Кіріспе

Берлиндегі мемлекеттік университет, Германия

Берлиннің Гумбольдт университеті (қысқартылған HU Berlin) – Германияның Берлин қаласындағы Митте орталық ауданында орналасқан мемлекеттік зерттеу университеті. Университет 1809 жылы Фредерик Вильгельм III, Вильгельм фон Гумбольдт, Иоганн Готлиб Фихте және Фридрих Даниэль Эрнст Шлейермахердің бастамасымен Берлин университеті (Universität zu Berlin) ретінде құрылып, 1810 жылы есігін ашты. Бұл Берлиннің төрт университетінің ең көнесі. 1828 жылдан 1945 жылы жабылуына дейін Фридрих Вильгельм университеті деп аталды. Суық соғыс кезеңінде университет Шығыс Берлинде орналасып, Батыс Берлиндегі Бос университетінің ашылуымен де-факто екіге бөлінді. 1949 жылы университет Александр және Вильгельм фон Гумбольдттың құрметіне қазіргі атауын алды. Университет тоғыз факультеттен, соның ішінде Берлиннің Бос университетімен бірлескен медициналық факультеттен тұрады. Шамамен 32 000 студент білім алып жатыр, ал бакалавриаттан докторантураға дейінгі 189 мамандық бойынша білім беру бағдарламалары ұсынылады. Басты кампусы Берлиннің орталығындағы Унтер-ден-Линден бульварының бойында орналасқан. Университет жоғары білім берудегі Гумбольдт моделін қадағалап, басқа еуропалық және батыс университеттеріне зор ықпал еткені үшін бүкіл әлемде танымал. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында табиғи ғылымдар саласындағы әлемдегі ең беделді университеттердің бірі саналды, себебі оның профессорлары, мысалы Альберт Эйнштейн, физика және басқа ғылымдарда маңызды жаңалықтар ашты. Университеттің өткен және қазіргі профессорлық-оқытушылар құрамы мен түлектерінің арасында 57 Нобель сыйлығының лауреаттары бар.

1967 жылы қираған Потсдам қалалық сарайынан алынған сегіз мүсін университет ғимаратының бүйір қанаттарына орнатылды. Қазіргі уақытта мүсіндерді 2013 жылы Бранденбург Ландтагы ретінде қайта жаңартылған Потсдам қалалық сарайына қайтару мәселесі талқыланып жатыр.

Ерте тарих

Берлин университеті 1809 жылғы 16 тамызда, Пруссия реформасы кезеңінде, король Фридрих Вильгельм III-нің бастамасымен, либералды Пруссия білім беру саясатшысы Вильгельм фон Гумбольдттың ықпалымен құрылды. Бұл, Бонн университетінің құрылысына ұқсас болды. Университет 1748 жылдан 1766 жылға дейін Фридрих Ұлының інісі, марқұм ханзада Генрих үшін салынған сарайда орналасқан. Оның әйелі және 90 адамдық қызметкерлер көшіп кеткеннен кейін, 1809 жылдың қысында ғимаратта алғашқы ресми емес лекциялар оқылды. 1828 жылдан 1945 жылға дейін мектеп өзінің негізін қалаушының құрметіне Фридрих Вильгельм университеті деп аталды. 1826 жылы студенттердің бірі Людвиг Фейербах университет туралы былай деді: "Бұл жерде ішімдік, дуэль және жағымды демалыстар туралы сөз жоқ; басқа ешбір университетте мұндай еңбекқорлықты, студенттік ұсақ-түйек интригаларынан гөрі маңызды нәрселерге қызығушылықты, ғылымға бейімділікті, осындай тыныштық пен үнсіздікті таба алмайсыз. Осы еңбек ғибадатханасымен салыстырғанда, басқа университеттер жай ғана тойханалар сияқты көрінеді". Университетте соңғы екі ғасырдың Германияның ең ұлы ойшылдарының көптеген өкілдері білім алды, олардың ішінде субъективті идеалист философ Иоганн Готлиб Фихте, теолог Фридрих Шлейермахер, абсолюттік идеалист философ Г.В.Ф. Гегель, романтикалық құқық теориясының негізін қалаушы Фридрих Карл фон Савиньи, антиоптимист философ Артур Шопенгауэр, объективті идеалист философ Фридрих Шеллинг, мәдениет сыншысы Уолтер Бенджамин және әйгілі физиктер Альберт Эйнштейн мен Макс Планк болды. Марксистік теорияның негізін қалаушылар Карл Маркс пен Фридрих Энгельс, ақын Генрих Гейне, романист Альфред Дёблин, структурализмнің негізін қалаушы Фердинанд де Соссюр, Германияны біріктіруші Отто фон Бисмарк, Германия Коммунистік партиясының негізін қалаушы Карл Либкнехт, афроамерикалық пан-африкалық В.Е.Б. Дю Буа және Еуропаны біріктіруші Роберт Шуман, сондай-ақ 1800 жылдардың басындағы кезеңдегі әйгілі хирург Иоганн Фридрих Диффенбах осы университетте білім алды. Немец зерттеу университетінің құрылысы Джонс Хопкинс университеті сияқты мекемелер үшін үлгі болды. Бұған қоса, "Гумбольдт университеті Еуропаның қалған бөлігі үшін үлгі болды [ ] , оның басты қағидасы – жеке ғалымның немесе зерттеушінің жұмысында оқыту мен зерттеудің бірігуі" деп айтылады.

Кеңейту

Ғылым, құқық, философия, тарих, теология және медицина сияқты дәстүрлі пәндердің берік орнығуымен қатар, университет көптеген жаңа ғылыми салаларды қамтуға дамыды. Құрылтайшы Вильгельмнің інісі Александр фон Гумбольдт жаңа білімді ынталандырды. XIX ғасырдың екінші жартысында заманауи зерттеу орталықтарының салынуы табиғаттану ғылымдарын оқытуға көмектесті. Химияшы Август Вильгельм Хофман, физик Герман фон Гельмгольц, математиктер Эрнст Эдуард Кумер, Леопольд Кронекер, Карл Вейерштрасс, дәрігерлер Иоганн Петер Мюллер, Эмиль дю Буа Реймонд, Альбрехт фон Грейфе, Рудольф Вирхов және Роберт Кох сияқты белгілі ғалымдар Берлин университетінің ғылыми даңқына үлес қосты. Осы кеңею кезеңінде университет біртіндеп дамып, Берлиндегі басқа да дербес колледждерді өз құрамына қосты. Мысалы, Charité, Pépinière және Collegium Medico хирургикалық мекемелері. 1710 жылы король Фридрих I қала қақпасындағы обаға қарсы карантин үйін салдырған, ал 1727 жылы «әскер патшасы» Фридрих Вильгельм оны қайта атап: «Es soll das Haus die Charité heißen» (Бұл үйге Charité [француз тілінде қайырымдылық] деп атау керек) деді. 1829 жылға қарай бұл орын Фридрих Вильгельм университетінің медициналық кампусына айналды және 1927 жылға дейін солай болды, ол кезде жаңа Университет ауруханасы салынды. Университет 1810 жылы табиғат тарихы коллекциясын құруды бастады, ол 1889 жылға қарай жеке ғимаратты қажет етіп, Naturkunde мұражайына айналды. 1790 жылы құрылған және университетке қосылған Tierarznei мектебі 1934 жылы Ветеринариялық медицина факультетінің (Grundstock der Veterinärmedizinischen Fakultät) негізін қалады. Сондай-ақ 1881 жылы құрылған Берлин ауыл шаруашылығы университеті (Landwirtschaftliche Hochschule Berlin) университеттың ауыл шаруашылығы факультеттерімен байланысты болды. 1870 жылдың тамызында Франциямен соғысқа дейін жасалған сөйлеуінде Эмиль дю Буа Реймонд «Берлин университеті, король сарайының қарама-қарсысында орналасқан, негізгі құжатымыз бойынша Гогенцоллерн үйінің интеллектуалды сақшысы (das geistige Leibregiment des Hauses Hohenzollern)» деп мәлімдеді.

Үшінші рейх

1933 жылдан кейін Фридрих Вильгельм университеті, барлық неміс университеттері сияқты, нацистік режимнің ықпалына түсті. Осы кезеңде ректорлық қызметті Евгений Фишер атқарды. Университет кітапханасынан "дегенераттар" және режимге қарсылардың 20 000-ға жуық кітабы сол жылдың 10 мамырында Опера алаңында (қазіргі Бебель алаңы) СА күзетімен өткен демонстрацияда өртеліп, осы шарада Джозеф Геббельс сөз сөйледі. Осы оқиғаға арналған ескерткіш қазір алаң ортасында орналасқан, ол 20 000 томдық кітаптарға арналған бос сөрелермен жабдықталған жер астындағы ақ бөлмеге ашылатын шыны панель және Генрих Гейненің 1820 жылғы еңбегінен алынған эпиграф жазылған тақтадан тұрады: "Das war ein Vorspiel nur, dort wo man Bücher verbrennt, verbrennt man am Ende auch Menschen" ("Бұл тек бастарды ғана еді; кітаптарды жаққан жерде, соңында адамдарды да жаққан болады"). Кәсіби мемлекеттік қызметті қалпына келтіру туралы заң (неміс тілінде "Gesetz zur Wiederherstellung des Berufsbeamtentums") нәтижесінде 1933–1934 жылдары Фридрих Вильгельм университетінен 250 еврей профессоры мен қызметкері жұмыстан босатылып, көптеген докторлық диссертациялар күштен шығарылды. Студенттер, ғалымдар және нацистерге қарсы саяси оппоненттер университеттен қуылды және көбінесе депортацияланды. Осы кезеңде университет қызметкерлерінің шамамен үштен бірі нацистер тарапынан жұмыстан шығарылды.

Қырғи қабақ соғыс

Салқын соғыс кезінде университет Шығыс Берлинде орналасқан. Ол 1946 жылы Берлин университеті ретінде қайта ашылды, бірақ Германиядағы Кеңес әскери әкімшілігінің қуғын-сүргініне, соның ішінде либералды және социал-демократ студенттердің қуғын-сүргініне ұшырады. Совет оккупанттары дереу-ақ коммунистер еместерді қуғындап, университеттегі академиялық еркіндікті шектеді, лекцияларды Социалистік бірлік партиясының шенеуніктерге бекітуге жіберуді талап етті және кафетерийде советтік пропаганданы таратуды ұйымдастырды. Бұл студенттер мен профессорлық-оқытушы құрамы арасында күшті наразылық тудырды. 1947 жылдың наурыз айында НКВД құпия полициясы наразылыққа қатысқан бірнеше студентті тұтқындады. Лихтенбергтегі Берлиндегі Кеңес әскери трибуналы студенттерді «Берлин университетінде қарсылық қозғалысын» құруға, сондай-ақ тыңшылық әрекеттеріне қатысқан деп таныды және оларды 25 жылға мәжбүрлі еңбекке кесті. 1945 жылдан 1948 жылға дейін тағы 18 студент пен оқытушы тұтқындалды немесе ұрланды, олардың көпшілігі апталар бойы хабарсыз кетті, ал кейбіреулері Кеңес Одағына апарылып, өлім жазасына кесілді. Кеңес қуғын-сүргінінің құрбаны болған студенттердің көпшілігі кеңестік билік орнатқан коммунистік диктатураға қарсы либералды немесе социал-демократиялық қарсылықта белсенді қатысқан; Германияның коммунистік партиясы Веймар республикасының алғашқы күндерінен бастап социал-демократтарды өзінің басты жауы деп есептеген. Берлин блокадасы кезінде 1948 жылы АҚШ-тың қолдауымен Батыс Берлинде Берлиндегі еркін университет құрылды, ол Фридрих Вильгельм университетінің дәстүрлерін және профессорлық-оқытушы құрамын сақтап қалды. «Еркін университет» деген атау Батыс Берлиннің батыс «еркін әлемінің» бөлігі ретіндегі қабылданатын мәртебесін көрсетеді, ол жалпы алғанда «еркін емес» коммунистік әлемге және әсіресе Шығыс Берлиндегі «еркін емес» коммунистік бақылаудағы университетке қарама-қарсы қойылады.

Кітапхана

Патшалық кітапхана жеткіліксіз болғандықтан, 1831 жылы жаңа кітапхана құрылды, алғашқыда бірнеше уақытша орындарда орналасқан. 1871–1874 жылдары сәулетші Пол Эммануэль Спикердің жобасы бойынша кітапхана ғимараты салынды. 1910 жылы кітап қоры Берлин мемлекеттік кітапханасының ғимаратына көшірілді. Веймар дәуірінде кітапханада 831,934 том (1930) болды, осылайша ол сол кезде Германиядағы жетекші университет кітапханаларының біріне айналды. 1933 жылы нацистер кітаптарды өртеп жіберген кезде университет кітапханасынан ешбір том жойылмады. Екінші дүниежүзілік соғыстағы шығын салыстырмалы түрде аз болды. 2003 жылы табиғат ғылымдарына қатысты кітаптар Адлерсхоф кампусындағы жаңадан құрылған кітапханаға көшірілді, ол табиғат ғылымдарына ғана арналған. 2005 жылы Мемлекеттік кітапхананың ғимаратын босату қажет болғандықтан, Берлиннің орталығындағы негізгі ғимаратқа жақын жаңа кітапхана ғимараты салынды. "Якоб және Вильгельм Гримм орталығы" (студенттер GZ деп атап өткендей) 2009 жылы ашылды. Барлығы, университет кітапханасында шамамен 6,5 миллион том, 9,000 журнал мен мерзімдік басылым бар, ол Германиядағы ең ірі университет кітапханаларының бірі. Сексология институтының кітаптары нацистердің кітаптарды өртеу кезінде жойылды, ал институт та жойылды. Магнус Хиршфельд қорының талаптары бойынша үкімет институттың жұмысын оның негізін қалаушы қайтыс болғаннан кейін университетте жалғастыруға келісті. Алайда, бұл талаптар орындалмады. 2001 жылы университет Роберт Кох институтынан Сексология мұрағатын сатып алды, ол Эрвин Й. Хейберле сыйлаған үлкен жеке кітапханамен құрылған. Қазір ол жаңа Магнус Хиршфельд орталығында орналасқан.

Халықаралық серіктестіктер

HU студенттері Уорвик университеті, Принстон университеті және Вена университеті сияқты серіктес оқу орындарында бір семестр немесе бір жыл оқуға баруға мүмкіндік алады.