырында көмірқышқыл газы мен суға тотығады. Бұл процесте NADH пайда болады және NADH/NAD+ қатынасы артады. NADH концентрациясының жоғарылауы май қышқылдарының синтезін күшейтеді, ал NAD деңгейінің төмендеуі май қышқылдарының тотығуын азайтады. Содан кейін, май қышқылдарының жоғары деңгейі бауыр жасушаларына триглицеридтерді жасау үшін оны глицеролмен біріктіруге сигнал береді. Бұл триглицеридтер жинақталып, майлы бауырға әкеледі.

Алкогольдік гепатит

Алкогольдік гепатит гепатоциттердің қабынуымен сипатталады. Көп ішетін адамдардың 10-35% аралығында алкогольдік гепатит дамиды (NIAAA, 1993). Гепатит дамуы алкогольдің мөлшеріне тікелей байланысты болмаса да, кейбір адамдар бұл реакцияға көбірек бейім. Бұл алкогольді стеатонекроз деп аталады, ал қабыну бауыр фиброзына жағдай жасайды. Қабыну цитокиндері (TNF альфа, IL 6 және IL 8) апоптоз бен ауыр гепатотоксикалық әсерді тудыратын бауыр зақымдануының басталуы мен дамуында және цитотоксикалық гепатомегалияда маңызды рөл атқарады деп саналады. TNF α белсенділігінің жоғарылауының бір себебі – бауыр ауруынан туындаған ішек өткізгіштігінің артуы. Бұл ішекте пайда болатын эндотоксиннің портальдық қан айналымына сіңуіне көмектеседі. Бауырдың Купфер жасушалары эндотоксинді фагоцитоздайды, TNF α бөлінуін күшейтеді. Содан кейін TNF α каспазалардың белсендіруі арқылы апоптоздық жолдарды іске қосып, жасушалардың өліміне әкеледі. Көп ішетін адамдардың 10-20% бауыр циррозын дамытады (NIAAA, 1993). Ацетальдегид бауырдың жұлдызды жасушаларының коллаген жинақталуын ынталандыру арқылы алкогольдік фиброзға себеп болуы мүмкін.

Зертханалық зерттеулер

Алкогольді гепатиті бар адамдарда сарысудағы аспартат аминтрансферазаның (АСТ) аланин аминтрансферазасына (АЛТ) қатынасы 2:1-ден жоғары болады. АСТ және АЛТ деңгейлері көбінесе 500-ден төмен болады. АСТ/АЛТ қатынасының жоғарылауы АЛТ ферментінің синтезіне қажет пиридоксал фосфатының жетіспеушілігіне байланысты. Сонымен қатар, алкоголь метаболитінің әсерінен бауыр митохондриялары зақымданып, АСТ изоферментінің босауына себеп болады. Басқа зертханалық көрсеткіштеріне эритроциттердің макроцитозы (орташа корпускулярлық көлем > 100) және сарысудағы гамма-глутамилтрансфераза (ГГТ), сілтілік фосфатаза және билирубин деңгейлерінің жоғарылауы жатады. Ішекте сіңудің төмендеуі, алкогольдің қатысуында сүйек миының фолий қышқылына қажеттілігінің артуы және несеппен шығарылудың күшеюі салдарынан алкогольге тәуелді пациенттерде фолий қышқылы деңгейі төмендейді. Лейкоцитоздың (ақ қан клеткаларының көбеюі) дәрежесі бауыр зақымдануының ауырлығын көрсетеді. Гистологиялық ерекшеліктеріне Маллори денелері, алып митохондриялар, гепатоциттердің некрозы және тамырлар маңындағы нейтрофилдердің инфильтрациясы жатады. Маллори денелері, басқа бауыр ауруларында да кездеседі, гепатоциттердің цитоплазмасындағы цитокератин компоненттерінің жиналуы болып табылады және бауыр зақымдануына себеп болмайды. Диагноз қойылған кезде орташа және ауыр алкогольді гепатиті бар пациенттердің 70%-ында биопсиялық тексеруде цирроз анықталады.

Емдеу

Емдеудің ең маңызды бөлігі – алкоголь ішуді тоқтату. Созылмалы HCV инфекциясы бар адамдар бауыр ауруының жылдам прогрессиялау қаупі болғандықтан, алкогольден толығымен бас тартуы керек. Кортикостероидтар кейде қолданылады, бірақ бұл тек қана ауыр бауыр қабынуы болған кезде ғана ұсынылады. Бір шолуда S-аденозилметиониннің ауру модельдерінде тиімділігі туралы мәлімделген. Инфликсимаб және этанерцепт сияқты ісік некрозы факторына қарсы препараттардың әсері белгісіз және зиянды болуы мүмкін. Пентоксифиллин тиімділігі туралы деректер нақты емес. Пропилтиоурацил зиян келтіруі мүмкін. Бауыр ауруында қосымша тамақтануды қолдайтын дәлелдер жоқ.

Трансплантация

Сироз сирек жағдайларда қайтымды болғанымен, ауру процесі көбінесе қайтымсыз болып қалады. Бауыр трансплантациясы – қазіргі кездегі жалғыз тиімді емдеу тәсілі. Бүгінде бауыр трансплантациясынан кейін алкогольдік бауыр ауруы (АБА) және алкогольдік емес бауыр ауруы (АЕБА) бар пациенттердің өмір сүру көрсеткіштері шамалас. Трансплантация тізіміне ену талаптары басқа бауыр ауруларына тән талаптармен бірдей, бірақ 6 айлық қанағаттылық талабымен қатар психиатриялық бағалау және оңалту көмегі де қажет. Трансплантация орталықтарындағы нақты талаптар әртүрлі болуы мүмкін. Трансплантация тізімінде тұрған кезде алкогольге қайта оралу тізімнен шығаруға әкеледі. Көптеген мекемелерде қайта тіркелу мүмкін, бірақ ол 3-6 айлық қанағаттылықтан кейін ғана қарастырылады. Жедел алкогольдік гепатит үшін трансплантация жасалған пациенттердің өмір сүру көрсеткіштері туралы деректер шектеулі, бірақ олар 32-ден төмен MDF көрсеткіші бар жедел емес АБА, АЕБА және алкогольдік гепатитпен ауыратын пациенттермен салыстырғанда ұқсас деп есептеледі.

Болжам

АЛБ-мен ауыратын адамдардың болжамы бауыр гистологиясына және сонымен қатар созылмалы вирустық гепатит сияқты кофакторларға байланысты. Алкогольді гепатитпен ауыратын науқастардың арасында жылына 10–20% дейін бауыр циррозы дамиды, ал 70% циррозға шалдығады. Алкогольді ішімдіктерді тоқтатуға қарамастан, тек 10% ғана гистология мен бауыр ферменттері деңгейінің қалыпқа келуін көреді. Жоғарыда айтылғандай, МДФ қысқа мерзімді өлімді болжау үшін қолданылады (яғни, МДФ ≥ 32 кортикостероидтық терапиясыз 50–65% спонтанды тіршілікпен байланысты, ал МДФ < 32 90% спонтанды тіршілікпен байланысты). Бауырдың соңғы сатыдағы ауруының (MELD) моделі де 30 күндік (MELD > 11) және 90 күндік (MELD > 21) өлімді болжауда ұқсас дәлдікке ие екені анықталды. Күніне 60–80 г алкоголь ішетін еркектердің және күніне 20 г-дан артық ішетін әйелдердің 6–14% бауыр циррозын дамытады. Тіпті күніне 120 г-дан астам ішетіндердің тек 13,5% ғана алкогольге байланысты ауыр бауыр зақымдануына ұшырайды. Дегенмен, 2003 жылы АҚШ-та алкогольге байланысты өлім-жітімнің үшінші негізгі себебі осы болды. Әлем бойынша жылына 150 000 адамның өліміне себеп болады деп есептеледі.