Кіріспе

Китира (/k//ᵻ/'/θ//ɪər//ə/, '/k//ɪ//θ//ᵻ//r//ə/; Κύθηρα, сонымен қатар Кифера, Китира және Кифира деп те жазылады) – Грециядағы Пелопоннес түбегінің оңтүстік-шығыс ұшының қарсы жағында жатқан арал. Ол дәстүрлі түрде жеті негізгі Иониа аралдарының бірі саналады, бірақ негізгі топтан алыс орналасқан. Әкімшілік тұрғысынан, ол Сарон аралдарынан қашықтығына қарамастан, Атика аймағының бөлігі болып табылатын Аралдар аймақтық бірлігіне жатады, ал Атиканың қалған бөлігі осы аралдардың төңірегінде орналасқан. Муниципалитет ретінде, оңтүстікке қарай Антикитера аралын қамтиды. Арал Грек құрлығы мен Крит арасында стратегиялық түрде орналасқан, және ежелгі заманнан бастап 19 ғасырдың ортасына дейін саудагерлер, теңізшілер және жаулап алушылардың тоғысқан жері болған. Осылайша, ол ұзақ және алуан түрлі тарихқа ие және көптеген өркениеттер мен мәдениеттердің ықпалына ұшыраған. Бұл оның архитектурасында (дәстүрлі, Эгей және Венеция элементтерінің үйлесімі), сондай-ақ грек және Венеция мәдениеттерінің ғасырлар бойы қатар өмір сүруінен қалыптасқан дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарында көрінеді.

Әкімшілік

Китира және жақын орналасқан Антикитира аралы 2011 жылғы жергілікті басқару реформасына дейін жеке муниципалитеттер болып келді; қазір екі арал Китира муниципалитетінің муниципалдық бірліктеріне біріктірілген. Муниципалитеттің ауданы 300,023 км², ал муниципалдық бірліктің ауданы 279,593 км². Китира провинциясы (Επαρχία Κυθήρων) 1929-1964 жылдар аралығында Лакония, содан кейін Арголис және Коринф провинцияларының құрамында болды, одан кейін Аттика префектурасының бір бөлігіне айналды. 1964 жылдан 1972 жылға дейін Китира жаңадан құрылған Пирей префектурасына қосылды, ал Пирей префектурасы таратылғаннан кейін Аттика префектурасына Пирей префектурасының (Νομαρχία) бөлігі ретінде қайта оралды. 2006 жылы ол таратылды. 2011 жылдан бері ол Аттика аймағының Аралдар аймақтық бөлігінің құрамында.

Классикалыққа дейінгі және ежелгі

Минойлықтармен бір дәуірде болған гелладикалық кезеңнің археологиялық қалдықтары бар. Китиралық сауданың Мысыр мен Месопотамияға дейін жеткеніне археологиялық дәлелдер бар. Китирада ерте архаикалық дәуірде финикиялық колония болған; Тир қызғылт түсін шығаратын теңіз құрттары осы аралға тән. Ксенофонт Китирадағы финикиялық шығанақты айтады (Гелленика 4.8.7, бәлкім аралдың шығыс жағындағы Авлемонас шығанағы). Авлемонастағы Скандеяда ежелгі грек қаласы Китира орналасқан; оның қираған жері қазылған. Оның акрополі, қазіргі Паликастро (Палеокастрон, "Ескі бекініс"), Афродита Уранияның ғибадатханасына ие, ол Астартаның финикиялық культін білдіруі мүмкін. Классикалық дәуірде Китира бірнеше ірі қала-мемлекеттердің құрамына кірген. Спарта б.з.д. VI ғасырдың басында аралды Аргостан тартып алып, Фукидид заманында [4,53,3] китеродикес (kυθηροδίκης, "Китирадағы судья") арқылы басқарды; Афина Спартамен соғысқан кезде үш рет басып алды (б.з.д. 456 жылы Спартамен және пелопондықтармен болған бірінші соғысында; б.з.д. 426-410 жылдары, Ұлы Пелопоннес соғысының көп бөлігінде; және б.з.д. 393-387/386 жылдары, Спартаның үстемдігіне қарсы Коринф соғысы кезінде) және оны өзінің саудасын қолдау үшін де, Лаконияға шабуыл жасау үшін де пайдаланды. Китира тәуелсіз болды және б.з.д. 195 жылы Спартаның ахайялықтардан жеңілісінен кейін өз монеталарын шығарды. Август тұсында ол Спартаға қайта бағынышты болды, ол спарталық магнат және римдік азамат Гай Юлий Евриклдің меншігі болды. Осы кезде грек қалалары іс жүзінде Рим империясына бағынды. Китира Рим империясы мен оның Византиялық мұрагер мемлекетінің билігінде ғасырлар бойы өмір сүрді. Христиандық IV ғасырдан бастап, Константиннің заманынан бері куәландырылған; оның аңызына сәйкес, Әулие Элесса Лакониядан аралды дінге көшіру үшін келді.

Ортағасырлық және қазіргі заман

Китираның әдеби дереккөздерде түрленгеннен кейін бірнеше ғасыр бойы есімдері тіркелмеген; Византияның жетінші ғасырдың соңындағы әлсіздігі кезінде, ол құрлықтағы және теңізден келген араб қарақшыларынан шабуылға ұшыраған славян тайпаларының шабуылына ұшырауы мүмкін. Археологиялық дәлелдерге сәйкес, арал шамамен 700 жылы тасталып қалған. Китералық әулие Теодор 962 жылы Византия Критті қайта басып алғаннан кейін қоныс аударуға жетекшілік еткен кезде, аралда тек көшпелі аңшылардың тобын тапты. Ол Палиохорада үлкен монастырь салды; оның төңірегінде Лакониядан келген адамдармен құрылған қала өсті. Византия империясы Төртінші крест жорығының жаулап алушылары арасында бөліскенде, Венеция Республикасы өзінің үлесін, яғни Грек аралдарының үш сегізден бірін, соның ішінде Китирани алды. Олар Константинопольге сауда жолын қорғау үшін Китира мен Антикитерада жағалау күзетін ұйымдастырды; Китира гректердің Константинопольді қайта басып алуына және Таяу Шығыста түріктердің болуына қарамастан, Венеция сақтап қалған аралдардың бірі болды. Венеция үстемдігі кезінде арал Сериго деп аталды. Китиралықтар әлі күнге дейін Барбароссаның Палиохораны қиратуы мен тонауы туралы әңгімелейді; бұл Китира фольклорының ажырамас бөлігіне айналды. Қарақшылардан сақтану үшін жартасты төбелерге салынған монастырлардың көптігін байқау арқылы жергілікті тұрғындардың әңгімелеріне сенесіңіз. Барбариялық қарақшылар Жерорта теңізінде кемелерге, жағалаулар мен аралдарға шабуыл жасап, олжа мен құлдарды алып, Барбариялық құл саудасына сатты. Китираның стратегиялық орналасуына байланысты Барбариялық қарақшылардың ықпалында болды. Әрине, сауда кемелерін тосқауылдау үшін сауда жолдарындағы аралдар қарақшылар үшін қызықтырақ болды. 17 ғасырда Мессинияның оңтүстігіндегі Сапиенца (Каламатас) (Пелопоннес жарты аралының оңтүстік-батыс бөлігіндегі аудан), Пелопоннес жарты аралының оңтүстік-шығыс ұшынан оңтүстікке қарай Сериго (Китира), Кіші Азия жағалауындағы сол кездегі дауылды аралдар Фурни, Самостың оңтүстік-батысында және Хиостан батыстағы Псара аралдарының барлығы қарақшылардың бекіністері болды. Наполеон 1797 жылы Венеция Республикасын жойғанда, Китира Францияның ең алыс департаментіне, Эгей теңізі деп аталған аралдардың құрамына кірді. Китира Наполеон дәуіріндегі тұрақсыз кезеңде басқа Иония аралдарымен бірге ортақ тағдырға ие болды және әлі күнге дейін олардың бірі саналады; ол ежелгі дәуірде Киклад аралдарының бірі ретінде танымал болды. 1799 жылы Иония аралдары номиналды түрде Осман империясының билігінде болған, бірақ іс жүзінде Императорлық Ресейдің үстемдігінде болған Септинсулярлық республикаға айналды. 1807 жылы француздар аралдарды қайта басып алды, бірақ 1809 жылы британдықтар оларды қайта басып алып, Ион аралдарының Біріккен Штаттарын құрды, бұл британдық протекторат болды. Британдықтар аралдарды жарты ғасырға жуық уақыт бойы басқарды; британдық үстемдік кезінде олар заң шығару және атқару биліктерімен қамтамасыз етілген Жоғары комиссармен басқарылды. Британдық үстемдік кезінде қала Кариго немесе Сериго деп аталды, бұл ат Венеция үстемдігі кезінде алған еді. Колониядағы ұзақ тұрақсыздықтан кейін, тіпті 1859 жылдың қысында үш апта қызмет еткен Уильям Эварт Гладстон сияқты беделді комиссарлар да оны шеше алмады, британдықтардың бұл ақшаның ысырабы ма, әлде маңызды теңіздік иелік пе деген талқылаулары Китирани қоса алғанда, Иония аралдарын Уэльс ханзадасының інісі Грекияның жаңа королі Георг I-ге берумен аяқталды. Аралдың бас қаласы Китира (немесе Хора, "ауыл") Иония аралдарындағы Корфудан кейін екінші орында тұрған Китираның тарихи мұражайына орналасқан.

География

Китираның жер ауданы – ; ол Эгей теңізінің оңтүстік-батыс шығуын, Малеа мүйісінің артында орналасқан. Жарлы-жырлы және тік жартастармен, терең шығанақтармен қалыптасқан жағалауының себебі – айналасындағы теңіздерден соғатын бағытты желдер. Аралда әртүрлі құрам мен өлшемде көптеген жағажайлар бар; олардың жартысына ғана аралдың таулы жері арқылы жолмен жетуге болады. Китира бұғазы жақын жерде. Китира Грек доғалық плита шекаралық аймағына жақын болғандықтан, жер сілкіністеріне өте сезімтал. Тарихқа жазылған көптеген жер сілкіністерінің ошақтары аралдың жанында немесе осы аралда болған. Соңғы кездегі ең ірісі – 1903 жылғы Митата ауылының маңында болған жер сілкінісі, ол елеулі зардаптар келтіріп, бірнеше адамның өмірін қиды. 21 ғасырда екі күшті жер сілкінісі болды: 2004 жылдың 5 қарашасындағы Рихтер шкаласы бойынша 5,6-5,8 балдық, және 2006 жылдың 8 қаңтарындағы 6,9 балдық жер сілкінісі. Соңғысының ошағы Китираның шығысындағы теңізде, шамамен белгілі бір тереңдікте болды. Көптеген ғимараттар, әсіресе ескілер, негізінен Митата ауылында зардап шекті, бірақ адам өміріне залал келтірілмеді. Ол Италия, Египет, Мальта және Иорданияда сезілді.

Климат

Китирада жазғы, Жерорта теңізіне тән ыстық климат (Кёппен климаттық жіктелімі: Csa) – жұмсақ, жаңбырлы қыстармен және жылы немесе ыстық құрғақ жаздармен сипатталады.

Мифология

Ежелгі грек мифологиясында Китира махаббат құдайы, Аспан Афродитасының туған жері саналған (салыстыр: Кипр – Махаббат құдайына арналған тағы бір арал). Ол аралдың жанындағы теңіз көбігінен туған деседі.

Демография

Эгей теңізіндегі көптеген кіші аралдар сияқты Китирада да халық саны азайып келеді. Аралдың халқы 1864 жылы шамамен 14 500 адамға жеткен, бірақ 20 ғасырдың бірінші жартысында эмиграцияның (Грекияның ірі қалалық орталықтарына ішкі және Австралияға, АҚШ-қа, Германияға сыртқы) салдарынан бұл сан тұрақты түрде төмендеді. Бүгінде халық саны 3354 адамды құрайды (2001 жылғы санақ бойынша).

Экономика

20-ғасырдың соңынан бері Китира экономикасы көбінесе туризмге бағытталған және осы процесте, Китира Грециядағы ең танымал туристік орындардың бірі болмаса да, аралдың табысының көп бөлігін қамтамасыз ететін туризмге тәуелді болды. Мамыр айының соңында гректердің Елуінші күнді мерекелеуімен басталатын маусым қыркүйек айының ортасына дейін жалғасады. Осы кезеңде, әсіресе тамыз айында, арал халқы туристер мен демалысқа келген жергілікті тұрғындардың есебінен үш есеге артады. Туризмге тәуелділік аралдың көптеген ауылдарында құрылыс жұмыстарының күшеюіне алып келді, көбінесе коммерциялық мақсатта (қонақүйлер мен қонақтарға арналған мекемелер, дүкендер және т.б.), сондай-ақ екінші үйлер салынды. Агия Пелагия мен Ливади осының жарқын мысалдары, олардың екеуі де 1990 жылдардың басынан бері айтарлықтай өсті. Табыстың шағын көздері – Грецияда бай дәмімен танымал қайың балды, сондай-ақ көкөніс пен жеміс-жидектердің шағын көлемде өсірілуі және мал шаруашылығы болып табылады, бірақ бұл көбінесе жергілікті тұтынуға шектеледі. Аралдың бес ауылы ғана жағалауда орналасқан (Платия Амос, Агия Пелагия, Диакофти, Авлемонас және Капсали). Шілде және тамыз айларында әртүрлі ауылдарда дәстүрлі билер ұйымдастырылады. Бұл билер әдетте арал халқының көп бөлігін қызықтырады, олардың ішіндегі ең ірілері – 15 тамызда Потамостағы «Панагия» фестивалі және тамыздың бірінші жұма және сенбі күндері Митатадағы шарап фестивалі.

Инфрақұрылым

Китерадағы Трифиллион ауруханасы – аралдағы жалғыз аурухана. Аурухананың салынуы грек-американдықтардың, оның ішінде 20-ғасырдың басында Нью-Йорк қаласындағы мейрамхана бизнесінде танымал болған Миксалис Семитеколос, сондай-ақ Майк Семет ретінде белгілі болған азаматтардың көмегімен мүмкін болды. Китерадан шыққан иммигрант Семитеколос 1950 жылдардың басында АҚШ-та өткен китералық қайырымдылық науқанына қатысып, аурухана үшін қаржы жинады. Оның зор қаржылық үлесі үшін Грекия королі Пауыл оған Феникс орденін табыс етті. Аурухананың құрылысы 1953 жылдың 21 мамырында Потамос қаласында басталды, ол аралдағы алғашқы аурухана атанды. Бүгінгі күнге дейін ол аралдағы жалғыз аурухана болып қала береді және Китира мен айналасындағы аудандардың тұрғындарына қажетті медициналық көмек көрсетеді. Ауруханамен айналысатын қайырымдылық ұйымы Китералықтардың Трифиллион қорына айналып, қазірге дейін қызметін жалғастыруда.

Китира (қала)

Елордасы Хора аралдың оңтүстік бөлігінде орналасқан, оның оңтүстік Пелопоннес немесе Ватикаға тікелей байланысы жоқ порттары бар. Китираның Ватикаға қатысты порты бұрын Агия Пелагияда болған, бірақ соңғы жылдары ол жабылып, Китираның Диакофти жағалау қаласындағы жаңа портқа алмастырылды. 60-тан астам ауылдың атауы "аника" мен аяқталады, ал бірнешеуі "атика", "иана" және "вадес" деп бітеді. Бұл ауылдарға алғаш сол аймаққа қоныстанған белгілі отбасылардың есімдері берілгендіктен. Мысалы, "Logothetianika" грек тегі "Logothetis" атынан туындаған. Ресми түрде грек тілі Китираның негізгі тілі болып табылады. Көптеген адамдардың ойынша керісінше, мемлекеттік қызметтер мен жергілікті басқару органдары сияқты көптеген жерлерде адамдардың қажеттіліктерін ағылшын тілінде де қанағаттандыруға болады. Белгілі бір аймақтарда Китира халқының бір бөлігі итальян тілін жақсы біледі.

Көлік

Бұрын арал нашар дамыған инфрақұрылыммен күресіп келген, және қыс айларында ауа райының көлікке тигізетін әсері жағдайды одан да нашарлатқан. Бірақ Диакофтидегі жаңа порттың салынуы және арал әуежайының жөнделуі бұл қиындықтарды едәуір азайтты. Қазіргі уақытта аралдың солтүстігіндегі ең халқы көп Потамос қаласынан оңтүстіктегі Хора астанасына дейінгі жаңа жол жоспарлануда және дамытылуда.

Порт

Арал ғасырлар бойы сауда жолы болғанмен, қазіргі заманауи порттың құрылысы 20 ғасырдың екінші жартысына дейін бірнеше рет кейінге шегерілді. 1933 жылы Агия Пелагия ауылында порт салуға әрекеттер жасалды, алайда қаржылық және үкіметтік мәселелер салдарынан ол ондаған жылдардан кейін ғана салынды. Агия Пелагияның шағын порты (қазіргі уақытта паромдық терминалдан туристік/демалыс қайықтары үшін терминалға жаңартылуда) 1990 жылдардың ортасына дейін аралдың басты порты болып табылды. Осы шамада 19 ғасырда британдық отарлық басқаруы алғаш таңдаған Диакофти порты, ірі жүк және жолаушылар кемелерін қабылдауға бағытталған, кеңейтілген заманауи жолмен бірге салынды. Диакофти порты қазіргі таңда Гитион, Каламата, Антикитера, Афинаның Пирей порты, Крит және Неаполис Ватикаға бағытталған белгілі бір кестеге сәйкес маршруттарды қамтамасыз етеді. Порттың оңтүстік жағына яхта портын (марина) қосу туралы ұсыныстар енгізілген, бірақ әзірге ешқандай жоспар мен кесте жасалмаған. Бұдан бөлек, Агия Пелагияның солтүстігінде орналасқан Агия Патрикия порты – басты балық аулау кемелерінің тоқтау орны болып табылады, онда екі кең қайық шығару алабы және қайық жөндеу шеберханасы бар.

Әуежай

Аралдың негізгі әуежайы – Александр С. Онассис әуежайы, сонымен қатар Китира аралы ұлттық әуежайы деп те аталады. Ол Фрилигианника және Диакофти ауылдары арасындағы аймақта, астанадан шамалы қашықтықта орналасқан. Әуежай 21-ші ғасырдың басында қайта жаңғыртылып, кеңейтілді, көбінесе жергілікті халық ұсынған жеке қаражат есебінен. Аралға Olympic Air және Aegean Airlines авиакомпаниялары рейстер ұсынады.