Кіріспе
Кішкентай бекіткіш
Түйме – екі матаны бір-бірімен иілме немесе түйме тесігі арқылы байланыстыратын бекіткіш. Қазіргі заманғы киімдер мен сәнде түймелер көбінесе пластиктен жасалады, бірақ металдан, ағаштан немесе теңіз қабығынан да жасалуы мүмкін. Түймелер әмиян мен сөмке сияқты ыдыстарда да қолданылуы мүмкін. Түймелер киімге және осыған ұқсас заттарға тек әшекейлеу үшін тігілуі мүмкін. Қолданбалы өнер мен қолөнерде түйме халық өнерінің, шеберхана қолөнерінің немесе тіпті кішкентай өнер туындысының мысалы бола алады. Археологияда түйме маңызды артефакт саналады.
Тарих
Түймелер мен түймеге ұқсас заттар, бекіткіштер емес, әшекей немесе мортаяқ ретінде қолданылған, Инд өркениетінде оның Кот Диджи кезеңінде (шамамен б.з.д. 2800–2600 жж.), Шотландиядағы Қырандар қабірінде (б.з.д. 2200–1800 жж.), және Қытайдағы қола дәуірінде (шамамен б.з.д. 2000–1500 жж.) және Ежелгі Римде табылған. Б.з.д. 2000 жылға дейін Инд өркениеті әшекейлік мақсаттарда теңіз қабықшасынан жасалған түймелерді қолданған. Кейбір түймелер геометриялық пішінге қашалған және киімге жіппен тігу үшін тесілген. Мысырдың он сегізінші әулеті қымбат металдардан жасалған түймелерді тігу арқылы тігілген материалға тігілген, сәнді әшекейлі шаштарды қалдырды. Рим империясының былғары бұйымдарында алғашқы түйме тесіктерінің бірі кездеседі, легионерлік Локулус (қалта) металл тоға немесе түйме теріден жасалған тілікке салыну арқылы жабылатын. Осыған ұқсас механизм кейінірек ерте ортағасырлық аяқ киімде де пайда болды. Түймелер Византия империясында манжеттерді жабу және Мысыр туникаларының мойнын бекіту үшін 5-ші ғасырдан кешіктірмей пайда болды.
Контейнер ретінде
Он жетінші ғасырдан бері, осы мақсат үшін қорап тәрізді металл түймелер арнайы жасалғаннан бастап, түймелер есірткі тасымалдаушылардың заңсыз заттарды жасырып, тасымалдауға тырысқан заттарының бірі болып келген. Көрсетілген әдісті қазіргі замандағы кемінде бір тасымалдаушы да қолдануға тырысқан. Дүниежүзілік соғыстар кезінде металл түймелердің ішіндегі кеңістікті пайдалана отырып, британдық және АҚШ әскери медальон түймелері жасалды, олардың ішіне миниатюралық, жұмыс істейтін компастар орналастырылды.
Материалдар мен өндіріс
Батырмалар дерлік барлық мүмкін материалдардан – табиғи және синтетикалық материалдардан, сондай-ақ олардың қоспаларынан жасалғандықтан, батырмалардың материалдық құрамының тарихы материалдар технологиясының даму кезеңдерін көрсетеді. Батырмаларды қолөнершілер, шеберлер немесе суретшілер шикізаттан немесе табылған заттардан (мысалы, қазбалар) немесе олардың үйлесімінен жеке-жеке жасауға болады. Балама ретінде, олар төмен технологиялық шағын өнеркәсіптің өнімі болуы мүмкін немесе жоғары технологиялық фабрикаларда жаппай өндірілуі мүмкін. Суретшілер жасаған батырмалар – бұл өнер туындылары, батырма коллекционерлері оларды «студиялық батырмалар» (немесе студиялық қолөнерден қарапайым «студиялар») деп атайды. 1918 жылы АҚШ үкіметі халықаралық батырма нарығын жан-жақты зерттеді, онда өсімдік сүйегінен, металдан, шыныдан, галалиттен, жібектен, зығырдан, мақтадан тоқылған, қорғаштан, түйреуіштерден, эмальдан, резеңкеден, бұғы мүйізінен, ағаштан, мүйізден, сүйектен, былғарыдан, қағаздан, картоннан, аналық перленең қабықтан, целлулоидтан, фарфордан, композициядан, қалайыдан, мырыштан, ксилониттен, тастан, матамен қапталған ағаш формалардан және папье-машеден жасалған батырмалар тізімделген. Өсімдік сүйегі костюмдер мен көйлектерге ең танымал материал болса, ал папье-маше – аяқ киімге арналған ең көп таралған батырма болды. Бүгінгі таңда, батырма жасауда қатты пластик, теңіз қабықшасы, металдар және ағаш ең көп қолданылатын материалдар; ал қалғандары көбінесе тек премиум немесе антиквариаттық киімдерде немесе коллекцияларда кездеседі. Әлемдегі батырма өндірісінің 60%-дан астамы Қытайдың Йонгцзя округіне қарасты Цяотудан келеді.
Жасалу және қаптау әдістері
Тарихи тұрғыдан алғанда, түймелердің сәні қолданбалы эстетика мен қолданбалы көркем өнердегі бағыттарды көрсетіп келген, түйме жасаушылар зергерлік өнер, керамика, мүсіншілік, сурет салу, гравюра, металл өңдеу, тоқыма және тағы да басқа техникаларды пайдаланған. Төменде түйме жасауда қолданылған құрылымдық және әшекейлеу техникаларының бірнеше мысалы келтірілген:
Тіркелу стилі
Жай немесе тігілген түймелерде түймешікті бекіту үшін жіп тігілетін тесіктер болады. Жалпақ түймелерді қолмен емес, тігін машинасымен бекітуге болады, ал ауыр маталармен қолданғанда, түйме биіктігін матадан жоғары көтеру үшін жіптің иығын жасауға болады. Сағақ түймелердің артқы жағында ойыс шығыңқылық болады, оған жіп тігіліп түйме бекітіледі. Сағақ түймелердің сағағы түйменің өзінен жасалған немесе басқа материалдан жасалған бөлек бөліктен тұруы мүмкін және түймеге қосылуы мүмкін, немесе түймеге тікелей қалыпталып немесе ойылып жасалуы мүмкін. Соңғы жағдайда коллекционерлер мұндай түймелерді «өз сағағы бар» деп атайды. Шығыршық түймелер (сонымен қатар иінтірек түймелер немесе жай ғана шығыршықтар) нақты түймеден және оған тар металл немесе пластик табанша арқылы жалғанған екінші, түймеге ұқсас элементтен тұрады. Біріктірілуі керек екі қарама-қарсы тесіктен өткізілген нақты түйме және оның жұптасқан бөлігі оларды біріктіріп ұстайды. Мұндай түймелердің танымал мысалдары – көйлектің иінтіректері мен манжеттері. Кескіштер (сонымен қатар қысым түймелері немесе баспа түймелер) – матадан қысылған металл (әдетте латунь) дөңгелек дискілер. Олар көбінесе киімде, әсіресе джинс бұйымдарында, мысалы шалбар мен күртелерде кездеседі. Олар материалға берік бекітіледі. Металл қақпаққа сүйенгендіктен, қысым түймелерін матаның құрылымын бұзбай алып тастау қиын. Олар екі жұптан тұрады: еркек жұп және әйел жұп. Әр жұптың бір беткі (немесе үстіңгі) және артқы (немесе төменгі) жағы бар (мата олардың арасына салынады). Тоггерлер – ортасынан бауі қосылған таяқша тәрізді. Олар тесіктен ұшымен өткізіліп, содан кейін бүйірге бұрылады. Магниттік түймелер, аты айтып тұрғандай, магниттік күш арқылы бір-біріне жабысатын түймелер. Түймелерді матаға тігіп немесе магниттік күшпен бекітуге болады.
Матадан жасалған түймешіктер
Қапталған түймелер – матамен қапталған, түймеге матаны бекітетін жеке артқы бөлігі бар нысандар. Мандарин түймелері немесе бақалар – күрделі өрілген жіптерден жасалған түймелер. Мандарин түймелері – мандарин киімінің (қытай тілінде ципао және чхёнсам) маңызды бөлігі, олар иілмелермен жабылады. Мандарин түймелерін манжеткаға тағу үшін қолданылатын жұп түймелер жібек түйіндер деп аталады. Кестеленген немесе мата түймелер – форма деп аталатын түйме немесе сақинаға тығыз тігістермен (әдетте зығыр жіппен) кестелеу немесе тоқу арқылы жасалады. 17-шы ғасырдан 1750 жылға дейін қолмен жасалған Дорсет түймелері және "өлген бастың" түймелері осы типке жатады.
Батырмалардың өлшемдері
Батырманың мөлшері оның қолданылуына байланысты. Көйлектегі түймелер әдетте кішкентай болып, біріне-бірі жақын орналасады, ал пальтодағы түймелер үлкенірек болып, бірінен-бірі алыс орналасады. Түймелердің мөлшері көбінесе линь (немесе сызықтар, қысқартылып L) арқылы өлшенеді, онда 40 линь 1 дюймға тең келеді. Мысалы, кейбір стандартты түймелердің мөлшері 16 линь (10,16 мм, ерлер көйлектерінің стандартты түймелері) және 32 линь (20,32 мм, костюм пиджактарындағы әдеттегі түйме) болып табылады.
Музейлер мен галереяларда
Кейбір мұражайлар мен көркемсурет галереялары өз коллекцияларында мәдени, тарихи, саяси және/немесе көркемдік тұрғыдан маңызды түймелерді сақтайды. Виктория және Альберт мұражайында, әсіресе зергерлік бұйымдар коллекциясында, сондай-ақ Смитсондар институтында көптеген түймелер бар. Бірмингемдегі түйме жасау компаниясы Хаммонд Тернер & Sons онлайн-мұражайда суреттер галереясымен және түймелерге қатысты тарихи мақалалармен, оның ішінде Чарльз Диккенстің 1852 жылғы түйме жасау туралы мақаласымен бөліседі. АҚШ-та ірі түйме коллекциялары Коннектикут штатының Уотербери қаласындағы Уотербери түйме мұражайында, Массачусетс штатының Монсон қаласындағы Keep Homestead мұражайында, онда кең көлемді түйме архиві де бар, және Иллинойс штатының Гурни қаласындағы The Button Room-да көпшілікке көрсетіледі.
Орналасуы
Классикалық киімде түймелер әйелдер үшін сол жақта, ал ерлер үшін оң жақта орналасады. Мұның себептері нақты белгісіз, бірақ ерлер киіміндегі осы ерекшелік көбінесе қаруды солдан оңға қарай тарту қажеттілігімен байланыстырылады; сонда қару киімді ашқанда ілігіп қалмайды. Әйелдер киімі үшін берілетін ең көп таралған түсінік – жоғары топтағы әйелдердің киімдері өте күрделі болғандықтан, оларды киіндіру үшін қызметшілер қажет болған, ал түймелерді сол жаққа орналастыру оң қолымен жұмыс істейтін қызметшілерге қолайлырақ болған. Кейбір яһудилер бұл ережені керісінше қолданады, себебі Торада оң жақтан бастап киінуге кеңес беріледі немесе Кабала бойынша оң жақ жақсылықты білдіреді.
Саясатта
Саяси маңызы бар киім түймелерінің, негізінен американдық дәстүрі 1789 жылы Джордж Вашингтонның алғашқы президенттік инаугурациясымен басталған сияқты. Коллекционерлер бұл түймелерді "Вашингтонның тұсаукесерлері" деп атайды, олар мыс, латунь немесе Шеффилд пластинасынан жасалған, пальтолар үшін үлкен, ал шалбарлар үшін кішкентай өлшемде болып келген. Жиырма екі үлгіде қолмен соғылған, қазірде құнды мәдени мұралар саналады. 1840 және 1916 жылдар аралығында американдық саяси науқандарда киім түймелері пайдаланылды және олар бүгінге дейін коллекцияларда сақтаулы. Алғашқыда бұл түймелер көбінесе латуньдан жасалған (бірақ мөрленген немесе қалыпталған суреттері бар мүйіз және резеңке түймелер де кездеседі) және ілмекшелі тіреулері болған. Шамамен 1860 жылы, ұзын штырғылармен жабдықталған, жапсырма немесе артқы жағында штырғысы бар конструкция пайда болды, бұл ықтимал, лапельдер мен галстуктерге бекіту үшін қолданылды. Науқандық түймелер мен белгілерде Джордж Вашингтонның суретін, сол кездегі үміткердің суретімен бірге көрсету – соңғы уақыттарға дейін сақталған кең таралған практика. Ең танымал науқандық түймелердің бірі Авраам Линкольн үшін жасалған. Линкольннің инаугурациясын және оның өміріндегі басқа да маңызды оқиғаларды, оның тууы мен қайтысын еске алатын естелік түймелер де жасалды және олар да жоғары бағаланады.