Кіріспе

Су ағынын өзгерту үшін су кеңістігіне созылатын құрылым. Испаниядағы қала, бұрын Гройне деп аталған.

Гроин (АҚШ-та – groin) – мұхит жағалауында (жағалау инженериясында) немесе өзен жағалауында тік бұрышпен салынған, су ағынын тоқтатып, шөгінділердің қозғалысын шектейтін қатаң гидравликалық құрылым. Ол әдетте ағаш, бетон немесе тастан жасалады. Мұхитта гроин жағажайларды құруға, жағалау эрозиясын болдырмауға (егер бұл басым процесс болса) және жағажайды толықтыруға көмектеседі. Сонымен қатар, жағалауға көлденең қозғалыс та болуы мүмкін, егер ол гроин ұзындығынан артық болса, оның тиімділігі төмендейді. Өзенде гроин эрозия процесін баяулатып, мұздың бітелуін болдырмайды, бұл кеме қатынасын жеңілдетеді. Гроин әдетте жағалауға перпендикуляр орналасады және жоғарғы жағалаудан немесе жағадан суға қарай созылады. Гроиннің барлық бөлігі су астында болуы мүмкін, мұндай жағдайда ол су астындағы гроин деп аталады. Олар көбінесе теңіздік қабырғалармен және басқа да жағалау инженериялық құрылымдармен бірге қолданылады. Дегенмен, гроин жағалаудың табиғи емес көрінуіне себеп болуы мүмкін. Гроин әдетте түзу болады, бірақ жоспар бойынша әртүрлі пішіндес болуы мүмкін, өткізгіш немесе өткізбейтін, ағаш, құм, тас үйінділері немесе габион сияқты әртүрлі материалдардан жасалған.

Этимология

Гройне термині көне француз тіліндегі groign сөзінен, ал одан бұрынғы латын тіліндегі grunium, "шошқаның мұрыны" деген сөзден шыққан.

Ежелгі Мысыр мен Нубия

Нил өзенінің 1000 шақырымдық бөлігінде, бірінші және төртінші сарқырама аралығында көптеген жамбас тастылар табылды. Осы уақытқа дейін табылған ең көнелері 3000 жылдан астам ғасырлар бұрын жасалған, бірақ зерттеушілер бұл техника б.з.д. төртінші мыңжылдықта-ақ қолданылған болуы мүмкін деп болжайды. 1713 жылы Брайттонның теңіз жағалауын және жағалау сызығын қорғау үшін алғашқы ағаш жамбас тас салынды, ол 1703 жылғы Ұлы дауылда және 1705 жылы қайтадан қатты зақымдалған болатын. 1867 жылы Брайттонның Ист-стрит маңында 59 метрлік ұзындығы бар алғашқы бетон жамбас тас салынды.

Жағажайдың эволюциясы мен шөгінділенудің жинақталуы

Жамбас теңіз ағынындағы шөгінділерді ұстап алып, өзінің жоғары жағында кең жағажай аймағын қалыптастырып, сақтап тұрады. Осы процесс құм мен қиыршық тас жинақталуы немесе жағажай эволюциясы деп аталады. Бұл жағалауға соққы беретін толқындардың жылдамдығы мен күшін азайту арқылы эрозияны, яғни төмен қарай ағып кетуді азайтады. Жамбас – жағалау бойындағы ағын (немесе жағалау көлігі) бағытында шөгінді тасымалын тоқтатуға арналған физикалық кедергі. Егер жамбас дұрыс жобаланған болса, оның ұстай алатын материал мөлшері шектеледі және артық шөгінді жүйе арқылы еркін қозғала береді. Дегенмен, жамбас тым үлкен болса, ол тым көп шөгіндіні ұстап алып, төменгі жағындағы жағажайдың күшті эрозиясына себеп болуы мүмкін.

Гройне өсіргіштері

Гройндар көбінесе тізбектей орналастырылады, әдетте жағалауға перпендикуляр болып. Гройн топтарының арасындағы аймақтар – гройн алаптары.

Терминалды жамбас синдромы

Дұрыс жобаланбаған жамба (тыныш теңіз жағалауының ерекшеліктеріне сәйкес келмейтін, тым ұзын) төмен жатқан жағажайдың эрозиясын күшейте алады, себебі ол жағалау ағысынан құмның аз бөлігін немесе мүлдем алмайды. Бұл құбылыс терминалды жамба синдромы деп аталады, өйткені жамбалар тізбегінде ол терминалды жамбадан кейін пайда болады (жағажайдың немесе жағалаудың төменгі жағындағы соңғы жамба).

Жағалаудағы су бұрғышы

Брейквотер – жағаға табиғи түрде жалғанбаған, жағалауға параллель салынған жасанды теңіз құрылысы. Егер брейквотерді жағаға бекіту үшін жағаға бұранда салынса, ол "жағалық бұранда" деп аталады, сондай-ақ "тіреуіш бұранда", "жағалық брейквотер", "Т-тәрізді бұранда" немесе "Т-пішіндес бұранда" деп те белгіленеді.

Жағалауды басқару

Гроиннің ұзындығы мен биіктігі, сондай-ақ гроин арасындағы арақашықтық жергілікті толқын энергиясы мен жағажайдың көлбеулігіне қарай анықталады. Тым ұзын немесе тым биік гроин ағыс бойындағы эрозияны күшейтеді және көп мөлшерде шөгіндіні ұстап алып, тиімсіз болады. Тым қысқа, тым төмен немесе тым өткізгіш гроин аз шөгіндіні ұстап алып, тиімсіз болады. Егер гроин құрлыққа қарай жеткілікті созылмаса, су (мысалы, жосық толқын мен дауыл кезінде) гроиннің құрлыққа қарай созылған ұшынан ағып өтіп, гроинды айналып өтетін арна жасауы мүмкін, бұл процеске "жанама эрозия" деп аталады.

Өзендерді басқару

Өзен сағалары (ұштырғыш бөгеттер, қанатты бөгеттер немесе қанатты тоғандар) көбінесе өзен жағалауларына дерлік перпендикуляр орнатылады, жағадан басталып, реттеу сызығында аяқталады. Олар мұз бітелуін болдырмау үшін арнаны сақтайды және жалпы алғанда, су жүруді және иректерден туындайтын жағалау эрозиясын бақылауды жақсартады. Сағалар өзеннің пішініне елеулі әсер етеді: олар өзеннің өзін-өзі тозуына себеп болады. Олар сондай-ақ көпірлер маңында көпірдің астын қазуды болдырмау үшін пайдаланылады.

Түрлері

Гройндар құрылыс жолымен, су астында болуымен, өзен ағысына тигізетін әсерімен немесе пішінімен ерекшеленеді.

Олардың жоспарлық көрініс пішіні бойынша

Гройндарды әртүрлі жоспарлық пішіндерде салуға болады. Мысалдардың кейбіреулері: тік гройндар, хоккей таяғы немесе иісті, кері хоккей таяғы гройндары, құйрық немесе тікше пішіндес гройндар, L-тәрізді басы, теңізге қарай ұзартылған тік гройндар (теңізге қарай ұзартылған басы діңгектерге орнатылғандықтан, ол толқын қорғағыш ретінде әрекет етпейді), T-тәрізді басы (жағалау гройны, толқын қорғағыш тік гройнмен жағалауға бекітіледі, бас/толқын қорғағыш өзі тік, Y пішіндес, жебе немесе қанат пішіндес болуы мүмкін).

Пайдаланылған материал бойынша көлденең қимасы бойынша

Ағаштан жасалған қиыстырғыштар, металл қабырғалы қиыстырғыштар, құмды қаптардан жасалған қиыстырғыштар, тас үйіндісі немесе габионды қиыстырғыштар, және т.б.

Олар су астында қалғанда

Гройндар қалыпты жағдайда су астында немесе су үстінде болуы мүмкін. Әдетте, су өткізбейтін гройндар суға батпайды, себебі қатты гройн үстінен ағын су оның етегі бойында күшті эрозияға алып келуі мүмкін. Ал су астында орналасқан гройндар, керісінше, қажетті ағынның бұзылу деңгейіне қарай өткізгіш болуы мүмкін.

Ағын ағысына әсері бойынша

Гройндарды тартатын, бағыт өзгертетін немесе қайтаратын деп бөлуге болады. Тартатын гройндар ағыстың төмен бағытына қаратылып, өзен ағынын өзіне тартады, ал қарсы жағалауға қарай итеруге тырыспайды. Олар жағалауға жақын терең ағысты сақтап тұруға көмектеседі. Бағыт өзгертетін гройндар ағыстың бағытын өзгертеді, бірақ оны кері итермейді. Олар көбінесе қысқа болып, шектеулі, жергілікті қорғаныс үшін қолданылады. Қайтаратын гройндар ағыстың жоғалы бағытына қаратылып, оны өзінен алыстатады. Бір гройнның бір бөлігі тартатын, ал екінші бөлігі бағыт өзгертетін болуы мүмкін.