Кіріспе

1204–61 жж. Византия империясының қалдық мемлекеті

Никея империясы (Βασιλεία Ῥωμαίων) немесе Никея империясы – Византия империясының аристократиясы құрған үш византиялық грек қалдық мемлекетінің ең ірісі. Төртінші крест жорығы кезінде Константинопольді Батыс Еуропа және Венеция қарулы күштері басып алған кезде қашқандар құрған. 1204 жылғы империяның бөлінуіне байланысты құрылған Трапезунд империясы және Эпир деспотаты сияқты, бұл мемлекет ортағасырлық дәуірге дейін сақталған Рим империясының шығыс бөлігінің жалғасы болды. Константинопольді басып алғаннан кейін крестшілер әскері мен Венеция Республикасы құрған төртінші мемлекет, тарихта Латын империясы деп белгілі. Ласкарис әулеті құрған Никея Латын империясына ең жақын орналасқан және Византия империясын қайта құруға ең қолайлы жағдайға ие болды. Теодор Ласкарис бірден табысқа жете алмады, өйткені 1204 жылы Фландриялық Генрих оны Поиманенон және Пруза (қазіргі Бурса) шайқастарында жеңді. Бірақ Теодор Адрианополь шайқасында латын императоры Балдуин I-ді болгарлар жеңгеннен кейін Солтүстік-Батыс Анатолияның көп бөлігін басып ала алды, себебі Генрих Болгарияның патшасы Калоянның шабуылына қарсы тұру үшін Еуропаға қайтарылды. Теодор Трапезунд әскерін, сондай-ақ басқа да ұсақ қарсыластарын жеңіп, ең қуатты мемлекеттің билігіне ие болды. Келесі бірнеше жылда көптеген бітімдер мен одақтар жасалды да, бұзылды, себебі Византияның мұрагерлері, Латын империясы, Болгария империясы және Икониялық Селжүктер (аумағы Никеямен шектесетін) бір-бірімен күресті. 1211 жылы Меандр өзені бойындағы Антиохияда Теодор, билікке Алексий III Ангелді қайтаруға тырысқан Селжүктердің ірі шабуылын жеңді. Антиохиядағы жеңілістер Рендакус өзенінде Латын империясынан жеңілуге және одан кейінгі Нимфеум шарты бойынша Мизияның және Мармара теңізі жағалауының көп бөлігін жоғалтуға әкелді. 1212 жылы Давид Комненнің қайтысы Никеялықтарға Пафлагониядағы оның жерлерін қосып алуға мүмкіндік берді, бұл аумақтық шығындардың орнын толтырды. 1205 жылы Теодор Византия императорларының дәстүрлі титулдарын қабылдады. Үш жылдан кейін ол Константинопольдің жаңа православиелік патриархын сайлау үшін шіркеу соборын шақырып алды. Жаңа патриарх Теодорды император деп жариялады және оның тағын Теодордың астанасы Никеяда орнатты. 1219 жылы ол Фландриялық Латын императрицасы Иоланданың қызына үйленді, бірақ 1221 жылы қайтыс болды және оның орнын күйеу баласы Иоанн III Дукас Ватацзес иеленді.

Кеңейту

Вататздың билікке кіруіне бастапқыда Ласкаридтер қарсылық көрсетті, Теодор I-нің бауырлары, себастократорлар Исаак пен Алексиос Латын империясынан көмек сұрады. Алайда Вататз Пойманенон шайқасында олардың біріккен күштерін жеңіп, өзінің тағын бекітті және осы процесте Латын империясы бақылаған Азия территорияларының көп бөлігін қайтарып алды. 1224 жылы Эпир деспоты Теодор Комнен Дукас Латын Салоника патшалығын жаулап алды, ол Вататзға қарсы императорлық таққа талапкер болып, Салоника империясын құрды. Бірақ бұл империя ұзаққа соқпады, өйткені 1230 жылы Клокотница шайқасынан кейін болгарлардың бақылауына өтті. Трапезундтың ықпалы шектеулі болғандықтан, Никея – византиялықтардың жалғыз тиімді мемлекеті болып қалды, ал Иоанн III Эгей теңізі арқылы өзінің аумағын кеңейтті. 1235 жылы ол Болгарияның Иван Асен II-мен одақтасып, оған Салоника мен Эпирдегі ықпалын арттыруға мүмкіндік берді. 1242 жылы моңғолдар Никеяның шығысындағы Селжұқ территориясына шабуыл жасады, және Иоанн III олардың келесі шабуылынан қорқыныш білдіргенімен, олар Никеяға Селжұқ қаупін жойды. 1245 жылы Иоанн Фридрих II-нің қызы Гогенштауфеннің Констанция II-ге үйлену арқылы Киелі Рим империясымен одақтасты. 1246 жылы Иоанн Болгарияға шабуыл жасап, Фракия мен Македонияның көп бөлігін қайтарып алды және Салониканы өзінің мемлекетіне қосты. 1248 жылға қарай Иоанн болгарларды жеңіп, Латын империясын қоршап алды. Ол латындықтардан жерлерді басып алуды 1254 жылы қайтыс болғанға дейін жалғастырды. Иоанн III-нің ұлы, Теодор II Ласкарис, Тракияда болгарлардың шабуылына тап болды, бірақ аумақты сәтті қорғады. 1257 жылы Никея мен Эпир арасында қақтығыс басталды. 1258 жылы Теодор II қайтыс болғанда, Эпир Сицилияның Манфредімен одақтасты. Иоанн IV Ласкарис оның орнына келді, бірақ ол әлі бала болғандықтан, генерал Михаил Палеолог регенттікке кірді. Михаил 1259 жылы өзін императордың серігі (Михаил VIII ретінде) деп жариялады және көп ұзамай Пелагония шайқасында Эпир деспоты Манфред пен Ахеяның латын князі бастаған біріккен шабуылды жеңді.

Константинопольді қайтадан басып алу

1260 жылы Михаил өзінің алдыңғыларының күшіне бармаған Константинопольге шабуыл жасауды бастады. Ол Генуямен одақтасты, ал оның генералы Алексиос Стратегопулос шабуылды жоспарлау үшін Константинопольді айлар бойы бақылады. 1261 жылдың шілдесінде латын әскерінің көп бөлігі басқа жерде шайқасқанда, Алексиос қала қақпаларын ашуға күзетшілерді көндірді. Ішке кірген соң ол венециялық кварталды өртеп жіберді (Венеция Генуяның жауы болғандықтан және 1204 жылы қаланың басылып алынуына үлкен үлес қосыпты). Михайл бірнеше аптадан кейін император ретінде мойындалып, Византия империясын қайта жаңғыртты. Ахея жақын арада қайта басып алынды, бірақ Трапезунд пен Эпир тәуелсіз Византиялық грек мемлекеттері болып қала берді. Жаңадан қалпына келтірілген империяға Селжүктің орнына пайда болған Османлылар да қауіп төндірді.

Салдары

1261 жылдан кейін Константинополь тағы да Византия империясының астанасы болды. Никея империясының бұрынғы аумақтары байлықтарынан айырылды, ол Константинопольді қайта жарақтандыруға және Еуропадағы латын мемлекеттерімен және Эпирмен болған көптеген соғыстарды қаржыландыруға жұмсалды. Әскерлер Кіші Азиядан Еуропаға ауыстырылды, бұл ескі шекараны салыстырмалы түрде қорғаусыз қалдырды. Түрік ғазилерінің шабуылдары тоқтатылмады, нәтижесінде шекара көбінесе жаулап алынды. 1261 жылы Михаил VIII Палеологтың заңды Ласкарид билеушісі Иоанн IV Ласкаристі узурпациялауы Константинопольде жаңадан қалпына келтірілген Византия империясына қарсы халықтың наразылығын тудырды. Иоанн IV Никеяда қалды, және кейін Михаилдың бұйрығымен 1261 жылдың 25 желтоқсанында, он бірінші туған күнінде соқыр болды. Бұл оны таққа отыруға жарамсыз етті, ол жер аударылып, Вифиниядағы бекініске қамалды. Бұл әрекет Михаил VIII Палеологты патриарх Арсений Авторианның анафемаға салуына және Никея маңындағы Псевдо Иоанн IV басқарған кейінгі көтеріліске әкелді. Никея империясының бұрынғы аумағының кейінгі тарихы түркілердің біртіндеп жаулап алуымен сипатталады. 1282 жылы Михаил VIII қайтыс болғаннан кейін түрік шабуылдары тұрақты қонысқа айналды және бұрынғы Византия аумағында түрік бейліктері құрылды. Император Андроник II жағдайды түзетуге тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Шамамен 1300 жылға қарай, Никея империясының дерлік барлық бөлігі түріктерге бағынды, тек Константинопольге тікелей қарсы жатқан шағын аумақ ғана сақталды. Византияның Кіші Азиядағы соңғы құлауы 1326 жылы Бурсаның, 1331 жылы Никеяның және 1337 жылы Никомедияның түсуімен аяқталды.

Әскери

Никея империясы Византияның ең көп халқы шоғырланған грек аймағынан құралды, бірақ Фракия латын/болгар билігінде болды. Осы себепті империя өркендеген шағында шамамен 20 000 сарбаздан тұратын әскер жинай алды – осы сандар крестші мемлекеттеріне қарсы көптеген соғыстарға қатысқандығы туралы деректерде көрсетілген. Никеялықтар Комнендер әскерінің кейбір ерекшеліктерін сақтап қалды, алайда Комнендер императорларының мүмкіндіктері болмағандықтан, Никеялық Византиялықтар император Мануил мен оның ізашарларының әскерлерінің саны мен сапасына жете алмады. Батыс Кіші Азия теңізге қол жеткізе алатын болғандықтан, көптеген бөлінген мемлекеттерге қарағанда байып, уақыт өте келе, болғаны қысқа мерзім болса да, аймақтағы ең қуатты мемлекетке айналды.

Идеология және эллинизм

Никея мемлекетінің соты грек тілінде сөйлейтін халқын сипаттау үшін бұрынғы «римдіктер» орнына «гректер» терминін кеңінен қолданды. Замандастары Никея империясына «Эллада» немесе «Эллиникон» деген қосымша сөзді қолданған. Император Феодор Ласкарис кейде «Ромейлер» (римдіктер) және «Гректер» терминдерін «гректермен» ауыстырды. Император Феодор II өз мемлекетін жаңа Эллада деп атады. Патриарх Герман II батыс әлемімен ресми хат алмасу кезінде жергілікті халықты сипаттау үшін «Гректер» терминін және мемлекеттің атауы ретінде «Гректердің империясы» (Βασιλεία των Γραικών) деген терминді қолданды. Сол кезде гректер арасында ұлттық өзін-өзі тану бастамасы ұйымдастырылды. Кейбір ғалымдар Никея империясы кезеңін эллиндік сананың және грек ұлтшылдығының артуының белгісі деп санайды. Алайда, бұл ғалымдар ұлттық сананың артуы ресми императорлық идеологияға әсер етпегенін ескертеді. Ресми идеологияда Византияның Рим империясы ретіндегі дәстүрлі көзқарасы жоққа шығарылмады, бұл Никея императорларының поддандыларын «ромейлер» деп атау арқылы дәлелденген. 13 ғасырдағы Никея идеологиясы Константинопольдің маңыздылығына сеніммен және қаланы қайтадан басып алу үмітімен сипатталды, ол Еврей провиденциясының Ежелгі Келісімдегі идеяларына қарағанда саяси универсализм немесе эллиндік ұлтшылдық туралы талаптарға аз сүйенді. Бұл кезеңде императорды жиі Мұсамен немесе Зоробабелмен салыстырды, тіпті Құдайдың халқын Уәде етілген жерге жетелейтін «От бағанасы» ретінде, мысалы, Феодор I Ласкаристің сөзінде, Никетас Хониатс жазған. Бұл кезеңдегі риторика соғыс пен Константинопольді қайтадан басып алуды Ескі Келісімнен алынбаған бейнелерді қолдана отырып мадақтады. Мысалы, Феодор I Ласкариске арналған панегирикте Хониат Селжук сұлтанымен болған шайқасты христиандық пен ислам арасындағы шайқас деп сипаттап, өзінің жау қолбасшысын өлтірген Феодордың жараларын айқышқа шегеленген Мәсіхтің жараларымен салыстырып көрсетті. Димитер Ангелов батыс крест жорықтарының идеологиясы қайта жаулап алу туралы осы көзқарастың дамуына әсер еткен болуы мүмкін деп болжайды, және осы кезеңде патриарх Михаил IV Авторианның Никея әскерлеріне шайқасқа кіруге дайын болған күнәларын толық кешіруді ұсынғаны туралы айтылады, бұл батыс пленарлық кешіріммен бірдей тәжірибе. Алайда мұндай кешірімдер ұзаққа созылмады, ал 1211 жылдан кейін крестпен соғысқандардың ықпалы азайды. Константинопольді жоғалтумен, бұл салыстыру варварлар қоршап алған «гректер» идеясына ойнады; Хониат Сельджук сұлтанын Феодор I өлтірген Ксеркспен теңестірді, ал патриарх Герман II Иоанн III Вататздың жеңісін тағы бір Марафон немесе Саламис шайқасы ретінде еске алды. Феодор II Ласкарис әкесі жеңген жеңістерді Ұлы Ескендірдің жеңістерімен салыстырып, қазіргі «гректердің» әскери құндылықтарын дәріптеуге кірісті. Сонымен қатар, осы кезеңде «грек» сөзі Византия тілінде қолданылғанда, өзгеріс орын алған сияқты. Осы уақытқа дейін «грек» сөзі жағымсыз мағынада қолданылып, әсіресе пұтқа табынушылықтың қалдықтарымен байланысты болды. Алайда, осы кезеңде «Гректер» және «гректер» терминдері империяның және оның азаматтарын латындықтардан ажырату құштарлығынан туындаған империяның дипломатиялық қолданысына енген көрінеді. Константинопольдің патриархы Герман II этникалық және діни сәйкестіктің осы жаңа көрінісін көрсетеді. Оның хаттарында жақсы туылғандығы оның эллиндік ата-бабаларының тазалығымен теңестіріледі, оның эллиндік тілдік және этникалық негізін Константинопольмен байланыстырғаннан гөрі көбірек бағалайды және қалаға иелік етумен мақтанатын латындықтарды жек көретінін көрсетеді. «Грек» сөзінің мағынасы өзгерген нақты уақыт туралы ғалымдар арасында пікірталас бар. Родерик Битон 12 ғасырда «гректер» терминін қолдану дәлелін қарастыра отырып, 1204 жылы Константинопольді жоғалтудан бұрын терминнің қайта бағалануын көреді. Сонымен қатар, Вакалопулостан айырмашылығы, Бетон грек ұлтшылдығының тууын емес, негізінен тілге негізделген эмбрионалды «этникалық» сананы көреді. Майкл Ангольд бұл кезеңнің идеологиясы Византияның мәдени және саяси жағдайларды, оның ішінде жер аударылуды өзгертуге және бейімделуге қабілеттілігін көрсетеді және бұл кезеңнің идеологиялық дамуы, негізінен, қысқарып, қалпына келтірілген империясы арқылы тасталды.