Кіріспе

Ретроградты талдау шахматтық мәселесі – дәлелдеу ойыны ретроградты талдау шахматтық мәселесінің бір түрі. Шешуші бастапқы шахматтық позициядан ойынды құруы керек, ол белгілі бір позициямен аяқталады (осылайша, осы позицияға жету мүмкіндігін дәлелдейді) белгілі бір қадамдардан кейін. Егер қысқарақ шешім болмаса, дәлелдеу ойыны ең қысқа дәлелдеу ойыны деп аталады. Бұл жағдайда міндет – берілген позициямен аяқталатын ең қысқа мүмкін ойынды құру. Жарияланғанда ең қысқа дәлелдеу ойындары шешушіге диаграмма түрінде, яғни қол жеткізілетін соңғы позициямен және "SPG in 9.0" сияқты тақырыппен ұсынылады. Мұндағы "SPG" – "ең қысқа дәлелдеу ойыны" дегеннің қысқартылған түрі, ал "9.0" – позицияға жету үшін жасалуы тиіс қадамдар санын көрсетеді; "9.0" – позиция қараның тоғызыншы қадамынан кейін қол жеткізілгенін білдіреді, "7.5" – позиция жеті жарым қадамнан кейін (яғни ақтың сегізінші қадамынан кейін) және т.б. Кейде тақырыпта көбірек мәтін болуы мүмкін, мысалы: "Ақтың жетінші қадамынан кейінгі позиция. Ойын қалай жүрді?". Жарияланған SPG-нің көпшілігі тек бір шешімге ие: шешімдегі қадамдар ғана емес, олардың реті де бірегей болуы керек. Олар шешушіге үлкен қиындық туғызуы мүмкін, әсіресе бастапқы позицияға бір қарағанда жасалған болжамдар көбінесе дұрыс емес болып шығады. Мысалы, бастапқы орнында тұрғандай көрінетін фигура шын мәнінде жоғарылатылған пешка болып шығуы мүмкін (бұл Пронкин тақырыбы деп аталады). Бірнеше шешімі бар дәлелдеу ойындары да бар, онда шешімдердің саны шартта көрсетіледі. SPG-нің көпшілігі шамамен алтыдан отыз қадамға дейін шешімге ие, бірақ елуден астам қадамнан тұратын бірегей шешімдері бар мысалдар да жасалған. Көптеген шахматтық мәселелерді құрастырушылар SPG-ге маманданған, олардың ең танымал өкілдерінің бірі – Мишель Кайло, ол 1970 және 1980 жылдары осы жанрды кеңінен танымал етті.

Мәселелердің мысалы

Оң жақта салыстырмалы түрде қарапайым мысал келтірілген. Бұл Эрнест Клемент Мортимердің мәселесінің Андрей Фролькин нұсқасы және ол 1991 жылғы "Shortest Proof Games" журналында жарияланған. Бұл 4.0 нұсқадағы SPG. Шешімнің ақ атты g1-ден жылдырып, d7 және e7 пешкаларын, сондай-ақ g8 атты жеңіп, кейін өзі жеңіледі деп ойлау табиғи, бірақ шындығында шешім SPG-де жиі кездесетін парадокс элементін қамтиды: b8-ден бастаған ат жеңілген, ал қазір сол алаңдағы ат g8-ден келген. Шешім (төрт жүргізілістен кейін осы позицияға жетудің жалғыз мүмкін жолы) – 1. Nf3 e5 2. Nxe5 Ne7 3. Nxd7 Nec6 4. Nxb8 Nxb8. Екінші диаграммада көбірек шешімдері бар күрделі дәлелдеу ойынын көруге болады. Шешімдер: 1. b4 h5 2. b5 Rh6 3. b6 Rc6 4. bxc7 Rxc2 5. cxb8=Q Rxd2 6. Qd6 Rxd1 7. Qxd1 және 3. Rd6 4. bxc7 Rxd2 5. cxb8=B Rxc2 6. Bbf4 Rxc1 7. Bxc1, екі шешімде де Пронкин тақырыбын көрсетеді (бірінші шешімде патшайыммен, екінші шешімде слонмен).

Вариациялар

SPG-нің бірнеше түрі бар. Мәселе "8. b7 b8=N мат қою үшін ойын табыңыз" сияқты талапты қоюы мүмкін, яғни ойын бастапқы позициядан басталып, берілген қозғалыс нөмірінде берілген қозғалыспен аяқталуы керек. Немесе бұл тек ақ фигуралардың ғана қозғалатын бір жақты шешім болуы мүмкін (бұл шахматтың басқа түрлеріндегі сериялық қозғалысқа SPG-нің баламасы). Басқаша ережелер (мысалы, цирк шахматы немесе жеңіліске шақырған шахматы) немесе дәстүрлі фигураның орнына фантастикалық фигура қолданылуы мүмкін. SPG түріндегі мәселе – ақ және қараның әрбір қозғалысы бір-бірінің кері бейнесі болатын ең қысқа ойынды табу. Мүмкін шешімдер: 1. d4 d5 2. Qd3 Qd6 3. Qh3 Qh6 4. Qxc8#, 1. d4 d5 2. Qd3 Qd6 3. Qf5 Qf4 4. Qxc8# және 1. c4 c5 2. Qa4 Qa5 3. Qc6 Qc3 4. Qxc8#.