Кіріспе

Strähle құрылымы – белгілі бір рационалды музыкалық құралымдағы дыбыс биіктіктерін алу үшін бірдей диаметрлі және кернеулі тербелмелі ішектер тізбегінің ұзындығын анықтауға арналған геометриялық әдіс. Ол алғаш рет 1743 жылы Швеция Корольдік Ғылым академиясының еңбектерінде шведтік орган жасау шебері Даниэль Страле (1700–1746) жариялаған. Академия хатшысы Якоб Фаггот мақалаға дұрыс есептелмеген дыбыс биіктіктерінің жиынтығын қосты, ал бұл деректер 1776 жылы Фридрих Вильгельм Марпургтың «Музыкалық темперамент туралы тәжірибе» еңбегінде қайта жарияланды. 1800 жылдар шамасында жарық көрген бірнеше неміс оқулықтарында бұл қате алғаш рет 1779 жылы Кристолиб Бенедикт Фанк анықтағаны айтылған, бірақ құрылымның өзі жиырмасыншы ғасырдың ортасына дейін көп назар алмаған. Сол кезде, құрал жасау теориясының маманы Дж. Мюррей Барбур оны тең темперамент пен кіші түбірлердің ұқсас экспоненциалдық шамаларын жақындатудың тиімді әдісі ретінде ұсынды және оның негізгі математикалық принциптерін жалпылады. Математиктер Иан Стюарт пен Исаак Джейкоб Шенбергтің мақалалары арқылы бұл құрылым таспалы музыкалық аспаптар жасау құралы ретінде танымал болды және олар оны білімі жоқ шебер жасаған бірегей және керемет әдемі шешім деп бағалады. Ағылшын тіліндегі жаңа еңбектерде қолданылатын «Strähle» атауы Марпург мәтініндегі транскрипция қатесінен туындаған, онда ескі үлгідегі көтерілген «e» әрпі көтерілген сақинаның орнына қолданылған.

Өмірбаян

Даниэль П. Страхле XVIII ғасырдың екінші ширегінде Орталық Швецияда орган жасаушы ретінде белсенді болды. Ол Стокгольмдегі маңызды орган жасаушы Йохан Николас Кахманның шәкірті болып жұмыс істеді және 1741 жылы, Кахманның қайтысынан кейін төрт жыл өткен соң, Страхлеге орган жасауға рұхсат берілді. Швецияда сол кездегі қағида бойынша, музыка аспаптарының әр түрі бойынша ең танымал бірнеше шеберлер ғана ие болатын рұхсат, монополия оған орган жасау мен жөндеуге, сондай-ақ жұмысшыларды оқыту мен тексеруге заңдық құқық берді, сонымен қатар бұл шебердің жұмысы мен білімінің сапасының кепілі болды. 1743 жылғы оның органы Стромсхольм сарайының капелласында түпнұсқа күйінде сақталған; ол клавикордтар жасағаны да белгілі, ал 1738 жылғы ерекше конструкциясы мен аспап шкаласы, оған қол қойылған, Стокгольм музыка мұражайында сақталады. Оның шәкірттеріне оның жүрегі туыс Петтер Страхле және Джонас Грен кірді, олар әйгілі Стокгольм орган жасаушылары Грен мен Страхле серіктестері болды. Ал Абрахам Абрахамссон Хюльферс өзінің 1773 жылы жарық көрген «Historisk Afhandling om Musik och Instrumenter» кітабында Страхленің механиканы (оның ішінде математиканы да) Швеция Ғылым академиясының негіс қалаушысы Кристофер Полхемнен үйренгенін жазды. Ол 1746 жылы солтүстік Упландтағы Лёвстабрукте қайтыс болды. Страхле өз құрылысын «клавикорд пен оған ұқсас аспаптардың тонын реттеуде темпераментті анықтау үшін жаңа өнертабыс» деп жариялады. Бұл мақала жаңадан құрылған Швеция Корольдік Ғылым академиясының төртінші томында жарияланды. Органолог Ева Хелениус музыкалық тондарды реттеу мәселесі 1740 жылдары Академияда қызу талқыланғанын айтты. Страхле өзі академия мүшесі болмаса да, ол Академия жариялаған практикалық музыкалық тақырыптарға арналған үшінші мақала болды – алғашқы екеуі әуесқой аспап жасаушы, пастор және Академия мүшесі Нильс Брелинге тиесілі, олар клавесин мен клавикордқа қатысты өнертабыстарды сипаттады. Страхле мақаласында бұл әдісті «кейбір ойлар мен көптеген тәжірибелер» арқылы жасағанын, оның мақсаты темпераменттегі ішектердің ұзындығын анықтау үшін өлшем құралы жасау болғанын, ол оны құлаққа ең жұмсақ («sväfningar») ететін, сонымен қатар ең пайдалы және теңдестірілген тондарды құрайтынын жазды. Оның нұсқаулары сол кезеңде жарияланған белгілі тондарға ұқсас темперлі интервалдардың диапазонымен тұрақсыз тонды тудырады, бірақ ол тондардың өзі туралы қосымша түсіндірме немесе сипаттама бермеді; бүгінде бұл тең темпераментке жуық деп есептеледі. Ол өз құрылысының артықшылықтарын да толыққанды түсіндірмеді, ол есептеулер мен өлшеулерді қажет етпей, тек түзу сызық пен циркуль арқылы дәл және қайталанатын нәтижелерді бере алады; ол құрылысты бес қадамда ғана сипаттады, және ол Дом Бедо де Сель әдісімен сипатталған арифметикалық әдістерге қарағанда аз қайталанады. Страхле бұл жүйені клавикордқа қолданғанын айтты, бірақ ішектердің дыбыстық ұзындығын анықтау әдісі басқа да көптеген музыкалық аспаптарда қолданылуы мүмкін, бірақ мақалада сипатталған екі мысалдан басқа оның кеңінен қолданылғандығын көрсететін дәлелдер аз, және олардың қазіргі орны белгісіз.

Құрылыс

Стрехле алдымен I-ден XIII-ге дейін белгіленген нүктелермен он екі тең бөлікке бөлінген қолайлы ұзындықтағы QR сызық сегментін салуды тапсырды. QR содан кейін OQ және OR екі есе QR-ден ұзын және O нүктесінен базадағы нөмірленген нүктелердің әрқайсысы арқылы тартылған сәулелері бар теңқабыршалы үшбұрыш негізі ретінде қолданылады. Соңында R нүктесінен үшбұрыштың қарсы жағында P нүктесі арқылы өткен бұрышта сызық тартылады. Сызық R-ден P-ге дейінгі екі есе қашықтықта орналасқан M нүктесіне дейін жеті бірлік арақашықтықта орналасқан. Штрахель өзінің сызығына PR "Linea Musica" деп атағанын жазды, ол Хелениус Полхемнің қазіргі Linköping Stifts och Landsbibliotek-те орналасқан, бірақ ертерек қолжазбада қолданған термині екенін атап өтті. Бұл композитор мен геометр Харальд Валлериус (1646-1716) және Штрахельдің бұрынғы жұмыс берушісі Дж. Н. Кахманмен бірге келгенін Хелениус көрсетті. Ол музыкант болмаған сияқты, бірақ Хелениус математикалық тұрғыдан музыкалық тақырыптарға қызығушылық танытқандығын және академия арқылы музыкалық аспап жасаушылармен мерзімді түрде байланысқа түскенін жазған. Хелениус сонымен қатар Фэгготтың Швецияда музыкалық аспаптарды жасауға белсенді, тіпті жанама және өлімнен кейінгі әсері бар деген теорияны ұсынды. Ол Йохан Броман 1756 жылы жасаған екі эксперименталды аспапта пайдаланылған ұзақ тенорлы сымдарды ұсынған болуы мүмкін деп мәлімдеді, бұл Швецияда XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында салынған клавикорд түріне әсер етті. +Faggot және Stråhle-дің сымдарының ұзындығы және олардың салыстырмалы биіктігі Faggot N. 3 Stråhle нота ұзындығы cents ұзындығы cents қатынасы C 10000 0 10000 0 1/1 c♯ 9379 111 9432 101 211/199 d 8811 219 8899 202 109/97 d♯ 8290 325 8400 302 25/21 e 7809 428 7930 401 29/23 f 7365 529 7490 500 239/179 f♯ 6953 629 7073 600 41/29 g 6570 727 6676 699 253/169 g♯ 6213 824 6308 798 65/41 a 5881 919 5955 897 89/53 a♯ 5568 1014 5621 997 137/77 b 5274 1108 5303 1098 281/149 c 5000 1200 5000 1200 2/1

Өз мақаласында Фэггот Штрахельдің қолданған тригонометриялық қадамдарын, жаңа күйдің дыбыстық ұзындығын есептеу үшін, таза третья, кварта және квинталары бар күймен ("N. 1" деп белгіленген кестеде) және "ескі темперамент" деп атаған тең темпераментпен ("N. 2") салыстыру мақсатында сипаттады. Ол нәтижедегі сандар жиынтығының "бұрын сипатталған ойлап табуға сәйкес күйлердің күйін, музыкалық аспаптағы музыкалық биіктіктерде жағымды дыбыстармен және жақсы тепе-теңдікпен құлаққа ұнайтынын және осылайша көре білуге мүмкіндік беретінін көрсетуі керек, ал көз еститін нәрсені көреді". Екі мақала да 1751 жылы жарияланған Академияның еңбектерінің неміс тіліндегі басылымында қайта жарияланды, ал кейіннен Марпург 1776 жылы Versuch über die musikalische Temperatur-ға Фэгготтың есептелген сымдарының ұзындығы туралы кестесін қосты, ал ол жасаған күйде батыс өнер музыкасында әдеттегіден тыс интервалдар бар. Фанк бұл айырмашылықты 1791 жылы Гелердің Физикалық сөздігінде және 1804 жылы Фишердің Физикалық сөздігінде байқады, ал қателікті Эрнст Хладни 1830 жылы Die Akustik деп атап көрсетті. Швецияда осы уақыт аралығында осындай пікірлер жарияланбаған көрінеді. Бұл жұмыстар Фэгготтың қателігін логарифмикалық кестелердегі синустық бағананың орнына тангенс мәнін қолданғанынан туындаған деп хабарлайды. Қате RP бұрышын шамамен жеті градусқа артық етіп жасаудан тұрады, бұл QP-нің тиімді ұзындығын 8.605-ке дейін арттырды. Бұл оның жанында ұсынған күйлермен салыстырғанда темперамент қателерін қатты арттырды, дегенмен Фэгготтың бұл көзге көрінетін кемшіліктерді байқағаны белгісіз, өйткені ол мақалада Штрахельдің құрылымы немесе темпераменті туралы қосымша пікірлер жасамады.

Түзету

Stråhle нұсқауларына сәйкес жасалған күйлеу – рационалды темперамент, онда бесіншілердің диапазоны 696-ден 704 центке дейін, яғни таза бесіншіден шамамен бір центтен азырақ, ал жай 3:2 қатынасынан екі центке дейін жоғары. Үлкен үштіктердің диапазоны 396 центтен 404 центке дейін, немесе жай 5/4 қатынасынан он центке дейін жоғары, ал пифагорлық 81/64 қатынасынан үш центке дейін төмен. Бұл интервалдар қабылданатын деңгейде саналады, бірақ бүгінгі танымал он жетінші және он сегізінші ғасырларда жарияланған күйлерге тән, жиі қолданылатын тональностьтарға жақсы үштіктердің таралуы жоқ, олар жақсы темпераменттер деп белгілі. Ең жақсы бесінші F♯ тональностьында немесе MB көрсеткен биіктікте, онда үшінші 398 центке тең, ал ең жақсы үшінші E тональностьында, онда бесінші 697 центке тең. Екі интервалдың ең жақсы комбинациясы F тональностьында, ал ең нашар комбинациясы B♭ тональностьында.

Барбурдың әдістерін Шенберг жетілдіреді

Бұл мақала төрешісі Исаак Якоб Шенберг қосымша екі ескертумен бірге жарияланды. Ол Барбурдың формуласы бөлшектік сызықтық түрлендіру екенін, сондықтан перспективалық қатынасты талап ететінін, ал екі түзудегі сәйкес үш жұп нүкте проективті сәйкестікті бірегей анықтайтынын, демек Барбурдың OA-ның QR-ға перпендикуляр болуы шартының маңызсыз екенін атап өтті. Бұл қадамды жою QR ұзындығын ыңғайлырақ таңдауға және операциялар санын азайтуға мүмкіндік береді. Шенберг сондай-ақ Барбурдың теңдеуін үш нүкте (m=0, m=1/2 және m=1) арқылы экспоненциалдық қисықтың интерполяциясы ретінде қарастыруға болатынын көрсетті, бұл туралы ол 1976 жылы «American Mathematical Monthly» журналында жарияланған «Гитарадағы тақташалардың орналасуы туралы» атты қысқа мақаласында толығырақ жазды. Бұл мақала Stråhle-дің жарты октава үшін таңбаны кездейсоқ пайдалануы туралы қысқаша талқылаумен аяқталды, бұл санның үздіксіз бөлшек кеңеюінің бірден-бір жуықтамасы және оның бөлімінің мөлшері үшін ең жақсы рационалды жуықтама болып табылады.

Стюарт және жалғасқан бөлшектер

Иан Стюарт Страле құрылымындағы бөлшектік жуықтамаларды кеңейтті, ол құрылым туралы 1992 жылы жарық көрген "Another Fine Math You've Got Me Into" кітабындағы "Жақсы темперленген калькулятор" және 2006 жылы жарияланған "Музыка және математика" жинағындағы "Faggot's Fretful Fiasco" мақалаларында жазды. Стюарт құрылымды проективті геометрия тұрғысынан қарастырып, оны бастапқыда бөлшектік сызықтық функция ретінде қарастырып, Барбур сияқты бірдей формулаларды туындатты. Ол құрылымдағы жасырылған жуықтаманы , яғни ол тудыратын жарты октавадан келесі төменгі жақындау ретінде атап көрсетті. Бұл функцияның m=0,5 үшін қарапайымдануының салдары, мұнда жаратушы жуықтама болып табылады.

Музыкалық аспаптарға қолданылатын ұқсас әдістер

Барбур құрастырған монохордтарды бөлудің геометриялық және арифметикалық әдістері, сондай-ақ музыкалық аспаптардың тақташалары, олардың әрқайсысы көрсететін немесе білдіретін әртүрлі қосымшаларды көрсету мақсатында жасалған. Шенберг пен Стюарттың еңбектері де осыған ұқсас бағытты және сілтемелерді сақтаған. Жаңа аспаптарды жобалау үшін Стрэхлеге ұқсас құрылымдарды көрсететін пианино жасау туралы үш оқулық, олардың дыбыстарының қосымшасын тәуелсіз қарастырады. Екі құрылым да Шенбергтің Барбурдың «Сандардың түбірлеріне геометриялық жуықтау» еңбегінде айтқан пікіріне сәйкес, перпендикуляр емес форманы қолданады, ал біреуі ең жақсы нәтижелерге жетеді, ал екіншісі 2-ден өзге түбірді қолдануды көрсетеді.

Кюцинг

Карл Кюцинг, 19-ғасырдың ортасында Бернде орган және фортепиано жасаушы, фортепиано дизайны туралы өзінің алғашқы кітабында – 1833 жылғы «Теориялық-практикалық фортепиано құрылысы туралы нұсқаулықта» жазды, Марпургтің «Historisch kritischen Beitragen zur Aufnahme der Musik» журналының бір санында сипатталған әртүрлі геометриялық құрылымдарды оқығаннан кейін, ол октавадағы дыбыс ұзындығын анықтаудың қарапайым әдісін ойлап тапқан; ол бұл бөліністердің өте дәл болатынын және осы құрылымды гитаралардың табақтарын жасау үшін де қолдануға болатынын айтты. Кюцинг осы мақсатта жасалатын үлкен секторды сипаттағаннан кейін бұл құрылымды енгізді. Ол бұл екі әдісті де кейіннен, он бір жыл өткен соң жарық көрген «Das Wissenschaftliche der Fortepiano Baukunst» кітабына қоспады, онда ол октава ұзындықтары арасындағы шамамен 18:35 қатынасын пайдаланып ұзындықтарды есептеді және сымның нақты диаметріне бейімделген үздіріспес қисықпен жаңа әдіс ұсынды, бұл кернеудегі секірістерден туындаған дыбыстық айырмашылықтарды азайтуға бағытталған. Кюцингке белгілі дыбыс ұзындығын көрсететін bc сызық сегментін 45 градус бұрышпен ba сызығына дейін созуды, содан кейін b және c арасында орналасқан d нүктесіндегі октавасынан ba сызығына перпендикуляр сызықты созуды, ол e нүктесінде қиылысады, және де de-ні 12 тең бөлікке бөлуді тапсырды. ab сызығындағы a нүктесі de және db ұзындықтарын e нүктесінен b нүктесіне ауыстыру арқылы, ал de-ні бөлетін және bc сызығын қиылыстыратын нүктелер арқылы a нүктесінен жүргізілген сәулелердің көмегімен c нүктесінен жіп ұзындығының әртүрлі соңғы нүктелерін табуға болады. Бұл құрылым a нүктесін табу үшін орташа пропорционалды пайдаланумен тең. 1862 жылы Лондонда өткен Халықаралық көрмеде Джон Броуд энд Санс компаниясы көрсеткен буклетке қосымша нұсқаулармен бірге қайта белгіленген схема кірді, онда олар оны «тең темпераментте октаваның әр нотасы үшін Сызықтардың ұзындығын табудың практикалық әдісі деп сипаттады; сондықтан бірдей өлшемдегі сыммен әр нотадағы кернеу бірдей болады». Бұл схеманы сонымен қатар 1868 жылы жарық көрген «Пианофорте» кітабында Неапольде жұмыс істейтін орыс туған фортепиано жасаушы Джакомо Сиверс қайта жариялады, ол осы әдісті фортепианодағы сымдардың дыбыс ұзындығын анықтаудың ең жақсы практикалық әдісі деп мәлімдеді. Бродвуд сияқты, Сиверс оның бастауын немесе қолданылу ауқымын сипаттамады және оның артындағы теорияны түсіндірмеді. Ол сонымен қатар оның пианино жасаудан басқа мақсаты жоқ екенін айтты.

Вольфенден

Ағылшын пианино жасаушысы Сэмюэл Вольфенден 1916 жылы жарияланған «A Treatise on the Art of Pianoforte Construction» атты еңбегінде пианинодағы ең төменгі дыбысталатын қара жіптердің ұзындығын анықтау құрылысын ұсынды; Сиверс сияқты, ол бұл әдіс түпнұсқалық па, әлде кең таралған ба екенін түсіндірмеді, тек «жіп ұзындығын анықтаудың өте практикалық әдісі және бұрынғы жылдары мен оны толығымен қолдандым» деп баялады. Ол жазған кезде ұзындықтарды тікелей есептеу «біршама оңай» болғанын және сипаттамадан бұрын пианиноның жоғарғы бес октавасы үшін есептелген ұзындықтар тізімі берілгенін қосты. Ол тең темпераменттегі жиіліктерді қосты, бірақ 1927 жылғы қосымшасында ғана құлақ бойынша үйлестіру нұсқауларын жариялады. Вольфенден қара жіптердің кернеуін теңестіруді, жоғары диапазонды октава ұзындығы арасындағы 9:17 қатынасын жіп диаметрлерінің біркелкі өзгеруімен үйлестіру арқылы қолдаушы болды (бұл 1888 жылы Сигфрид Хансинг жариялаған ұқсас жүйеге қарағанда сәл тұрақты нәтижелерге қол жеткізеді), ал Сиверс шкаласының жіп кестесі қалың, төмен дыбыстық жиіліктерде жоғары кернеуге әкеледі. Сиверс сияқты, Вольфенден барлық дыбыс шығаратын ұзындықтарды сәулелердің негізгі сызықтарынан 45 градус бұрышпен бір сегментте құрастырды, әрбір C нотасы үшін жоғарғы нүктеден 54, 102, 192,5, 364 және 688 мм қашықтықта орналасқан нүктелерден бастады. Сәулелердің төрт төбесі әр октавадағы төменгі C нотасынан созылған көлденең негізгі сызықтардың қиылысуымен және жоғарғы бастапқы нүктеден бұрышпен жүргізілген екінші сызықпен анықталады, бірақ ол екеуінің де негізгі сызықтарға 51,5 градус бұрышпен орналасуын және негізгі сызықтардың екі октава ұзындығының айырмасына 35:13 қатынаста болуын көрсетті. Вольфенден әдісі шамамен 1,3775-ке жуықтап, Барбурдың формуласында эквивалентті. Оның кіші октаваларын ескергенде, бұл 596 центтік жарты октаваға тең, бұл оның есептелген мәндерімен салыстырғанда F4 (f') нотасында шамамен 1 мм қателік береді.