Кіріспе
Журналистиканың бір тақырыпты терең зерттеуге негізделген түрі. Тергеу журналистикасы – журналистердің қылмыстар, нәсілдік теңсіздік, саяси жемқорлық немесе корпоративтік бұзушылықтар сияқты маңызды мәселелерді терең зерттейтін журналистика түрі. Тергеуші журналист есеп дайындауға айлар не жылдар жұмсауы мүмкін. Мамандар кейде "күзетші журналистикасы" немесе "есеп беруші журналистика" терминдерін қолданады. Дәстүрлі түрде тергеу журналистикасы газеттер, ақпараттық агенттіктер және тәуелсіз журналистер арқылы жүргізілген. Жарнамадан түсетін табыс азайғандықтан, көптеген жаңалықтар қызметтері тергеу журналистикасын қаржыландыруда қиындыққа тап болды, себебі ол көп уақытты және қаржыны қажет етеді. Журналистік тергеулер көбінесе жаңалықтар ұйымдарының бірлескен жұмысымен, тіпті халықаралық деңгейде (мысалы, Панама және Парадайз құжаттарындағыдай) немесе ProPublica сияқты коммерциялық емес ұйымдар арқылы жүзеге асырылады, олар өз жұмыстарын қаржыландыру үшін халық пен демеушілердің қолдауына сенеді.
Investigative journalism is a form of journalism in which reporters deeply investigate a single topic of interest, such as serious crimes, racial injustice, political corruption, or corporate wrongdoing. An investigative journalist may spend months or years researching and preparing a report. Practitioners sometimes use the terms "watchdog reporting" or "accountability reporting". Most investigative journalism has traditionally been conducted by newspapers, wire services, and freelance journalists. With the decline in income through advertising, many traditional news services have struggled to fund investigative journalism, due to it being very time consuming and expensive. Journalistic investigations are increasingly carried out by news organizations working together, even internationally (as in the case of the Panama Papers and Paradise Papers), or by nonprofit outlets such as ProPublica, which rely on the support of the public and benefactors to fund their work.
Анықтамалар
Миссури университетінің журналистика профессоры Стив Вайнберг тергеу журналистикасын былай анықтады: "Оқырманға, көрерменге немесе тыңдаушыға маңызды мәселелерді өз бастамасымен және жемісімен баяндау". Көп жағдайда, зерттеу нысаны болған адамдар аталған мәселелердің жария етілмеуін қалайды. Қазіргі таңда тергеу журналистикасын оқыту үшін университеттерде факультеттер ашылған. Тергеу журналистикасы бойынша пікірлас зерттеулерді ұсынатын конференциялар өткізіледі. Британдық медиа теоретигі Хьюго де Бург (2000) былай деді: "Тергеу журналисі – бұл шындықты ашып, кез келген медиа арнасында одан болатын бұрмалаушылықтарды анықтаумен шұғылданатын маман. Осы іс-әрекет жалпы тергеу журналистикасы деп аталады және полиция, адвокаттар, аудиторлар мен реттеуші органдардың ұқсас жұмысынан өзгеше, себебі ол нысанаға шектеу қоймайды, заңдық негіздемесіз және жария етумен тығыз байланысты".
Тарих
Британдық колониялық Америкадағы алғашқы газеттер тергеуші журналистикасы үшін билік тарапынан жиі басылып шығарылды. Мысалға, "Publick Occurrences Both Forreign and Domestick" және Бенджамин Франклиннің "New England Courant" газеттерін келтіруге болады. Британ билігінің іс-әрекеттері туралы хабарлаған журналистер кейіннен Америка революциясына дейін революциялық көңіл-күйге үлес қосты; оның көрнекті мысалы – Сэмюэл Адамс сияқтылардың да қатысқан "Бостон газеті". Сонымен қатар, алғашқы ашына жасаушылардың (muckrakers) жетістіктері журналистерге үлгі болды. АҚШ-та тергеуші журналистиканың жағдайы 1960 жылдары "Ақпараттық еркіндік туралы заң" және "New York Times Co. v. Sullivan" ісі арқылы жақсарды. Фотокөшіргіш машина да құпия ақпарат берушілерге (whistleblowers) көмекші құрал болды. Коммерциялық емес журналистика бұл өсіп келе жатқан терең зерттеулер мен хабарлау қажеттілігін қанағаттандыру үшін белсенді жұмыс істеп келеді. Тергеуші журналистердің ең ірі командаларының бірі – 1997 жылы "Қоғамдық адалдық орталығы" (Center for Public Integrity) құрған, Вашингтонда орналасқан "Халықаралық тергеуші журналистер консорциумы" (ICIJ). Оған 65-тен астам елдегі 165 тергеуші журналист кіреді, олар қылмыс, жемқорлық және биліктің теріс пайдалануы мәселелері бойынша бірлесіп жұмыс істейді. Әлемдегі ірі бұқаралық ақпарат құралдарымен (media outlets) бірлесіп жұмыс істей отырып, олар ұйымдасқан қылмыс, халықаралық темекі компаниялары, жеке әскери топтар, асбест компаниялары, климаттық өзгерістер лоббистері, Ирак және Ауғанстан соғысы келісімшарттарының егжей-тегжейлері және соңғы кезде "Панама құжаттарын" (Panama Papers) жария етті. 2021 жылы Германияның Берлин қаласында "Тергеуші орталықтар" (Investigative Commons) ашылды, онда "Еуропалық конституциялық және адам құқықтары орталығы", "Forensic Architecture" және "Bellingcat" орналасқан.