Топсель – кемедегі жоғары орналасқан төртбұрышты жалқау. Төртбұрышты кемелердегі мачталардың үстіне орнатылады, құрылысы мен мақсаты туралы толық ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Желкеннің үстіне орнатылған желкен ("tops'l") – басқа желкеннің үстіне орнатылған желкен. Төртбұрышты желкенді кемелерде, жоғары желкендердің үстіне тағы да желкендер орнатылуы мүмкін.
Sail set above another sail
sailing
A topsail ("tops'l") is a sail set above another sail; on square rigged vessels further sails may be set above topsails.
Квадраттық тетіктер
Квадраттық желкенді кемелерде жоғарғы желкен – әдетте трапеция пішіндес желкен, ол кез келген мачтадағы курстық желкеннің үстінде және жоғарғы галстук желкенінің астында орналасады (яғни, толық желкенді кемеде алдыңғы, негізгі және мизендік жоғарғы желкендер болады). Толық желкенді кеменің барлық мачталарында бір немесе екі (яғни, «бөлінген» жоғарғы және төменгі) жоғарғы желкендері болуы мүмкін, бір немесе төменгі жоғарғы желкен палубадан жоғары екінші желкен, ал жоғарғы жоғарғы желкен үшінші болып табылады. «Квадратты» желкен деп сипатталғанымен, толық желкенді кеменің жоғарғы желкені желкеннің пішініне емес, оның және оның рейкасының кеменің кіліне перпендикуляр (яғни, тік бұрышпен) орналасуына қатысты (әйтпесе ол алдыңғы және артқы желкен немесе алдыңғы және артқы желкенді желкен деп аталады); квадраттық желкенді жоғарғы желкен көбінесе трапеция пішіндес болады, жоғарғы рейкаларының ұзындығы мачтадағы биіктікке қарай біртіндеп кішірейеді. Жоғарғы желкеннің төменгі жиегі, басқа квадраттық желкендер сияқты, сәл иісті, бұл желкенді мачтаға бекітуге мүмкіндік береді. Бұл трапециялық ережеден ерекшелік – раффи желкені, ол үшбұрышты квадраттық желкенді жоғарғы желкен (мысалы, Денис Салливан кемесінің алдыңғы мачтасындағы жоғарғы желкенді шхунада көрінетіндей). Алдыңғы және артқы желкенді жоғарғы желкен әдетте үшбұрышты болады, бірақ оның ең ұзын жиегі раффи желкеніндегідей көлденең емес, тік бағытта орналасады. Ежелгі римдіктер кейбір кемелерде алдыңғы және артқы желкенді жоғарғы желкенді қолданғанмен, бұл желкен 15 ғасырда Еуропада кеңінен қолданыла бастады. Бастапқыда кішкентай және тек негізгі және алдыңғы мачталарда қолданылған, олар 17 ғасырдың ортасына дейін көлемі мен маңыздылығы бойынша біртіндеп өсіп, кеменің негізгі және ең үлкен желкендеріне айналды, бірінші орнатылған және соңғы алынған желкендер болды. Кемелердің тек жоғарғы желкендерімен және жағасы бар желкендерімен жүзуі жиі кездесетін жағдай еді; жоғарғы желкендердің теңізден жоғары орналасуы теңіздің толқыны болған жағдайда да тұрақты желді алуын қамтамасыз етті. Төменгі курстық желкенге қарағанда жеңіл желде кемені жылдам қозғалту қабілетіне ие болғандықтан, жоғарғы желкен тез арада үлкенге айналды және күшті желде оңай және қауіпті болып кетті. 1680 жылдары желкеннің бір бөлігін байлау үшін рифтік жолақтар енгізілді, содан кейін жоғарғы желкендерде төрт риф пайда болды. 19 ғасырдың ортасында сауда кемелерінің жоғарғы желкендері жеке жоғарғы және төменгі желкендерге бөлінді, оларды әлдеқайда кіші экипаждармен өздігінен және оңай басқаруға болады (мысал үшін Cutty Sark қараңыз). Дегенмен, мұндай желкендер әлі де көбінесе «жоғарғы желкен» деп аталатын. Роберт Беннет Форбс және капитан Фредерик Хауес бұл екі жақты жоғарғы желкеннің бәсекелес нұсқаларын ойлап тапты. Форбс өзінің конструкциясын қорғауға тырысқанмен, Хау конструкциясы басым болды. Форбс конструкциясында екі жоғарғы желкен рейкасы тік орнатылған. Хау конструкциясында жоғарғы желкен рейкасы жоғарғы мачтада жылжиды, осылайша жоғарғы желкенді жабу үшін бірнеше секунд ішінде төмендетуге болады. Хау жоғарғы желкеннің аяғын төменгі желкен рейкасына жақын орналастырды. 1865 жылы британдық клипер «Ариэль» аралық кеңістік енгізді. Форбс өзінің конструкциясын алғаш рет 1844 жылы «Мидас» шхунасында сынап көрді. 1853 жылы Хауес бақылауымен салынған клипер «Climax» Хау конструкциясы бар алғашқы кеме болды.
On a square rigged vessel, a topsail is a typically trapezoidal shaped sail rigged above the course sail and below the topgallant sail where carried, on any mast (i. e., a fully rigged ship would have a foremast topsail, a mainmast topsail, and a mizzen topsail). A full rigged ship will have either single or double (i. e., "split" upper and lower) topsails on all masts, the single or lower topsail being the second sail above the deck and the upper topsail where so rigged being the third. Although described as a "square" sail, a topsail on a full rigged ship refers not to the sail's shape but to it and its yard being rigged square (i. e., at a right angle) to the vessel's keel rather than in line with it (in which case it would be called a fore and aft rig or a fore and aft rigged sail) ; a square rigged topsail is nearly always trapezoidal in shape, with the lengths of the upper yards being progressively smaller the higher they are on the mast. The bottom edge of the topsail, like that of other square rigged sails, is slightly concave which allows the rigging to connect to the mast. The principal exception to this trapezoidal rule is the raffee sail, which is a square rigged topsail that is triangular (such as is seen on the foremast of the ship Denis Sullivan, a topsail schooner). A topsail which is fore and aft rigged is usually also triangular, but has its longest edge oriented vertically rather than horizontally as seen in the raffee sail. Although the early Romans used a sort of fore and aft rigged topsail on some vessels, this sail came into prominent use in Europe some time in the 15th century. Initially small and carried only on main and fore masts, they gradually increased in size and importance until by the middle of the 17th century and were the principal and largest sails of the ship, the first sails to be set and the last to be taken in. It was quite common for a ship to sail with topsails and jibs alone; the position of the topsails well above the sea ensured that they received a steady breeze even if the seas were rough. Because of their ability to drive a ship in lighter winds than the course sail below or any sail above, the topsail quickly became enormous and was soon difficult and dangerous to handle in strong winds. Sometime in the 1680s, reef bands were introduced to tie up part of the sail, with topsails eventually getting four of these. In the mid 19th century topsails of merchant vessels were split into separate upper and lower topsails that could be managed independently and far more easily by significantly smaller crews (see Cutty Sark for a prominent example). Such sails were still often referred to as a single "topsail", however. Competing versions of this double topsail were invented by Robert Bennet Forbes and Captain Frederic Howes. Although Forbes strove to defend his rig, the Howe rig dominated. In the Forbes rig, both topsail yards are fixed vertically. In the Howe rig, the upper topsail yard slides on the topmast so it can be lowered in a few seconds to close reef the upper topsail. Howe had the foot of the upper topsail closely attached to the lower topsail yard. In 1865 the British clipper Ariel introduced a gap there. Forbes first tried his rig in the topsail schooner Midas in 1844. The clipper Climax built in 1853 under the supervision of Howes was the first ship with Howe rig.
Гафтық қондырғы
Гафтық жоғарғы желкендер, жалпы алғанда, гафтық жабдықтар сияқты, әлі де биік кемелер жиналыстарында кездеседі. Гафтық жабдықтардың орнын көбінесе жоғарғы желкендері жоқ Бермуда жабдығы басты. Гафтық жабдықталған қайықта жоғарғы желкендер әртүрлі формада болуы мүмкін:
Gaff topsails, like gaff rigs in general, may still be seen at tall ships gatherings. The gaff rig has been largely superseded by the Bermuda rig, which has no topsails. On a gaff rigged sailing boat, topsails may take a few different forms:
Желкенбасты жоғарғы желкен әдетте үшбұрышты желкен болып, гаф пен мачтаның немесе топмачтаның жоғарғы бөлігі арасына орнатылады. Гафтық жабдықталған кемеде гафтың жоғарғы жалауы бар болуы мүмкін, ол гафтық желкендерінің кез келгенінің үстінде орналасады. Аулалы жоғарғы желкен де осыған ұқсас, бірақ аулаға орнатылады. 19 ғасырдың басында аулалы жоғарғы желкендерге жақын көлденең орнатылған, бірақ біртіндеп бұрышын арттырып, топмачтаның тік жалғасы болғанша өсті. Джек-аулалы жоғарғы желкен (немесе клубтық жоғарғы желкен) өзінің төменгі жиегін (немесе аяғын) гафтың шетінен тысқары, "джек-аула" деп аталатын қысқа ауламен созады. Джек-аулалы жоғарғы желкенде жоғарыда айтылған тік аула да болуы мүмкін, бірақ бұл өте үлкен жоғарғы желкенді құрайды. Корнуоллдық жоғарғы желкен – үшбұрышты желкен, оның желкені мачта басына дейін созылып, арқанға байланып, мачтаның диагональды орналасқан шынжыры арқылы өткізілген аулаға көтеріледі. Ауланың өкшесі бірден гафқа сәйкес келеді және "тиминогги" деп аталатын тіреу арқанымен бекітіледі. Төртбұрышты жоғарғы желкен – гафтық шкуналарда ғана алдыңғы желкеннің үстінде орналасқан төртбұрышты желкен. (Бригантина – екі мачталы кемелердің мысалы.) Төртбұрышты желкендерді тасымалдайтын шкунерлерді "төртбұрышты шкунерлер" деп атайды; гафтық желкендер гафтық жабдықталған кемелерде әдеттегідей қарастырылады және кеме сипаттамасында ерекше атаусыз айтылады.
A jib headed topsail is generally a triangular sail set between the gaff and the top of the mast or topmast. A gaff rigged vessel might have a gaff topsail above any or all of its gaff sails. A yard topsail is similar, but set on a yard. Early 19th century topsail yards were set almost horizontally, but gradually increased in angle until they became almost vertical extension of the topmast. A jack yard topsail (or club topsail) instead has its lower edge (or foot) extended out beyond the end of the gaff with a short yard, called a "jack yard". A jack yard topsail may also have the aforementioned vertical yard, although this makes for a very large topsail. A cornish topsail is a triangular sail having its luff extended well above the masthead by being laced to a yard hoisted by a halyard that is rove through a sheave fitted diagonally in the mast. The heel of the yard fits immediately about the gaff and is kept in place by a tackline called a timminoggy. A square topsail is a square rigged sail carried above the foresail only on gaff schooners. (A brigantine is an example of a two masted vessel with a forward course.) Schooners carrying square tops are referred to as "topsail schooners"; gaff topsails are taken for granted on gaff rigged vessels and pass without comment in a vessel description.
Басқа қолданыстар
Көптеген жуалы (бастинг) немесе стайселдері бар, соның кем дегенде біреуі жоғары көтерілген кемелерде, мысалы, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың жарыс кемелерінде, олардың ең жоғарғысы, еркін немесе топмаст стайіне орнатылған, көбінесе жуалы жоғарғы желкен деп аталады.
On rigs having multiple jibs or staysails of which at least one is set high, such as many late 19th and 20th Century racing cutters, the uppermost of these, set flying or on a topmast stay, is often called the jib topsail.
Римдік теңіз
Римдік теңіз жүзуде квадратты бас желкеннің үстіне изоскелес үшбұрыш пішіндес желкендер (грекше: sipharos; латынша: siparum) қолданылған.
Topsails (Greek: sipharos; Latin: siparum) in the form of an isosceles triangle set above the square mainsail were used in Roman navigation.