Кіріспе
Манус аралы – Папуа-Жаңа Гвинеяның солтүстігіндегі Манус провинциясының бір бөлігі және Адмиралтейство аралдарының ең ірісі. Оның ауданы шамамен , Папуа-Жаңа Гвинеядағы бесінші үлкен арал. Манус аралының көп бөлігінде қалың жаңбырлы ормандар өседі, олар жазық жердегі тропикалық жаңбырлы орман ретінде сипатталады. Манус аралының ең биік нүктесі – Маунт Дремсель, теңіз деңгейінен оңтүстік жағалаудың орталық бөлігінде орналасқан. Манус аралының геологиялық құрамы вулканизмге байланысты, және ол 8-10 миллион жыл бұрын миоценнің соңында пайда болған болуы мүмкін. Аралдың негізі вулканизмнің тікелей өнімдерінен немесе көтерілген коралл әктастарынан тұрады. Манус провинциясының астанасы Лоренгау осы аралда орналасқан. Манус провинциясының әуежайы – Момоте, жақын орналасқан Лос-Негрос аралында. Лос-Негрос аралы Манус аралымен және провинция астанасы Лоренгаумен көпір арқылы байланысқан. 2000 жылғы халық санауы бойынша Манус провинциясының халқы 50 321 адамды құрады. Аралда австронезиялық манус тілдері қолданылады. Папуа-Жаңа Гвинея Австралия үкіметіне 2001 жылдан 2017 жылға дейін Лос-Негрос аралында орналасқан Манус аймақтық өңдеу орталығы деп аталатын даулы иммиграциялық ұстау орталығын басқаруға рұқсат берді. Бұл орталық Австралияның шекараларында табылған қайықпен келген пана іздеушілерді орналастыру үшін құрылған. Манус аралында жасыл эмеральдті ұлудың мекені бар, оның қабықтары зергерлік бұйымдар жасау үшін жиналған. Бұл практика қазір де жалғасуда, бірақ көлемі азайған, себебі ұлудың түр ретінде қорғалатын статусы оны осы мақсатта сатуды көптеген елдерде заңсыз етеді.
Manus Island is part of Manus Province in northern Papua New Guinea and is the largest of the Admiralty Islands. It is the fifth largest island in Papua New Guinea, with an area of , measuring around Manus Island is covered in rugged jungles which can be broadly described as lowland tropical rain forest. The highest point on Manus Island is Mt. Dremsel, above sea level at the centre of the south coast. Manus Island is volcanic in origin and probably broke through the ocean's surface in the late Miocene, 8 to 10 million years ago. The substrate of the island is either directly volcanic or from uplifted coral limestone. Lorengau, the capital of Manus Province, is located on the island. Momote Airport, the terminal for Manus Province, is located on nearby Los Negros Island. A bridge connects Los Negros Island to Manus Island and the provincial capital of Lorengau. In the 2000 census, the whole Manus Province had a population of 50,321. The Austronesian Manus languages are spoken on the island. Papua New Guinea allowed the government of Australia to run a controversial offshore immigration detention centre, the Manus Regional Processing Centre, which was situated on adjacent Los Negros Island from 2001 to 2017, to house asylum seekers arriving by boat found within Australia's defined territorial borders. Manus Island is home to the emerald green snail, whose shells were harvested to be sold as jewellery; this continues, albeit at a lesser scale, as due to the snail's status as a threatened species, its sale for this purpose is now illegal in many jurisdictions.
Тарих
Манус аралын еуропалықтар алғаш рет 1528 жылғы 15 тамызда испандық саяхатшы Альваро де Сааведра Флорида каракымен Малуку аралдарынан Жаңа Испанияға қайта оралуға тырысқанда көрген. Сааведра Манус аралын айналып өтіп, оңтүстік-батысқа қарай Мурай аралшасына қонған болуы мүмкін. Мурай аймағында адамдар тұрғаны анықталды, сондай-ақ кейбір жергілікті тұрғындар каноэмен шығып, садақ-жебемен шабуыл жасады. Олардың үшеуін испандықтар тұтқындап, Сааведра келесі жылы Солтүстік Америкаға қайта оралуға талпынғанда сол аралға қайтарды. Манус аралы Urays la Grande немесе Big Urays деп картаға түсірілді, бұл, әдетте, "үлкен Мурай" дегенді білдіретін Мурайдың атауының кеңейтілген түрі болуы мүмкін.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыста Манус аралында №4 бөлім, «Б» взводы, 1-ші тәуелсіз рота, Австралия императорлық күштері орналасқан байқау бекеті болды, олар сонымен қатар арал тұрғындарына медициналық көмек көрсетті. Манусты жапондықтар 1942 жылғы 25 қаңтарда алғаш бомбалады, радио мачтасы басты нысана болды. 1944 жылғы ақпан-наурыздағы Адмиралтейство аралдары операциясында АҚШ күштері аралға шабуыл жасады. Аралда Сиэдлер портында, Манус теңіз базасында одақтас әскери-теңіз базасы құрылды, ол кейін Британ Тынық мұхиты флотына көмек көрсетті. 1944 жылғы 10 қарашада Сиэдлер портында «Маунт Худ» оқ-дәрі кемесі жарылып, АҚШ теңіз күштерінің көптеген адамы қаза болды. 1950-1951 жылдары Австралия үкіметі аралда жапон соғыс қылмыскерлеріне қарсы соңғы сот процестерін өткізді. Осы іс бойынша Такума Нишимура Австралия әскери сотында отырды. Ол бұрын Сингапурдағы Сук Чинг қырғынына қатысқандығы үшін британ әскери сотында сотталып, өмір бойына түрмеге кесілген. Гонконгтағы тоқтау кезінде оны Австралия әскери полициясы ұстады. Нишимураның Парит Сулонгта жараланған австралиялық және үнді сарбаздарды атып, кісі өлтіруді жасыру үшін денелерін жоюға бұйрық бергенін көрсететін дәлелдер ұсынылды. Сотта ол кінәлі деп танылып, 1951 жылғы 11 маусымда дарға асылды. Америкалық антрополог Маргарет Мид соғысқа дейін және кейін Манус аралында тұрды және «Жаңа Гвинеяда өсу» және «Ескіге жаңа өмір» еңбектерінде егжей-тегжейлі айтты.
Қабылдау орталығы
2001-2004 жылдар аралығында және 2012 жылдан бері Лос-Негроста пана іздеушілер орналасқан. Австралия 2001 жылы Тынық мұхитындағы иммиграциялық саясатының бір бөлігі ретінде Манус аралында Манус аймақтық өңдеу орталығын құрды. 2012 жылдың тамызында Австралия үкіметі жағалаудан тыс өңдеуді қайта жаңартатынын мәлімдеді; 2012 жылдың қарашасында пана іздеушілерді Манус аралына қайта орналастыру жаңартылды. 2016 жылдың 26 сәуірінде Папуа-Жаңа Гвинеяның Жоғарғы соты Манус аралында пана іздеушілерді ұстаудың заңсыз екенін анықтады, ал премьер-министр Питер О'Нилл орталықты жабу туралы хабарлады. ПНГ әскери қызметкерлері мен полициясының араласуымен туған даудан кейін, қалған барлық ер адамдар 2017 жылдың 23 қарашасына дейін Шығыс Лоренгау босқындар транзиттік орталығына, Хиллсайд Хаусқа және Батыс Лоренгау Хаусына көшірілді. 2019 жылдың соңында қалған пана іздеушілер Порт-Морсбиге көшірілді, ал ПНГ үкіметінің сұрауымен Австралия үкіметі 2019 жылдың 30 қарашасынан бастап ұстау орталығы және басқа да нысандарға қызмет көрсететін компаниялармен жасалған келісімшарттарды тоқтатты.
Әскери-теңіз базалары
2018 жылдың 20 қыркүйегінде The Australian газеті Австралия мен Папуа-Жаңа Гвинеяның Манус аралында Австралия Корольдік Әскери-теңіз флоты мен АҚШ Әскери-теңіз флотына порттық инфрақұрылым ұсыну мүмкіндігін талқылап жатқанын хабарлады. Газетте Австралияның Папуа-Жаңа Гвинеяның Вейвак, Кикори, Ванимо және Манус аралдарындағы порттарды кеңейтуге Қытайдың танытқан қызығушылығына қарсы тұрғаны айтылған. Манус аралы осы төрт порттың ең маңыздысы, себебі ол маңызды теңіз жолдарына жақын орналасқан терең сулы порт. RAN 1950 жылдардан бастап 1974 жылы Папуа-Жаңа Гвинея қорғаныс күштеріне берілгенге дейін Манус аралында теңіз базасын пайдаланды.
Жұлдыздар аралық метеор
2022 жылдың сәуірінде CNEOS 2014 01 08 аталған 2014 жылғы метеордың Күн жүйесінен тыс жерден келген және Жерге соғылған алғашқы белгілі нысан екені расталды. Кейбір сынықтар Манус аралының жағалауынан табылып, оларды зерттеуге болады.