Кіріспе
Ретроградты талдау шахматтық мәселесі – дәлелдеу ойыны ретроградты талдау шахматтық мәселесінің бір түрі. Шешуші бастапқы шахматтық позициядан ойынды құруы керек, ол белгілі бір позициямен аяқталады (осылайша, осы позицияға жету мүмкіндігін дәлелдейді) белгілі бір қадамдардан кейін. Егер қысқарақ шешім болмаса, дәлелдеу ойыны ең қысқа дәлелдеу ойыны деп аталады. Бұл жағдайда міндет – берілген позициямен аяқталатын ең қысқа мүмкін ойынды құру. Жарияланғанда ең қысқа дәлелдеу ойындары шешушіге диаграмма түрінде, яғни қол жеткізілетін соңғы позициямен және "SPG in 9.0" сияқты тақырыппен ұсынылады. Мұндағы "SPG" – "ең қысқа дәлелдеу ойыны" дегеннің қысқартылған түрі, ал "9.0" – позицияға жету үшін жасалуы тиіс қадамдар санын көрсетеді; "9.0" – позиция қараның тоғызыншы қадамынан кейін қол жеткізілгенін білдіреді, "7.5" – позиция жеті жарым қадамнан кейін (яғни ақтың сегізінші қадамынан кейін) және т.б. Кейде тақырыпта көбірек мәтін болуы мүмкін, мысалы: "Ақтың жетінші қадамынан кейінгі позиция. Ойын қалай жүрді?". Жарияланған SPG-нің көпшілігі тек бір шешімге ие: шешімдегі қадамдар ғана емес, олардың реті де бірегей болуы керек. Олар шешушіге үлкен қиындық туғызуы мүмкін, әсіресе бастапқы позицияға бір қарағанда жасалған болжамдар көбінесе дұрыс емес болып шығады. Мысалы, бастапқы орнында тұрғандай көрінетін фигура шын мәнінде жоғарылатылған пешка болып шығуы мүмкін (бұл Пронкин тақырыбы деп аталады). Бірнеше шешімі бар дәлелдеу ойындары да бар, онда шешімдердің саны шартта көрсетіледі. SPG-нің көпшілігі шамамен алтыдан отыз қадамға дейін шешімге ие, бірақ елуден астам қадамнан тұратын бірегей шешімдері бар мысалдар да жасалған. Көптеген шахматтық мәселелерді құрастырушылар SPG-ге маманданған, олардың ең танымал өкілдерінің бірі – Мишель Кайло, ол 1970 және 1980 жылдары осы жанрды кеңінен танымал етті.
A proof game is a type of retrograde analysis chess problem. The solver must construct a game starting from the initial chess position, which ends with a given position (thus proving that that position is reachable) after a specified number of moves. A proof game is called a shortest proof game if no shorter solution exists. In this case the task is simply to construct a shortest possible game ending with the given position. When published, shortest proof games will normally present the solver with a diagram which is the final position to be reached and a caption such as "SPG in 9.0". "SPG" here is short for "shortest proof game" and the "9.0" indicates how many moves must be played to reach the position; 9.0 means the position is reached after black's ninth move, 7.5 would mean the position is reached after seven and a half moves (that is, after white's eighth move) and so on. Sometimes the caption may be more verbose, for example "Position after white's seventh move. How did the game go?". Most published SPGs will have only one solution: not only must the moves in the solution be unique, their order must also be unique. They can present quite a strong challenge to the solver, especially as assumptions which might be made from a glance at the initial position often turn out to be incorrect. For example, a piece apparently standing on its initial square may turn out to actually be a promoted pawn (this is known as the Pronkin theme). There are some proofgames which have more than one solution, and the number of solutions is then given in the stipulation. The majority of SPGs have a solution from about six to about thirty moves, although examples with unique solutions more than fifty moves long have been devised. A number of chess problem composers have specialised in SPGs, with one of the most notable examples being Michel Caillaud who did much to popularise the genre in the 1970s and 1980s.
Мәселелердің мысалы
Оң жақта салыстырмалы түрде қарапайым мысал келтірілген. Бұл Эрнест Клемент Мортимердің мәселесінің Андрей Фролькин нұсқасы және ол 1991 жылғы "Shortest Proof Games" журналында жарияланған. Бұл 4.0 нұсқадағы SPG. Шешімнің ақ атты g1-ден жылдырып, d7 және e7 пешкаларын, сондай-ақ g8 атты жеңіп, кейін өзі жеңіледі деп ойлау табиғи, бірақ шындығында шешім SPG-де жиі кездесетін парадокс элементін қамтиды: b8-ден бастаған ат жеңілген, ал қазір сол алаңдағы ат g8-ден келген. Шешім (төрт жүргізілістен кейін осы позицияға жетудің жалғыз мүмкін жолы) – 1. Nf3 e5 2. Nxe5 Ne7 3. Nxd7 Nec6 4. Nxb8 Nxb8. Екінші диаграммада көбірек шешімдері бар күрделі дәлелдеу ойынын көруге болады. Шешімдер: 1. b4 h5 2. b5 Rh6 3. b6 Rc6 4. bxc7 Rxc2 5. cxb8=Q Rxd2 6. Qd6 Rxd1 7. Qxd1 және 3. Rd6 4. bxc7 Rxd2 5. cxb8=B Rxc2 6. Bbf4 Rxc1 7. Bxc1, екі шешімде де Пронкин тақырыбын көрсетеді (бірінші шешімде патшайыммен, екінші шешімде слонмен).
Вариациялар
SPG-нің бірнеше түрі бар. Мәселе "8. b7 b8=N мат қою үшін ойын табыңыз" сияқты талапты қоюы мүмкін, яғни ойын бастапқы позициядан басталып, берілген қозғалыс нөмірінде берілген қозғалыспен аяқталуы керек. Немесе бұл тек ақ фигуралардың ғана қозғалатын бір жақты шешім болуы мүмкін (бұл шахматтың басқа түрлеріндегі сериялық қозғалысқа SPG-нің баламасы). Басқаша ережелер (мысалы, цирк шахматы немесе жеңіліске шақырған шахматы) немесе дәстүрлі фигураның орнына фантастикалық фигура қолданылуы мүмкін. SPG түріндегі мәселе – ақ және қараның әрбір қозғалысы бір-бірінің кері бейнесі болатын ең қысқа ойынды табу. Мүмкін шешімдер: 1. d4 d5 2. Qd3 Qd6 3. Qh3 Qh6 4. Qxc8#, 1. d4 d5 2. Qd3 Qd6 3. Qf5 Qf4 4. Qxc8# және 1. c4 c5 2. Qa4 Qa5 3. Qc6 Qc3 4. Qxc8#.